AN EVALUATION OF ARTICLE 44 OF THE TURKISH PRIVATE INTERNATIONAL LAW ACT IN LIGHT OF THE PRINCIPLE OF PROTECTION OF THE WEAKER PARTY AND AN ANALYSIS OF ITS RELATIONSHIP WITH ARTICLE 47

Öz

In disputes arising from employment contracts with a foreign element, the international jurisdiction of Turkish courts is determined either under the provisions on international jurisdiction or through jurisdiction agreements concluded by the parties. The special jurisdiction rule applicable to disputes arising from employment contracts with a foreign element is set forth in Article 44 of the Act on Private International Law and Civil Procedure No. 5718 (MÖHUK), entitled “Employment Contracts and Employment Relationships.” According to this provision, the court of the place in Turkey where the employee habitually carries out his or her work is designated as the sole competent court for actions brought against the employee. For actions brought by the employee against the employer, in addition to the court of the habitual place of work, the Turkish courts of the employer’s domicile, as well as the employee’s domicile or habitual residence, are also competent. This arrangement thus distinguishes between actions brought by the employee and those brought by the employer, granting the employee, as the weaker party to the contract, broader options for bringing an action, thereby aiming to ensure the protection of the employee. The objective of protecting the weaker party, namely the employee, also persists in the field of jurisdiction agreements. Jurisdiction agreements conferring authority on foreign courts are regulated under Article 47 of MÖHUK. Pursuant to the first paragraph of this provision, jurisdiction agreements in favor of foreign courts are permitted in matters involving obligations with a foreign element. However, under the second paragraph, in contracts involving a weaker party—specifically employment contracts in the context of this study—it is stipulated that the jurisdiction of the courts determined under Article 44 cannot be derogated from by jurisdiction agreements. The wording of this provision has given rise to divergent interpretations in the doctrine. This study aims to examine the determination and evaluation of international jurisdiction of Turkish courts in actions brought by or against the employee under Article 44 of MÖHUK, as well as to assess, in relation to jurisdiction agreements under Article 47 of MÖHUK, the effect of the restrictive rule contained in paragraph 2 of that article on the jurisdiction of Turkish courts established under Article 44. Furthermore, the study evaluates the impact of Article 47(2) of MÖHUK in the field of recognition and enforcement pursuant to Article 54(b) of MÖHUK, all within the framework of the principle of protecting the weaker party in international procedural law.

Anahtar Kelimeler

• International Jurisdiction
• MOHUK art. 44
• MOHUK art. 47
• International Jurisdiction Agreement
• Protection of the Weaker Party Principle

Yabancı Unsurlu Bireysel İş Sözleşmelerinden Doğan Davalarda Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi ve Tartışmalı Meseleler

Öz

Yabancı unsurlu bireysel iş sözleşmelerinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi, milletlerarası yetki hükümleri uyarınca veya taraflarca akdedilecek milletlerarası yetki anlaşmaları aracılığıyla belirlenir. Yabancı unsurlu bireysel iş sözleşmesinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda özel yetki kuralı, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un (MÖHUK) “İş Sözleşmesi ve İş İlişkisi” başlıklı 44. maddesinde düzenlenmektedir. Hüküm uyarınca, işçinin işini mutaden yaptığı işyerinin Türkiye’de bulunduğu yer mahkemesi işçiye karşı açılacak davalarda tek yetkili mahkeme olarak belirlenmiş; işçinin işverene karşı açacağı davalarda mutad işyeri mahkemesine ek olarak; işverenin yerleşim yeri, işçinin yerleşim yeri ve işçinin mutad meskeninin bulunduğu Türk mahkemeleri de yetkili kılınmıştır. Anılan düzenleme uyarınca işçi ve işverenin açacağı davalar arasında ayrım yapılarak davacı işçiye daha fazla başvuru imkânı tanınmış ve bu şekilde sözleşmenin zayıf tarafı olan işçinin korunması amaçlanmıştır. Sözleşmenin zayıf tarafı işçinin korunması amacı, yetki anlaşmaları alanında da varlığını sürdürmektedir. Yabancı devlet mahkemesini yetkilendiren yetki anlaşmaları MÖHUK m. 47 hükmünde düzenlenmiştir. Hükmün birinci fıkrası ile yabancı unsurlu borç ilişkileri alanında yabancı devlet mahkemeleri lehine yetki sözleşmesine müsaade edilmiş, ikinci fıkra ile zayıf taraflı sözleşmeler, çalışmamızın konusu özelinde iş sözleşmeleri bakımından yetki anlaşması ile m. 44 hükmünde belirlenen mahkemelerin yetkisinin bertaraf edilemeyeceği düzenlenmiştir. Anılan hüküm lafzı gereği öğretide farklı yorumlara sebebiyet vermiştir. Bu çalışma, yabancı unsurlu bireysel iş sözleşmelerinden doğan davalarda MÖHUK m. 44 hükmü uyarınca işçi ve işveren aleyhine açılacak davalarda milletlerarası yetkili mahkemelerin tespiti ve değerlendirilmesi ile bu alanda MÖHUK m. 47 hükmü uyarınca yapılacak milletlerarası yetki anlaşmaları bakımından aynı hükmün ikinci fıkrasında yer alan sınırlayıcı hükmün, m. 44 ile yetkisi tesis edilen Türk mahkemelerin yetkisine etkisi ve MÖHUK m. 47/f.2 hükmünün, MÖHUK m. 54/b kapsamında tanıma tenfiz alanında doğuracağı etki konularının, milletlerarası usul hukukunda zayıf tarafın korunması ilkesi ışığında değerlendirilmesi amacını taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Milletlerarası yetki
• MÖHUK m. 44
• MÖHUK m. 47
• Milletlerarası Yetki Anlaşması
• Zayıf Tarafın Korunması İlkesi

Kaynakça

1. Akıncı Z, Milletlerarası Özel Hukuk (1. Bası, Vedat Kitapçılık 2020).
2. Akkan M, Pekcanıtez Usul – Medeni Usul Hukuku Cilt I (15. Bası, On İki Levha Yayıncılık 2017).
3. Arslan İ, Milletlerarası Özel Hukukta Mutat Mesken Kavramı (On İki Levha Yayıncılık 2014).
4. Aşık İ, ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na Göre Yetki Sözleşmesi’, Türkiye Barolar Birliği Dergisi (2011) 97-158.
5. Avşar M, Milletlerarası Usul Hukukunda Mahkemelerin Yetkisinin Belirlenmesinde Tarafların İrade Serbestisi (On İki Levha Yayıncılık 2021).
6. Bayraktaroğlu Özçelik G, Milletlerarası Usul Hukukunda Paralel Davalar (Yetkin Yayıncılık 2016).
7. Bayraktaroğlu Özçelik G, ‘Yabancı Unsurlu Tüketici Sözleşmelerinden Doğan Uyuşmazlıklarda Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisinin Tayini’ (2014) 63(4) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 838-838.
8. Budak AC ve Karaaslan V, Medeni Usul Hukuku (7. Bası, Filiz Kitabevi 2023).

9. Çelik N, Caniklioğlu N, Canbolat T ve Özkaraca E, İş Hukuku Dersleri (36. Bası, Beta Yayınları 2023).
10. Çelikel A ve Erdem B, Milletlerarası Özel Hukuk (18. Bası, Beta Basım Yayın 2024).
11. Çörtoğlu Koca S, Zayıf Tarafın Korunduğu Sözleşmelerde Mahkemelerin Milletlerarası Yetkisi (Yetkin Yayıncılık 2016).
12. Dalkılıç O, Bireysel İş Uyuşmazlıklarında Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi (On İki Levha Yayıncılık 2019).
13. Dardağan E, Milletlerarası Usul Hukukunda Aşırı Yetki Kavramı (Siyasal Yayınevi, 2005).
14. Demirkol B, Milletlerarası Yetki Anlaşmaları (Vedat Kitapçılık 2018).
15. Doğan V ve Korkmaz D, ‘Bireysel İş Sözleşmesinden Doğan Uyuşmazlıklarda Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi’, Editör: Prof. Dr. Vahit Doğan, Çalıştırılmak Üzere Yurt Dışına Götürülen İşçilerin Bireysel İş Sözleşmelerinden Doğan Uyuşmazlıklar (Yetkin Yayınları 2023) 1-43.
16. Doğan V, Milletlerarası Özel Hukuk (8. Bası, Savaş Yayınları 2022).
17. Doğan V, ‘Milletlerarası Özel Hukukta Zayıf Akit Tarafın Koruması’ (1995) Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, 15 (1-2) 21-42.
18. Ekşi N, Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi (2. Bası, Beta Basım Yayın 2000).
19. Ekşi N, Yabancı Mahkeme Kararlarının Tanınması ve Tenfizi (Beta Basım Yayın 2013).
20. Elçin D, Milletlerarası Unsurlu Bireysel ve Toplu İş Sözleşmelerine Uygulanacak Hukuk (Adalet Yayınevi 2012).
21. Erten R, ‘İşkur Tarafından Hazırlanan Yurt Dışı Hizmet Akdinin Değerlendirilmesi’ in Vahit Doğan (ed), Çalıştırılmak Üzere Yurt Dışına Götürülen İşçilerin Bireysel İş Sözleşmelerinden Doğan Uyuşmazlıklar (Yetkin Yayınları 2023) 91-115.
22. Esen E ve Avşar M, Private International Law in Türkiye (Istanbul University Press 2024).
23. Esen E, ‘Bireysel İş Sözleşmelerinden Doğan Uyuşmazlıklarda Üye Devlet Mahkemelerinin Yetkisi’ in Işıl
24. Özkan, Ceyda Süral, ve Uğur Tütüncübaşı (ed), Avrupa Birliği Devletler Özel Hukuku (Adalet Yayınevi, Ankara 2016) 172-203.
25. Esen E, Türk Hukukunda Yabancıların İkamet İzinleri (Beta Basım Yayın 2019).
26. Esen E, ‘Yabancı Mahkeme Lehine Yapılan Yetki Anlaşmasına Dayanan Yetki İtirazının Değerlendirilmesinde Dürüstlük Kuralının Etkisi ve Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin 6.3.2009 Tarihli İçtihadının Eleştirisi’ (2011) Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni (31/1), 191-207.
27. Grušić U, ‘Should the Connecting Factor of the “Engaging Place of Business” Be Abolished in European Private International Law?’ (2013) 62(1) International and Comparative Law Quarterly 173-192.
28. Güngör G, Türk Milletlerarası Özel Hukuku (Yetkin Yayınları 2021).
29. Güngör G, Milletlerarası Özel Hukukta Tüketicinin Korunması (Yetkin Yayınları 2000).
30. Huysal B ve Şermet Süzen B, ‘Tanıma ve Tenfiz Davalarında Kararı Veren Mahkemenin Yetkisinin İncelenmesi’ in Süheyla Balkar Bozkurt (ed) (On İki Levha Yayıncılık 2018) 47-68.
31. Kuru B, Arslan R, ve Yılmaz E, Medeni Usul Hukuku Ders Kitabı (23. Bası, Yetkin Yayınları 2012).
32. Mankowski M, ‘Section 4 Jurisdiction over consumer contracts (Art. 17–Art. 19)’ in Ulrich Magnus and Peter Mankowski (eds), European Commentaries on Private International Law ECPIL Commentary Volume I: Brussels Ibis Regulation (Ottoschmidt 2023).
33. Mota CE and Moreno GP, ‘Section 5 Jurisdiction over individual contracts of employment (Art. 20–Art. 23)’ in Ulrich Magnus and Peter Mankowski (eds), European Commentaries on Private International Law ECPIL Commentary Volume I: Brussels Ibis Regulation (Ottoschmidt 2023).
34. Nomer E, Devletler Hususi Hukuku (22. Bası, Beta Basım Yayın 2017).
35. Nomer E, Milletlerarası Usul Hukuku (2. Bası, Beta Basım Yayın 2018).
36. Özbakan I, Türk Hukukunda Yabancı Mahkeme Kararlarının Tanınması ve Tenfizi (Kazancı Hukuk Yayınları No. 58, 1987).
37. Özel S, Erkan M, Pürselim HS, ve Karaca HA, Milletlerarası Özel Hukuk (3. Bası, On İki Levha Yayıncılık 2024).
38. Özel S ve Öztürk Kayıklık A, ‘Zayıf Tarafın Korunması İlkesi Işığında Anayasa Mahkemesi’nin 05.11.2024 T. ve 2023/158 E., 2024/187 K. Sayılı İptal Kararına İlişkin Bir İnceleme’ (2025) 31(1) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 317-343.
39. Özel S, ‘Yabancılık Unsuru Taşıyan Bireysel İş Sözleşmelerinden Kaynaklanan Uyuşmazlıklarda Türk Mahkemelerinin Yetkisi: MÖHUK m. 44’ (2019) 14(179-180) Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1351-1382.
40. Özel S, ‘Yurt Dışı Hizmet Akitlerinde Uygulanacak Hukuk’ (2023) 43(1) Public and Private International Law Bulletin 371-408.
41. Özkan I ve Tütüncübaşı U, Uluslararası Usul Hukuku (1. Bası, Adalet Yayınevi 2017). Pekcanıtez H, Atalay O, ve Özekes M, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Hükümlerine Göre Medeni Usul Hukuku (13. Bası, Yetkin Yayınları 2012).
42. Sargın F, Milletlerarası Usul Hukukunda Yetki Anlaşmaları (Yetkin Yayınları 1996). Süzen B, Tanıma ve Tenfiz Davalarında Kararı Veren Mahkemenin Yetkisinin Denetimi (On İki Levha Yayıncılık 2016).
43. Şahin BÇ, Bireysel İş Sözleşmelerine Uygulanacak Hukuk (On İki Levha Yayıncılık 2021).
44. Şanlı C, Esen E, ve Ataman Figanmeşe İ, Milletlerarası Özel Hukuk (11. Bası, Vedat Kitapçılık 2024).
45. Şanlı C, Uluslararası Ticari Akitlerin Hazırlanması ve Uyuşmazlıkların Çözüm Yolları (7. Bası, Beta Yayınları 2019).
46. Şensöz Malkoç E, Türk Milletlerarası Usul Hukukunda Milletlerarası Derdestlik ve Bağlantılı Dava İtirazı (Beta Basım Yayın 2020).
47. Tanrıver S, ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu Bağlamında Akdedilen Yetki Sözleşmeleri Üzerine Bazı Düşünceler’ Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 16 (2014) 459-468.
48. Tiryakioğlu B, ‘Türklerin Kişi Hallerine İlişkin Davalarda Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi’ in Tuğrul Arat’a Armağan (Yetkin Yayınları, Ankara 2012) 1141-1165.
49. Uğur Ö, ‘İş Sözleşmelerinde Uygulanacak Kanunlar İhtilafı Kurallarında 7550 Sayılı Kanunla Yapılan Değişikliğin Değerlendirilmesi’ (2025) 31(2) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 1561-1585.
50. Uyanık Çavuşoğlu A, ‘Bireysel İş İhtilafında Türk Mahkemesinin Milletlerarası Yetkisi’, İş Dünyası ve Hukuk: Prof Dr Tankut Centel’e Armağan (İstanbul 2011) 959-990.
51. Yıldız GB, ‘MÖHUK 27/1 Hükmünün Anayasa Mahkemesi Tarafından İptali ve 7550 Sayılı Kanun ile Getirilen Yeni Düzenleme Kapsamında Yabancılık Unsuru Taşıyan İş Sözleşmelerine Uygulanacak Hukuk’ (2025) 3(86) Çalışma ve Toplum 991-1020.
52. Yöney C, Milletlerarası Usul Hukukunda Münhasır Yetki (On İki Levha Yayıncılık 2024).
53. Yüksel AE, Yabancılık Unsuru Taşıyan Bireysel İş Sözleşmelerinde Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi ile Avrupa Birliği Düzenlemelerinin Karşılaştırılması (Yetkin Yayınları 2024).