Türkiye’de Araştırma Üniversitelerinin Tarihsel Gelişimi, Mevcut Durumu ve Geleceğine İlişkin Beklentiler

Öz

Dünyada eğitim sistemlerinde yaşanan gelişmelere paralel olarak Türkiye yükseköğretim sisteminde önemli değişimler yaşanmaktadır. Günümüzde üniversiteler, eğitim ve toplumsal fayda gibi geleneksel işlevlerinin yanı sıra, araştırma faaliyetlerine daha fazla öncelik vermeye başlamıştır. Yaşanan bu değişim sürecinde Türkiye yükseköğretim sisteminde yeni bir olgu olarak adlandırabileceğimiz Araştırma üniversitelerinin mevcut durumuna ve geleceğine ilişkin tartışmalar devam etmektedir. Bu çalışmanın amacı Türkiye’de araştırma üniversitelerinin misyonu, yapılanması, yükseköğretime, topluma, ekonomiye katkısı ile yapılanmasında ve işleyişinde yaşanan problemlerin çözüm önerilerine ilişkin öğretim elemanlarının görüşlerini belirlemektir. Araştırma, olgu bilim(fenomenoloji) desenine göre gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın çalışma grubunu İstanbul İli sınırlarında yer alan resmi ve vakıf araştırma üniversitelerinde görev yapan 16 öğretim elemanı oluşturmaktadır. Araştırmada verilerin toplanması aşamasında yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Araştırma üniversitelerinde çalışan akademisyenlerle yapılan görüşmelerden elde edilen verilerin analizinde içerik analizi yöntemi tercih edilmiştir. Araştırmadan elde edilen sonuçlara göre araştırma üniversitelerinde öğretim elemanlarının gerek eğitsel gerek araştırma faaliyetlerini uygun fiziksel koşullarda yapabilmelerinin önemli olduğu ve fiziki yapılanma kapsamında eksikliklerin olduğu ortaya çıkarılmıştır. Çalışma sonuçları, araştırma üniversitelerinde akademik yapılanmaya ilişkin nitelikli kadro istihdamının önemini işaret etmektedir. Araştırma üniversitesinde öğrenim gören öğrencilerin, öğretim elemanlarının donanımlı ve literatüre hâkim olması yönünde beklenti içinde oldukları görülmektedir. Diğer yandan araştırma üniversitelerinde mali açıdan problemlerin yaşandığı ve bu problemlerin çözümü noktasında politika yapıcılar tarafından finansman politikaları geliştirilmesi gerektiği tespit edilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre mali yapılanma kapsamında teşvik mekanizmasının ön plana çıkarılması önerilebilir.

Anahtar Kelimeler

• araştırma üniversitesi
• ,araştırma
• ,yüksek öğretim

Etik Beyan

Bu çalışmada Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na ve fikir ve sanat eserleri için geçerli telif hakları düzenlemelerine uyulduğunu beyan ederim.

The Historical Development, Current Status, and Future Expectations of Research Universities in Turkey

Öz

Parallel to the developments in education systems worldwide, significant transformations are taking place in the Turkish higher education system. Nowadays, alongside their traditional functions such as education and social benefit, universities have begun to place greater priority on research activities. In this context of change, discussions continue regarding the current status and future of research universities, which represent a new phenomenon for Türkiye higher education system. The main objective of this study is to determine the views of faculty members on the mission, structural characteristics, contributions to higher education, society, and the economy of research universities in Türkiye, as well as their suggestions for solutions to problems encountered in their structuring and operation processes.The study was conducted according to the phenomenology design. The study group consisted of 16 faculty members employed at public and nonprofit private research universities located within the province of Istanbul. Data were collected using a semi-structured interview form and analyzed through content analysis.The results of the study revealed that it is crucial for faculty members in research universities to be able to conduct both their educational and research activities in adequate physical conditions, and that there are currently deficiencies in terms of physical infrastructure. The study findings highlight the importance of employing qualified academic staff regarding the academic structuring of research universities. Furthermore, students enrolled in these universities are observed to have high expectations regarding The scholarly proficiency of faculty and their erudition in the disciplinary literature. Moreover, financial problems were identified within research universities, necessitating the development of financing policies by policymakers to address these issues. Based on the research findings, the prioritization of an incentive mechanism within the financial structuring is recommended.

Anahtar Kelimeler

• research university
• ,research
• ,higher education

Kaynakça

1. Adaman, F., Bilgiç, T., Doğru, A., Döğerlioğlu, Ö., İnelmen, K., Kadirbeyoğlu, Z., Köroğlu, E., Özbek, N., Ünlü, E., & Yıldız, S. (2021). Kamu Araştırma Üniversitesinin Geleceği: Akademik Özgürlük ve Üniversite Özerkliği İlkeleri Temelinde Bir Arayış. Üniversitelerde Yönetim Yapılanması Çalışma Komisyonu Raporu.
2. Ak, M., Şahin, L., & Yurtseven, E. (2022). Üniversitelerde araştırma odaklı yönetim anlayışı: İstanbul Üniversitesi örneği. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 42(Suppl. 1), 77-115.
3. Altbach, P. G. (2015). What counts for academic productivity in research universities?. International Higher Education, (79), 6-7.
4. Altbach, P. G. (2013). Advancing the national and global knowledge economy: The role of research universities in developing countries. Studies in highereducation, 38(3), 316-330.
5. Altbach, P. G., &Salmi, J. (Eds.). (2011). The road to academic excellence: The making of world-class research universities. World Bank Publications.
6. Altbach, P. G., & Balán, J. (Eds.). (2007). World class worldwide: Transforming research universities in Asia and Latin America. JHU Press.
7. Altınsoy, S. (2011). Yeni devlet üniversitelerinin gelişimi: Sorunlar ve politika önerileri. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, (2), 98-104.
8. Bakioğlu, A., & Tatık, R. Ş. (2020). Öğretim ve araştırma sorumluluklarının dağılımının araştırma üniversiteleri bağlamında incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 20(1), 548-569.

9. Balyer, A., & Özvural, D. (2020). Türkiye'deki Araştırma Üniversitelerinin Kuruluşları ve Zorluklarının İncelenmesi. In VII th International Eurasian Educational Research Congress (s. 317-320).
10. Bienenstock, A. (2008). Essential characteristics of research universities. In Universities as Centres of Research and Knowledge Creation: An Endangered Species? (pp. 33-40). Brill.
11. Bland, C. J., & Ruffin, M. T. (1992). Characteristics of a productive research environment: literature review. Academic medicine, 67(6), 385-97.
12. Çetinsaya, G. (2014). Büyüme, kalite, uluslararasılaşma: Türkiye yükseköğretimi için bir yol haritası. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
13. Cohen, L., Manion, L., & Morrison, K. (2002). Research methods in education. routledge.
14. Creswell, J. W. (2012). Educational research: planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research (4. Baskı). USA: Pearson Education Inc.
15. Emil, S., & Akşab, Ş. (2018). Türkiye Yükseköğretiminde Araştırma Üniversitesi Kavramını Anlamak: Karşılaştırmalı Analiz. 13. Uluslararası Eğitim Yönetimi Kongresi. 10-12 Mayıs 2018, Sivas, Türkiye
16. Erdem, A. R. (2006). Dünyadaki yükseköğretimin değişimi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (15), 299-314.
17. Erdoğmuş, N. (2018). Araştırma üniversitesi yapılanması: İmkânlar ve zorluklar. İlke politika notu, 7,1-37. https://ilke.org.tr/images/yayin/pdf/arastirma_universitesi_yapilanmasi_imkanlar_ve_zorluklar.
18. Flanagan, K., Georghiou, L., Halfpenny, P., Evans, J., & Croasdale, P. (2000). Research Equipment Needs in UK Universities: A Snapshot Study.
19. Gülbak, O. (2020). Öğretim elemanları perspektifinden araştırma üniversitesi girişimi: Bir vakıf üniversitesi örneği. Üniversite Araştırmaları Dergisi, 3(3), 124-130.
20. Lee, E., Somers, P., Taylor, Z. & Fry, J. (2022). Academic professionals: The changing face of teaching, research, and service in the American research university. Policy Futures in Education, 20(2), 215-233.
21. Mammadov, R., & Aypay, A. (2020). Efficiency analysis of research universities in Turkey. International Journal of Educational Development, 75, 102176.
22. Mızıkacı, F. (2006). Higher education in Turkey. Bucharest: CEPES/UNESCO.
23. Önen, S. M., & Uçacak, K. (2023). Araştırma Üniversiteleri Projesinin Akademik Performans Üzerindeki Etkisi: Nicel Bir Analiz. ASSAM Uluslararası Hakemli Dergi, 10(23), 26-42.
24. Özkan, M., & Gedikoğlu, T. (2014). Türk yükseköğretim finansmanına ilişkin görüşler. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 4(2), 99-111.
25. Özsoy, M., & Balyer, A. (2023). Establishment Policies of Research Universities: A Critical Analysis of Global and Turkish Perspectives. Higher Education Governance and Policy, 4(2), 79-94.
26. Parker, S. (2020). Thefuture of highereducation in a disruptiveworld. KPMG International Report, 1-30.
27. Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice. Sage publications.
28. Robson, C. (2002). Real world research: A research for social scientist and practitioner-researchers. Oxford:Blackwell Publishers Inc.
29. Sain, K., & Berber, Ş. (2024). Küresel Rekabette Yükseköğretimin Artan Önemi: Türkiye ve Diğer OECD Ülkeleri Üzerine Panel Eşbütünleşme Analizi. Yükseköğretim Dergisi, 14(2), 71-92.
30. Saldana, J. (2011). Fundamentals of qualitative research. Oxford University Press.
31. Stensaker, B., Bilbow, G. T., Breslow, L., & Van der Vaart, R. (Eds.). (2017). Strengthening teaching and learning in research universities: Strategies and initiatives for institutiona lchange. Springer.
32. Şahin, M., & Alkan, R. M. (2016). Yükseköğretimde değişim dönüşüm süreci ve üniversitelerin genişleyen rolleri. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 5(2), 297-307.
33. Türk Araştırma Üniversiteleri Güç Birliği, TAÜG (2016). Araştırma Üniversiteleri ve Yükseköğretim, Araştırma ve İnovasyonda Uluslararası Rekabet Raporu. Erişim adresi: https://pdo.metu.edu.tr/system/files/duyuru/TAUG_Arastirma_Universiteleri_ve_Yuksekogret im_Arastirma_ve_Inovasyonda_Uluslararasi_Rekabet_Raporu_2016.pdf
34. Toprak, M., Bayraktar, Y., Yorgun, S., & Özyılmaz, A. (2021). Dijital dönüşüm, araştırma üniversitesi ve yükseköğrenimde yeniden yapılanma: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi için bir model önerisi. Journal of Economy Culture and Society, (63), 67-92.
35. Visakorpi, J., Stankovic, F., Pedrosa, J., & Rozsnyai, C. (2007). Türkiye’de yükseköğretim: Eğilimler, sorunlar ve fırsatlar. İstanbul: Graphis Matbaa.
36. Vukasovic, M., Maassen, P., Nerland, M., Pinheiro, R., Stensaker, B., & Vabø, A. (2012) Effects of Higher Education Reforms: Change Dynamics (Rotterdam: Sense Publishers).
37. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık. Yin, R. K. (2011). Qualitative research from start to finish. The Guilford Press.
38. Yüksek Öğretim Kurulu. (2020). Yükseköğretimde İhtisaslaşma ve Misyon Farklılaşması Araştırma Üniversiteleri.8 Mart 2023 tarihinde https://www.yok.gov.tr/Documents/Yayinlar/Yayinlarimiz/2020/misyon-faklilasmasi-ve-ihtisaslasma-arastirma-universiteleri.pdf adresinden erişildi.
39. Yüksek Öğretim Kurulu. (2021). YÖK Başkanı Özvar araştırma üniversitelerine yönelik yaptıkları yeni düzenlemeleri açıkladı: Vakıf üniversiteleri de araştırma üniversiteleri programına dahil edildi. 16 Kasım 2023 tarihinde https://www.yok.gov.tr/Sayfalar/Haberler/2021/arastirma-universiteleri-ile-toplanti.aspx. adresinden erişildi.
40. Yüksek Öğretim Kurulu. (2025). Araştırma Üniversiteleri 2025 Sıralaması Açıklandı. 10 Aralık 2025 tarihinde https://www.yok.gov.tr/tr/news/arastirma-universiteleri-2025-siralamasi-aciklandi-WJaoS adresinden erişildi.
41. Walliman, N. (2021). Research methods: The basics. New York; Routledge.