-

Öz

Istanbul, one of the prominent metropolitans in Turkey and the world, has attracted a great deal of attention over its history. It is located between 28 degrees 01 minutes and 29 degrees 55 minutes East longitude and at 40 degrees 28 minutes and 41 degrees 33 minutes North latitude. It bridges the Asian and European Continents. The neighbouring territories are Tekirdag in the west, Kirklareli in the northwest, the Black Sea in the north, the Marmara Sea in the south and Kocaeli in the east. It has a favourable climate as a transition climatic region between the Black Sea and the Mediterranean Sea. Migration and industrialization are two interrelated concepts. Rapid population growth has brought along transportation problems, unplanned education, urban sprawl, noise pollution, and health risks. Population pressure caused settlements to be built in the rural areas. As the population has increased, so has the industry-induced pollution. In Istanbul, where industrialization was first launched, technological investments and increasing population give harm to natural environment. Concretization is on the run day by day. Istanbul, whose history dates back to very early ages, has been a significant economic centre since then due to its geographical location. The first industrialization movements in Istanbul were launched around Golden Horn (Feshane and dock environs), Beykoz (paper factory) and Bakirkoy (iron factory and print works). According to 2011 figures, industrial activities in Marmara Region account for 52% of the total industrial movements. Istanbul constitutes the largest share both in the region and in Turkey. Istanbul holds the 32% of the work places, 24% of the workers and 33.8% of the investment incentive certificates in Turkey. Istanbul produces 23% of added value, 49% of the import and 45% of the export.

Anahtar Kelimeler

• Turkey, Istanbul, Industry, Population, Economic Growth

GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE İSTANBUL’DA SANAYİLEŞME SÜRECİ VE SON 10 YILLIK GELİŞİMİ

Öz

Ülkemizin ve dünyanın önemli metropollerinden biri olan İstanbul, tarihin her döneminde dikkatleri üzerine çekmiştir. 28° 01’ ve 29° 55’ doğu boylamları ile 40° 28’ ve 41° 33’ kuzey enlemleri arasında kalan İstanbul; Asya ve Avrupa kıtaları arasında köprü vazifesi görmektedir. Batıda Tekirdağ, kuzeybatıda Kırklareli kuzeyde Karadeniz, güneyde Marmara Denizi ve doğuda Kocaeli ile çevrilidir. Karadeniz ile Akdeniz iklimi arasında geçiş özelliği sebebiyle elverişli bir iklime sahiptir. Göç ve sanayi birbiriyle bağlantılı bir olgudur. İstanbul’daki nüfusun hızlı artması ulaşım, eğitim, çarpık kentleşme, gürültü kirliliği, sağlık gibi sorunları beraberinde getirmektedir. Nüfus baskısı şehrin dışına doğru yönelen yerleşmeleri ortaya çıkarmıştır. Artan nüfusla birlikte sanayi ve buna bağlı olarak çevre kirliliği artmıştır. Türkiye’de sanayileşmenin başladığı İstanbul’da endüstri faaliyetleri, teknolojik yatırımlar ve artan nüfus doğal hayata zarar vermektedir. Betonlaşma her geçen sürede İstanbul’da artmaktadır. Tarihi çok eskiye inen İstanbul, bulunduğu konum nedeniyle her dönemde önemli bir ekonomik merkez olmuştur. İstanbul’da ilk sanayi hareketleri Haliç (Feshane ve tersane bölgesi), Beykoz (kağıt fabrikası) ve Bakırköy (demir ve basma fabrikaları) çevresinde başlamıştır. Ülkemizde 2011 verilerine göre sanayi sektörü varlığının yaklaşık % 52’si Marmara Bölgesi’ndedir. Gerek bölge içinde gerekse ülke içinde en büyük pay İstanbul’dadır. Ülke içindeki toplam işyerlerinin % 32‘si, çalışanların % 24,4’ü, yatırım teşvik belgelerinin % 33,8’i İstanbul’da yer almaktadır. Ayrıca yaratılan katma değerin % 23’ü, İthalatın % 49’u, ihracatın % 45’i ide İstanbul tarafından gerçekleştirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye, İstanbul, Sanayi, Nüfus, Ekonomik Gelişme

Kaynakça

1. Akova B., S, 2002, Ergene Havzasında Mekansal Kullanımlar, Çantay Kitabevi, İstanbul.
2. Aliağaoğlu, A.,-Uğur, A., 2010, Şehir Coğrafyası, Nobel Yayınevi, Ankara.
3. Ataş, M. C., 2006, İkitelli Organize Sanayi Bölgesi ve Mekansal Etkileri, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
4. Aydoğan, H., 2001, Merter’de Konfeksiyon Sanayi, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
5. Bayakır, H., 1998, Bayrampaşa’da Sanayi, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
6. Belge, M., 2010, “İstanbul: Geçmiş ve Gelecek”, Şehir ve Kültür: İstanbul, S:297-320, Ebru Matbaacılık, İstanbul.
7. Berkes, N., 1976, 100 Soruda Türkiye İktisat Tarihi, Cilt: 2, Gerçek Yayınevi, İstanbul.
8. Bostan, İ., 1988, “Piri Reis Kitab-ı Bahriyesinde Bulunan Tersane-i Amire Planları”, Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi Cilt: 1, S: 2, S: 67-68, İstanbul.

9. Cansever, T., 1993, Ülke Ölçeğinde İstanbul’u Planlamak, No: 4, Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı Yayını, İstanbul.
10. Coşkun, A., 2003, Cumhuriyetin İlk Yıllarında Türkiye Ekonomisi, Atatürkçü Düşünce Dergisi, Sayı: 4, S: 68-83, İstanbul.
11. Darkot, B., 1938, İstanbul’un Coğrafyası, Burhanettin Yayınevi, İstanbul. Devlet Planlama Teşkilatı, 1963, I, Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara.
12. Devlet Planlama Teşkilatı, 1967, II. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara.
13. Devlet Planlama Teşkilatı, 1972, III. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara. Devlet Planlama Teşkilatı, 1979, IV. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara. Devlet Planlama Teşkilatı, 1985, V. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara.
14. Devlet Planlama Teşkilatı, 1989, VI. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara. Devlet Planlama Teşkilatı, 1996, VII. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara.
15. Devlet Planlama Teşkilatı, 2001, VIII. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara.
16. Devlet Planlama Teşkilatı, 2007, IX. Beş Yıllık Kalkınma Planı, Ankara. Doğan, M., 2012, Türkiye’de Şehirleşme: Büyükşehirler ve Şehirleşme Sürecinde Değişen Sosyo Ekonomik Yapı, (Basımda).
17. Doğan, M., 2012, “Effects of Human Avtivities on Environmental Pollution”, Education and Science in a Globalizing World: A Case Study of Turkey, S: 212-219, Paradigma, Sofia, 2012.
18. Doğaner, S., 1993, “İstanbul’da Gemi İnşa Sanayi”, Türk Coğrafya Dergisi S: 28, S: 65-114, İstanbul.
19. Doldur, H., 1993, Bomonti Sanayi Bölgesi, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
20. Emre, Ş. B., 2008, Sanayileşme ve Sanayi Yapılarının Yeniden İşlevlendirilmesinin İstanbul’dan Örnekler Üzerinde Analizi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul.
21. Göney, S., 1995, Şehir Coğrafyası, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi, İstanbul.
22. Göney, S.,-Bayartan, M., 2010, “İstanbul ve Çevresinde Devreden ve Yok Olan Coğrafya”, Kültürler Başkenti İstanbul, Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yayını, S: 548-559, İstanbul.
23. Güngördü, E., 2011, Üniversiteler için Türkiye’nin Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası, Nobel Yayınevi, İstanbul.
24. Güran, T., G. (Yayını Hazırlayan; Hakkı Dursun Yıldız), 1992, Tanzimat Döneminde Devlet Fabrikaları, 150. Yılında Tanzimat, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, TTK Yayınları, VII. Dizi, Sayı: 142, Ankara.
25. İstanbul Sanayi İl Müdürlüğü, 2011, 2011 Eylem Planı, İstanbul.
26. İstanbul Sanayi Odası, 1963, İstanbul Sanayi İstatistikleri, İstanbul Sanayi Odası Yayınları, İstanbul.
27. İstanbul Sanayi Odası, 1974, İstanbul Sanayi (1969-1971), İstanbul Sanayi Odası Yayınları, İstanbul.
28. İstanbul Sanayi Odası, 2011, Sanayi Raporları, İstanbul Sanayi Odası Yayınları, İstanbul.
29. İstanbul Valiliği 2006, İstanbul İstihdam Raporu, 2006, İstanbul.
30. İstanbul Ticaret Odası, 2011, Ekonomik Rapor 2010 Yılında Türkiye ve Dünya Ekonomisi, İstanbul.
31. İstanbul Ticaret Odası, 2011, İstanbul Küçük Sanayi Kapasite Kullanım Araştırması, İstanbul.
32. İstanbul Valiliği, 2008 Raporlar, İstanbul.
33. Kahraman, C., 2002, Haliç Çevresinin Turizm Coğrafyası, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul.
34. Kal’a, A., 1990, Tanzimat Öncesi ve Sonrasında İktisadi Manzara, 150. Yılında Tanzimat, Açık Oturumlar Dizisi 7, Aydınlar Ocağı Yayınları, İstanbul.
35. Keleş, R., 2006, Kentleşme Politikası, İmge Kitabevi, Ankara.
36. Kılıçbay, A., 1970, Türkiye ve İstanbul Sanayiinde Son Gelişmeler, Yenilik Basımevi, İstanbul.
37. Kodaman, B., 1980 “Tanzimattan II.Meşrutiyete Kadar Sanayi Mektepleri”, Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Semineri, Ankara.
38. Mert, Z. G.,- Çıracı, H., 2004, “İstanbul Bölgesi Büyük Sanayinin Mal ve Hizmet Üretimi Mekansal Dağılımı”, İstanbul Teknik Üniversitesi Dergisi, Cilt:3, Sayı: 1, S: 80-88, İstanbul.
39. Mutluer, M., 1995, Gelişimi, Yapısı ve Sorunlarıyla Denizli Sanayi, Denizli Sanayi Yayınları, İzmir.
40. Özey, R., 2004, Günümüz Dünya Sorunları, Aktif Yayınevi, İstanbul.
41. Özgüç, N., 1986-1987, “Türkiye’de Sanayi Faaliyetlerinin Gelişmesi, Yapısı ve Dağılışı”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümü Dergisi, S: 2,S: 35-70, İstanbul.
42. Sarı, T., 2006, Osmanlı İmparatorluğunda Sanayileşme Çerçevesinde İstanbul’daki Fabrikaların Oluşum ve Gelişimleri, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Basılmamış Doktora Tezi), İstanbul.
43. Sevgi, C., 1994, Sanayileşme Sürecinde Türkiye ve Sanayi Kuruluşlarının Alansal Dağılımı, Beta Basım Yayım Dağıtım, İstanbul.
44. Şener, S., 2007, “Osmanlı Sanayileşme Süreci ve Bu Süreçte Özel Girişimin Rolü”, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt:9, Sayı:3, S: 56-89, İzmir.
45. Tanıl, K., 2005, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010 Raporlar. İstanbul. Tevfik, A. (Çev: Özey, R.,), 1997, “1913’de İstanbul Vilayeti”, Türk Coğrafya Dergisi, S: 32, S: 397-403, İstanbul.
46. Tüik, “1992 yılı Genel Sanayi ve İş Yerleri Sayımı, Ankara.
47. Tüik, “1927, 1935, 1940, 1945, 1950, 1955, 1960, 1965, 1970, 1975, 1980, 1985, 1990 ve 2000 yılları Nüfus Sayım Sonuçları, Ankara.
48. Tüik, “2007, 2008, 2009, 2010 ve 2011 yılı Adrese Dayalı Kayıt Sistemi Sonuçları, Ankara.
49. Tümertekin, E., 1967, “İstanbul’un Merkezi İş sahaları”, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi”, Cilt:8, Sayı: 16, S: 18-37, İstanbul.
50. Tümertekin, E., 1967, İstanbul’da Bir Sanayi Bölgesi: Bomonti, Baha Matbaası, İstanbul.
51. Tümertekin, E., 1974-1977, “Boğaziçi’nde Coğrafi Görünümü Değiştiren Bir Faktör Olarak Sanayi”, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi”, Sayı: 20-21, S: 41-70, İstanbul.
52. Tümertekin-Özgüç, 1999, Ekonomik Coğrafya Küreselleşme ve Kalkınma, Çantay Kitabevi, İstanbul.
53. Tümertekin, E., 2007, İstanbul İnsan ve Mekan, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
54. Yalçınlar, İ., 1974-1977, “İstanbul Halicinin Temizlenmesi ve Şehrin Gelişmesi Üzerine Notlar”, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Dergisi”, Sayı: 20-21, S: 25-40, İstanbul.
55. Yaşar, O., 2003, “1913 ve 1915 Yılları Sanayi Sayımı İstatistiklerine Göre Osmanlı Devleti’nde Tarıma Dayalı Sanayiler”, Türk Coğrafya Dergisi S: 40, S: 47-74, İstanbul.
56. Zeytinoğlu, E., 1973, Türk Ekonomisinin 50 Yılı, Fatih Yayınevi Matbaası, İstanbul.