Uluslararası Hukuk Açısından Türk Dünyası Şartı

Öz

Türk Devletleri Teşkilatı, Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin Kurulmasına Dair Nahçıvan Andlaşması’nın 3 Ekim 2009’da imzalanması ile kurulmuştur. Türk Devletleri Teşkilatı’nın üyeleri arasında Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan yer almaktadır. Türk Devletleri Teşkilatı üye devletlerin ortak manevi bağları üzerinde kurulmuş, üye devletler arasında pek çok konuda iş birliğini sağlamayı hedefleyen bir hükümetler arası örgüttür. Türk Devletleri Teşkilatı’nın 6 Kasım 2024’te “Türk Dünyası’nın Güçlendirilmesi: Ekonomik Entegrasyon, Sürdürülebilir Kalkınma, Dijital Gelecek ve Herkes için Güvenlik” temasıyla düzenlenen Bişkek Zirvesi’nde Türk Dünyası Şartı kabul edilmiştir. Bu çalışmanın amacı Türk Dünyası Şartı’nı uluslararası hukuk açısından ayrıntılı şekilde incelemektir. Bu çalışma ile varılan sonuca göre, Türk Dünyası Şartı bağlayıcı bir uluslararası andlaşma değildir ve esasen bir esnek hukuk belgesidir. Ancak bu durum Türk Dünyası Şartı’nın önemini tamamen ortadan kaldırmamaktadır. Türk Dünyası Şartı’nın öneminin anlaşılabilmesi için bu belgenin Türk Devletleri Teşkilatı’nın kurucu andlaşması olan Nahçıvan Andlaşması ve Türk Dünyası 2040 Vizyonu belgesi ile birlikte incelenmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Devletleri Teşkilatı
• Bişkek Zirvesi
• Türk Dünyası Şartı
• Nahçıvan Andlaşması
• Türk Dünyası 2040 Vizyonu.

The Turkic World Charter from the Perspective of International Law

Öz

The Organization of Turkic States was established with the signing of the Nakhchivan Agreement on the Establishment of the Cooperation Council of Turkic Speaking States on October 3, 2009. The members of the Organization of Turkic States are Türkiye, Azerbaijan, Kazakhstan, Kyrgyzstan, and Uzbekistan. The Organization of Turkic States is an intergovernmental organization founded upon the common spiritual ties of its member states and aims to ensure cooperation in various fields among them. At the Bishkek Summit held on November 6, 2024, under the theme “Empowering the Turkic World: Economic Integration, Sustainable Development, Digital Future, and Security for All”, the Turkic World Charter was adopted. The aim of this study is to examine the Turkic World Charter in detail from the perspective of international law. According to the conclusion reached in this study, the Charter of the Turkic World is not a binding international agreement and is essentially a soft law document. However, this does not render the Charter entirely insignificant. To fully understand the importance of the Turkic World Charter, the Charter should be analyzed in conjunction with the founding treaty of the Organization of Turkic States, namely the Nakhchivan Agreement, and the Turkic World Vision 2040 document.

Anahtar Kelimeler

• Organization of Turkic States
• Bishkek Summit
• Turkic World Charter
• Nakhchivan Agreement
• Turkic World Vision 2040.

Kaynakça

1. Abdullahzade C, ‘Gabcikovo-Nagymaros Davası Kararı’nda Uluslararası Adalet Divanı’nın 1969 Tarihli Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi’ne İlişkin Değerlendirmesi’ (2005) 25(1-2) Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni 1, 22.
2. Acer Y ve Kaya İ, Uluslararası Hukuk Temel Ders Kitabı (Seçkin 2014).
3. Akçapa M, ‘Türk Devletleri Teşkilatı’nın Tarihsel Gelişimi: Teşkilatın Dünü, Bugünü ve Yarını’ (2023) 11(34)
4. Avrasya Uluslararası Araştırma Dergisi 473, 491.
5. Aksar Y, Teoride ve Uygulamada Uluslararası Hukuk I (Seçkin 2019).
6. Aksar Y, Temel Metinler ve Davalarla Uluslararası Hukuk (Seçkin 2021).
7. Altymyshova Z ve Omurova J, ‘Türk Devletleri Teşkilatı’nın Tarihi Gelişimi ve Gelecek Vizyonu’ (2025) 12 Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi 41, 64.
8. Amirbek A, Anuarbekuly A ve Makhanov K, ‘Türk Dili Konuşan Ülkeler Entegrasyonu: Tarihsel Geçmişi ve Kurumsallaşması’ (2017) 1(3) Ankasam Bölgesel Araştırmalar Dergisi 164, 204.

9. Anlar Güneş Ş, ‘Gabcikovo-Nagymaros Davası’ (2006) 55(2) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 91, 116.
10. Aslantaş A, ‘Küreselleşmede Bölgesel Örgüt İş Birliği Mekanizması Çerçevesinde Türk Devletleri Teşkilatı’ (Yüksek Lisans Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi 2023).
11. Ateş D, Uluslararası Örgütler Devletlerin Örgütlenme Mantığı (Dora 2021).
12. Atılgan Pazvantoğlu C, ‘Yumuşak Hukuk Tartışmaları Çerçevesinde BM İş Dünyası ve İnsan Hakları Rehber İlkeleri’nin Değerlendirilmesi’ (2021) 27(2) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 1131, 1155.
13. Augusto F ve Castaneda C, ‘A Call for Rethinking the Sources of International Law: Soft Law and the Other Side of the Coin’ (2013) 13 Anuario Mexicano de Derecho Internacional 355, 403.
14. Babayev I, ‘Uluslararası Ticaret Hukukunun Yeknesaklaştırılması’ (2020) 19(38) İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 103, 117.
15. Baghırov O, ‘The Organization of Turkic States’ Economic Potential and Cooperation Prospects among its Members’ (2022) 27(1) Perceptions Journal of International Affairs 53, 73.
16. Başak C, Uluslararası Örgütler (Seçkin 2012).
17. Bircan M, ‘Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi (Türk Keneşi) Üzerine Yapısal ve İşlevsel Bir Değerlendirme’ (Yüksek Lisans Tezi, Niğde Ömer Halis Demir Üniversitesi 2021).
18. Bozkurt E, Milletlerarası Hukuk Mevzuatı (Legem 2023).
19. Bozkurt E, Poyraz Y ve Erdal S, Devletler Hukuku (Yetkin 2021).
20. Brownlie I, Principles of Public International Law (Oxford University Press 2002).
21. Caşın M H, Modern Uluslararası Hukukun Temel Esasları (Yeditepe Üniversitesi Yayınevi 2019).
22. Caşın M H, Uluslararası Andlaşmalar Hukuku (Yeditepe Üniversitesi Yayınevi 2020).
23. Cihangir N, ‘The Role of Soft Law and the Interplay Between Soft Law and Hard Law in the Context of International Human Rights’ (2017) 8(14) Law & Justice Review 201, 219.
24. Coşkun G, ‘Türk Devletleri Teşkilatı’nın Sosyal İnşacı Teori Çerçevesinde Analizi’ (Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi 2023).
25. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları, 21. Yüzyılın Parlayan Yıldızı Türk Devletleri Teşkilatı (Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı Yayınları 2023).
26. Çağıran M E, Uluslararası Örgütler (Turhan 2024).
27. Çalışır A, ‘Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi: Orta Asya’da Bölgesel İşbirliği ve Entegrasyon’ (Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi 2019).
28. Çeçen H, ‘Türk Devletleri Teşkilatı’na Üye ve Gözlemci Devletlerin İklim Değişikliği ile Mücadele ve Yenilenebilir Enerji Alanındaki Düzenleme ve Politikalarının Değerlendirilmesi’ iç Hakan Kaya, Yılmaz Ulvi Uzun ve Zeynep Deniz Altınsoy (edr), Cumhuriyetimizin 100. Yılında Türk Devletleri Teşkilatı (Eğitim 2024) 139, 164.
29. Çelik E F, Milletlerarası Hukuk Birinci Kitap (Filiz 1987).
30. Çetin N ve Yurdugüzel Ö, ‘Türk Devletleri Teşkilatı’nın Kuruluş ve Gelişmesinde Türkiye’nin Rolü’ (2025) 31(64) Avrasya Etüdleri 121, 160.
31. Çınar Y ve Uzun Y U, ‘Köklü Geçmişten Güçlü Geleceğe Türk Devletleri Teşkilatı: Küresel Ekonomik-Siyasal Potansiyeli ve Teşkilatın Geleceğine Dair Öngörüler’ (2023) 12(12) Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi 141, 156.
32. Çıtak E, ‘Türk Dünyası Güvenliğinin Gelecek Analizi: Tehditler ve Mücadele’ iç Mehmet Emin Erendor (ed), Türk Dünyasında Güncel Sorunlar ve Türk Devletleri Teşkilatı (Tesam 2023) 489, 504.
33. Deniş H E ve Demircioğlu F, ‘Türk Devletleri Teşkilatı’ndan Türk Birliğine Bir Bütünleşme Projeksiyonu’ iç Mehmet Emin Erendor (ed), Türk Dünyasında Güncel Sorunlar ve Türk Devletleri Teşkilatı (Tesam 2023) 531, 579.
34. Denk E, Uluslararası Örgütler Hukuku Birleşmiş Milletler Sistemi (Siyasal 2015).
35. Doğan İ, Devletler Hukuku (Astana 2016).
36. Dost S, ‘Uluslararası Hukukta Bağlayıcı Olmayan Hukuk’ (2019) 14(173) Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 35, 74.
37. Dönmez G, ‘Uluslararası Bir Örgüt Olarak Türk Devletleri Teşkilatı: Siyasi ve Hukuki Niteliği’ iç Hakan Kaya, Yılmaz Ulvi Uzun ve Zeynep Deniz Altınsoy (edr), Cumhuriyetimizin 100. Yılında Türk Devletleri Teşkilatı (Eğitim 2024) 457, 476.
38. Eray İ, ‘Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin Türk Devletleri Teşkilatı’na (TDT) Gözlemci Üyeliği: Uluslararası Hukuk Bağlamında Bir Değerlendirme’ (2023) 13 Avrasya Dünyası 4, 10.
39. Erkan Aydın M ve Liu Y, ‘Organization of Turkic States: Diverse Motivations For A Common Aim’ (2024) 33(1) SİYASAL: Journal of Political Sciences 35, 54.
40. Erkiner H H ve Nacar A, ‘Strengthening Environmental Soft Law Commitments With The Principle of Pacta Sunt Servanda’ (2022) 1 Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 231, 264.
41. Erkiner H H ve Eray İ, ‘Uluslararası Hukuk Bakımından Bir Uluslararası Örgüt Olarak Türk Devletleri Teşkilatı’ (2022) Güvenlik Stratejileri Dergisi 217, 250.
42. Eroğlu H, Devletler Umumi Hukuku (Turhan 1984).
43. Goldmann M, ‘We Need to Cut Off the Head of the King: Past, Present, and Future Approaches to International Soft Law’ (2012) 25 Leiden Journal of International Law 335, 368.
44. Gruchalla-Wesierski T, ‘A Framework for Understanding “Soft Law”’ (1984) 30 McGill Law Journal 37, 88.
45. Guzman A T ve Meyer T L, ‘International Soft Law’ (2010) The Journal of Legal Analysis 1, 45.
46. Gündüz A, Milletlerarası Hukuk (Savaş 2018).
47. Hillgenberg H, ‘A Fresh Look at Soft Law’ (1999) 10(3) European Journal of International Law 499, 515.
48. Işıldak S, ‘Küresel Entegrasyonda Türk İşbirliği Modeli Olarak Türk Devletleri Teşkilatı’nın Yeri’ (Yüksek Lisans Tezi, Bursa Teknik Üniversitesi 2022).
49. İnan T C, ‘Türk Dünyası Hukukunun Teamül Kaynakları’ iç Hakan Kaya, Yılmaz Ulvi Uzun ve Zeynep Deniz Altınsoy (edr), Cumhuriyetimizin 100. Yılında Türk Devletleri Teşkilatı (Eğitim 2024) 501, 512.
50. İnanç H ve Sadıgov R, ‘Türk Devletleri Teşkilatı’nın Bütünleşme Sürecinde Sorunlu Türk Toprakları’ iç Hakan Kaya, Yılmaz Ulvi Uzun ve Zeynep Deniz Altınsoy (edr), Cumhuriyetimizin 100. Yılında Türk Devletleri Teşkilatı (Eğitim 2024) 275, 306.
51. İpek C D, Frankofoni ile Türk Konseyi’nin Mukayesesi (Nobel 2022).
52. İsayev T, ‘Türk Devletleri Teşkilatı’nın ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin (KKTC) Türk Devletleri Teşkilatı’ndaki Gözlemci Üye Statüsünün Uluslararası Hukuk Açısından İncelenmesi’ (2024) 73(4) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 2281, 2326.
53. Kararmaz F, ‘Ulusal Bağlamda Yumuşak Hukuk: Tanım, Geçerlilik ve Etkinlik Sorunları’ (2025) 83(1) Ankara Barosu Dergisi 303, 375.
54. Kaya İ S, Uluslararası Hukuk Temel Bilgiler (Adalet 2022).
55. Kaya İ S, Uluslararası Hukuk Mevzuatı (Adalet 2023).
56. Kaya İ, Uluslararası Hukukta Temel Belgeler (Seçkin 2024).
57. Kıratlı M, Türk Devletleri Teşkilatı Türk Dünyası 2040 Vizyonu (Nobel 2022).
58. Kocatepe Ö M, Türk Devletleri Teşkilatı Politik ve Askeri İş Birliği (Nobel 2024).
59. Kuran S, Okur D A, Sarıbeyoğlu M ve Günel R V, Uluslararası Hukuk Temel Metinler (Beta 2014).
60. Mağat M ve Parlak B, ‘Küresel ve Bölgesel Terörizme Karşı Türk Devletleri Teşkilatı: Analiz ve Operasyon Düzeyi’ (2023) 6(3) Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi 581, 592.
61. Malanczuk P, Akehurst’s Modern Introduction to International Law (Routledge 1997).
62. Mammadlı I, ‘Türk Cumhuriyetlerinin İşbirliği ve Sosyo-ekonomik Potansiyeli Bağlamında Türk Devletleri Teşkilatı’ (Yüksek Lisans Tezi, Karabük Üniversitesi 2022).
63. Meray S L, Devletler Hukukuna Giriş İkinci Cilt (Ankara Üniversitesi Basımevi 1975).
64. Mor H, Uluslararası Hukuka Giriş I (Çizgi 2014).
65. Musabay Baki P, ‘Turkic World Vision–2040: A Step Forward for the Resilience of Turkic Cooperation’ (2022) 27(1) Perceptions Journal of International Affairs 26, 52.
66. Mustofaev M, ‘The Organization of Turkic States: A New Approach to Global and Regional Challenges’ (2022) 27(1) Perceptions Journal of International Affairs 105, 120.
67. Öktem E, Uluslararası Teamül Hukuku (Beta 2013).
68. Paşa E ve Nurlu H, ‘Türk Dünyası ve Kültürel Diplomaside İşbirliği’ iç Hakan Kaya, Yılmaz Ulvi Uzun ve Zeynep Deniz Altınsoy (edr), Cumhuriyetimizin 100. Yılında Türk Devletleri Teşkilatı (Eğitim 2024) 419, 438.
69. Pazarcı H, Uluslararası Hukuk Dersleri 1. Kitap (Turhan 2021).
70. Pazarcı H ve Denk E, Uluslararası Hukuk (Turhan 2024).
71. Reçber K, Uluslararası Hukuk (Dora 2016).
72. Schwarcz S L, ‘Soft Law as Governing Law’ (2020) Minnesota Law Review 2471, 2514.
73. Shaffer G C ve Pollack M A, ‘Hard vs. Soft Law: Alternatives, Complements, and Antagonists in International Governance’ (2010) Minnesota Law Review 706, 799.
74. Starke J G, Introduction to International Law (Butterworths 1977).
75. Sur M, Uluslararası Hukukun Esasları (Beta 2024).
76. Terpan F ve Saurugger S, ‘Does Soft Law Trigger Differentiation and Disintegration?’ (2022) 7(3) European Papers 1229, 1242.
77. Terzioğlu S S, ‘Uluslararası Hukuk Açısından Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’ (2013) 9(36) Uluslararası Hukuk ve Politika 45, 72.
78. Tütüncü A, Arıkoğlu E, Akün V N ve Başkaracaoğlu E, Toluner Milletlerarası Hukuk (Giriş Kaynaklar) (Beta 2017).
79. Ulutaş A, Uluslararası Örgütler Hukuku (Adalet 2023).
80. Ulutaş F, Uluslararası Hukuk Açısından Hukuken Bağlayıcı Olmayan Anlaşmalar (Adalet 2022).
81. Uzunağaç E, ‘Bağımsızlıktan Kurumsallaşmaya: Türk Devletleri Teşkilatı’nın Kuruluş Süreci’ (2025) MUTAD 268, 285.
82. Ünal Ş, Devletler Hukukuna Giriş (Yetkin 2003).
83. Weismann P, Soft Law and its Importance in Ensuring Member Statesʼ Compliance with Union Law (Nomos 2024).
84. Yesevi Ç G, ‘Examining the Organization of Turkic States: A Teacher and Norm-Creator’ (2022) 27(1) Perceptions Journal of International Affairs 2, 25.
85. Yılmaz S, ‘A Theoretical Explanation fot the Success of the Organization of Tukish States’ 2040 Vision Document’ iç Yılmaz Ulvi Uzun ve Hakan Kaya (edr), Organization of Turkic States: Politics, Economics, Cultural Collaborations and 2040 Vision (Nobel 2023) 3-18.
86. Yüce M, ‘Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesinden Türk Devletleri Teşkilatına Yükselen Stratejik Bir Güç: Türk Devletleri Teşkilatı,Yapılanma Şekli ve Hedefleri’ iç Hakan Kaya, Yılmaz Ulvi Uzun ve Zeynep Deniz Altınsoy (edr), Cumhuriyetimizin 100. Yılında Türk Devletleri Teşkilatı (Eğitim 2024) 381, 418.
87. Zhu X ve Tang J, ‘The Interplay Between Soft Law and Hard Law and Its Implications for Global Marine Fisheries Governance: A Case Study of IUU Fishing’ (2024) 9 Aquaculture and Fisheries 511, 521.
88. Erişim Tarihi 6 Eylül 2025.
89. Erişim Tarihi 6 Eylül 2025.
90. Erişim Tarihi 6 Eylül 2025.
91. Erişim Tarihi 6 Eylül 2025.
92. Erişim Tarihi 6 Eylül 2025.
93. Erişim Tarihi 6 Eylül 2025.
94. Erişim Tarihi 8 Eylül 2025.
95. Erişim Tarihi 8 Eylül 2025.
96. Erişim Tarihi 8 Eylül 2025.
97. Erişim Tarihi 8 Eylül 2025.
98. Erişim Tarihi 8 Eylül 2025.
99. Erişim Tarihi 10 Eylül 2025.
100. Erişim Tarihi 10 Eylül 2025.
101. Erişim Tarihi 10 Eylül 2025.
102. Erişim Tarihi 11 Eylül 2025.
103. Erişim Tarihi 18 Eylül 2025.
104. Erişim Tarihi 18 Eylül 2025.
105. Erişim Tarihi 18 Eylül 2025.
106. Erişim Tarihi 18 Eylül 2025.
107. Erişim Tarihi 18 Eylül 2025.
108. Erişim Tarihi 18 Eylül 2025.
109. Erişim Tarihi 14 Kasım 2025.
110. Erişim Tarihi 14 Kasım 2025.
111. Erişim Tarihi 14 Kasım 2025.
112. Erişim Tarihi 14 Kasım 2025.
113. Erişim Tarihi 14 Kasım 2025.
114. Erişim Tarihi 28 Kasım 2025.
115. Erişim Tarihi 28.11.2025.