İslam Hukukunda Hac İbadetinin Mahiyeti ve Türk İş Hukukunda Hac İzni Talebi

Öz

İşçilerin ibadet hürriyeti, Anayasa’nın 24. maddesinde düzenlenen din ve vicdan hürriyeti bağlamında anayasal koruma altındadır. Ancak bu hususta iş hukuku mevzuatında hüküm bulunmaması, uygulamada çeşitli uyuşmazlıkların doğmasına yol açmaktadır. Özellikle ibadet hürriyeti kapsamındaki namaz, oruç ve hac ibadetleri ile dini sembollerin kullanımı iş sözleşmelerinden kaynaklanan uyuşmazlıkların önemli bir kısmını oluşturmaktadır. İbadet hürriyeti, kapsam itibariyle oldukça geniş olduğundan bu çalışma hac izni talebiyle sınırlandırılmıştır. İslam hukukunda hac ibadetinin farz olması, insan ömründe yalnız bir kez gerçekleştirilme zorunluluğu, zaman ve mekân bakımından belirliliği ve kota ile kura uygulamaları; kendine özgü nitelikleri sebebiyle işçi açısından önem arz etmektedir. Nitekim zorunlu olarak ömürde tek bir kez gerçekleştirilmesi gereken hac ibadeti, kota uygulaması sebebiyle işçilerin uzun yıllar ibadetlerini gerçekleştirmek için imkân bulamamasına sebep olmaktadır. Kura sonucu olumlu neticelenmesine rağmen işverenle yaşanan uyuşmazlıklar sebebiyle birçok olumsuz durumla karşılaşılmaktadır. Bu noktada işçilerin hacca gitmek için izin talebinde bulunurken dikkat etmesi gereken hususlar ile hangi izin türleri kapsamında nasıl talepte bulunulabileceğinin tespiti önem taşımaktadır. Çalışmada, hac ibadetinin İslam hukukundaki mahiyeti ortaya konularak Türk iş hukukunda yer alan izin türleri kapsamında hac izni talebi değerlendirilmiştir. Çalışmanın amacı, işçilerin hacca gitmek için talep edebileceği izin türlerini inceleyerek bu izinlerin sıralamasının ve birlikte uygulanabilirliğinin tespit edilmesi; işverenin hac izni talebini hangi çerçevede değerlendirmesi gerektiğinin ortaya konulmasıdır.

Anahtar Kelimeler

• İbadet Hürriyeti
• Hac İbadeti
• İstitaât
• Kota ve Kura Uygulaması
• Yıllık Ücretli İzin
• Avans İzin
• Ücretsiz İzin

The Status of Hajj in Islamic Law and the Request for Pilgrimage Leave in Turkish Labor Law

Öz

Employees’ freedom of worship is constitutionally protected under Article 24 of the Constitution, which guarantees freedom of religion and conscience. However, the absence of specific provisions in labor law legislation leads to various disputes in practice, particularly regarding prayer, fasting, and pilgrimage (Hajj). Since the scope of religious freedom is broad, this study is limited to Hajj leave requests. In Islamic law, the obligatory nature of the pilgrimage, its requirement to be performed only once in a lifetime, and its determinacy in terms of time and place, together with the quota and lottery system applied in practice, render it a matter of particular importance for employees. Indeed, due to the quota system, employees may be unable to perform this obligatory act of worship for many years. Despite obtaining a positive result in the lottery, various adverse situations arise as a consequence of disputes with employers. At this point, it is essential to determine the matters employees should consider when requesting leave for Hajj and how such requests can be made within the framework of various leave types. In this study, the nature of the pilgrimage in Islamic law is first examined, and subsequently, requests for pilgrimage leave are evaluated within the framework of the types of leave regulated under Turkish labor law. The aim of the study is to examine the types of leave that employees may request in order to perform pilgrimage, determine their order of priority and concurrent applicability, and clarify the framework within which the employer should evaluate the Hajj leave request.

Anahtar Kelimeler

• Freedom of Worship
• Pilgrimage (Hajj)
• İstitâ‘ah (capability)
• Quota and Lottery System
• Annual Paid Leave
• Advance Leave
• Unpaid Leave

Kaynakça

1. Akpınar A, ‘Kur’an Ayetlerine Göre Hac İbadetinin Zamanı ve Daha Sağlıklı Bir İbadet İçin Bazı Teklifler’ (2003) 1 Marife Dini Araştırmalar Dergisi 89-106.
2. Akyiğit E, ‘Telafi Çalışması’ (2005) 19(3) TÜHİS Dergisi 1-16.
3. Akyiğit E, ‘Yeni Borçlar Kanunu’nda Yıllık Ücretli İzin’ (2011) 21 Sicil İş Hukuku Dergisi 25-39.
4. Akyiğit E, İş Hukuku (15. Baskı, Seçkin 2024).
5. Alpagut G, Belirli Süreli Hizmet Sözleşmesi (TÜHİS 1998).
6. Ayan S, ‘Belirli Süreli İş Sözleşmesi’ (2005) 54 Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 431-487.
7. Başterzi S, ‘Belirli Süreli İş Sözleşmesi Yapılmasına İlişkin Objektif Nedenlerin Tespitinde Menfaatler Dengesi İşçinin Haklı Menfaati’ (2013) 15 Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 423-450.
8. Bayındır S, ‘Fukahânın İstitâat Kavramına Yaklaşımının Vekâletle Haccın Hükmüne Etkisi’ (2006) 13 İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 65-88.

9. Bayram F, ‘Türk İş Hukukunda İşverenin, İşçinin Kişilik Hakkını Koruma Borcu’ (Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi 2003).
10. Bianchi R R, Guests of God Pilgrimage and Politics in the Islamic World (Oxford University 2004).
11. Bilmen Ö N, Büyük İslâm İlmihali (Gelenek 2017).
12. Boks A, ‘Arafat’ (1991) 3 Türkiye Diyanet Vakfı (TDV) İslâm Ansiklopedisi 261-263.
13. Çelik N, Caniklioğlu N, Canbolat T ve Özkaraca E, İş Hukuku Dersleri (36. Baskı, Beta 2023).
14. Değer Ermumcu S ve İzmirlioğlu A, ‘4857 Sayılı İş Kanunu Bakımından Yıllık Ücretli İzin Uygulaması ve Avans İzin’ (2020) 44 Sicil İş Hukuku Dergisi 96-117.
15. Döndüren H, Delilleriyle Ticaret ve İktisat İlmihali (Erkam 1993).
16. Dönmez İ K, ‘Farz’ (1995) 12(184) TDV İslâm Ansiklopedisi 184-184.
17. Ekmekçi Ö, ‘4857 Sayılı İş Kanunu’nda Telafi Çalışması Kavramı, Koşulları ve Hükümleri’ (2005) 19(6) Çimento İşveren Dergisi 29-39.
18. Ekmekçi Ö ve Yiğit E, Bireysel İş Hukuku Dersleri (On İki Levha 2020).
19. Ekonomi M, ‘Telafi Çalışması’ (2004) 1(4) Legal İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi 1247-1261.
20. Elik H, Yaratan ve Yaratılanlarla İletişim Biçimi Olarak İbâdet (2. Baskı, Marmara Akademi 2023).
21. Eyrenci Ö, ‘4857 Sayılı İş Kanununda Telafi Çalışmaları’ (2007) 9 Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 31-42.
22. Eyrenci Ö, Taşkent S, Ulucan D ve Baskan E, İş Hukuku (11. Baskı, Beta 2024).
23. Güler M, ‘Belirli Süreli İş Sözleşmesinde Objektif Neden Kavramı ve Çalışma Koşullarının Esaslı Tarzda Değiştirilmesi’ (2004) 1(2) Legal İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi 545-559.
24. Güler Ş, ‘4857 Sayılı İş Kanunu’na Göre Ödünç İş İlişkisi’ (Kasım 2007/Şubat 2008) 21(2-3) TÜHİS İş Hukuku ve İktisat Dergisi 90-114.
25. Gültekin F, İş İlişkisinde İfade Özgürlüğü (On İki Levha 2024).
26. Günay C İ, ‘Yıllık Ücretli İzin Hakkı ve Ücretli İzin Alacağı’ (2010) 20 Sicil İş Hukuku Dergisi 28-50. İncirlioğlu L, Çalışma Hayatında Esnek Çalışma Uygulamaları (2. Baskı, Legal 2020).
27. Karabacak E, ‘İş Hukukunda Ücretsiz İzin’ (Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2025).
28. Karadâvi Y, İslam’da İbadet Mefhumu (Hüsâmeddin Cemal çev., Nida 2008).
29. Karademir A, ‘İsviçre ve Alman Hukukuyla Karşılaştırmalı Olarak Yıllık Ücretli İzin Hakkına Genel Bir Bakış ve Avans İzin Uygulaması’ (2022) 12(2) Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1091-1117. Kayırgan H, ‘Yargı Kararları Işığında Yıllık Ücretli İzin Hakkı’ (2021) 4(2) Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 577-596.
30. Koca F, İslam İbadet Esasları (7. Baskı, Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı 2024).
31. Köse S, İbâdetten Kulluk Şuûruna (Altınoluk 2016).
32. Kudûrî A, Muhtasarü’l-Kudûrî fi’l-Fıkhı’l-Hanefî (thk. Kâmil Muhammed Muhammed Uvayda, Dâru’l-Kütüb’il- İlmiyye, 1997).
33. Kumaş A, ‘Amelî Sorumluluğa Etkisi Açısından İstitâat’ (2013) 4 Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 105-136.
34. Merginânî B, el-Hidâye Şerhu Bidâyeti’l-Mübtedî (2. Baskı, Mektebetü’l-Büşrâ, 2008) c 2.
35. Mollamahmutoğlu H, Astarlı M ve Baysal U, İş Hukuku (7. Baskı, Lykeion 2022).
36. Nazlı S, ‘İş Kanununda Düzenlenen Mesleki Anlamda Geçici İş İlişkisine Yönelik Hükümlerin Değerlendirilmesi’ (2016) 3(1) İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 149-168.
37. Odaman S, Esneklik Prensibi Çerçevesinde Yargıtay Kararları Işığında Türk İş Hukukunda Çalışma Süreleri ve Yöntemleri (Legal 2013).
38. Odaman S, ‘Yeni Düzenlemeler Çerçevesinde Türk İş Hukukunda Ödünç İş İlişkisi Uygulaması’ (2016) 36 Sicil 41-61.
39. Oğuz Ö, Ücretsiz İzin (2. Baskı, Legal 2025).
40. Okuyar M, ‘İstitâât Kavramının Günümüz Şartlarında Değerlendirilmesi’, Değişen ve Gelişen Şartlar Bağlamında Hac Uluslararası Hac Sempozyumu Tebliğ Özetleri (Diyanet İşleri Başkanlığı 2021).
41. Öğüt S, ‘Tavaf ’ (2011) 40 TDV İslâm Ansiklopedisi 178-180.
42. Öğüt S, ‘Hac’ (1996) 14 TDV İslâm Ansiklopedisi 389-397.
43. Sarı S, ‘Hac İbadetinin Uygulaması ile İlgili Fıkhî Bazı Tartışmalar’ (2024) 2 Uluslararası Dorlion Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 544-569.
44. Süzek S, ‘İş Akdinin Askıya Alınması ve Ücretsiz İzinler’ (2009) 9 Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 115-133.
45. Süzek S ve Başterzi S, İş Hukuku (24. Baskı, Beta 2024).
46. Toker Y, Türkiye’de Din ve Vicdan Hürriyeti (Türkiye Milli Kültür Vakfı 1993).
47. Tuncay Kaplan E, ‘Yeni Türk Borçlar Kanunu Hükümlerine Göre İş İlişkisinde İşçinin Kişilik Haklarının Korunması’ (2011) 24 Sicil İş Hukuku Dergisi 40-53.
48. Urhanoğlu İ, Türk Hukukunda Yıllık Ücretli İzin (Yetkin 2020).
49. Urhanoğlu İ, ‘Yargıtay Kararları Çerçevesinde Yıllık Ücretli İznin Kullanılma Zamanı’ (2021) 3(2) Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 277-312.
50. Urhanoğlu İ, ‘Yıllık Ücretli İzne Hak Kazanmanın Bir Koşulu Olarak Yapılan İşin ve İşyerinin Niteliğinin Yıllık Ücretli İzne Elverişli Olması’ (2021) 11(2) Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 643-668.
51. Uşan M F, ‘Hacca Gitmek İçin İş Akdinin Feshi Kıdem Tazminatına Hak Kazandıran Bir Durum Mudur? (Ankara BAM 6. Hukuk Dairesinin Bir Kararı Üzerine Değerlendirme)’ (2025) 75(2) Adalet Dergisi 583-612.
52. Uzun B, ‘4857 Sayılı İş Yasası ve Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği ile Getirilen Düzenlemeler Işığında Yıllık Ücretli İzin’ (2004) 34 Mercek Dergisi 74-80.
53. Ünal Adınır C, ‘Belirli Süreli İş Sözleşmesinin Yapılması ve Yenilenmesinde Objektif Neden Koşulunun Değerlendirilmesi’ (2021) 79(39) İstanbul Hukuk Mecmuası 797-835.
54. Yamakoğlu E ve Karaçöp E, ‘İş Hukukunda Ücretsiz İzin Uygulamaları’ (2014) 20(1) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi Prof. Dr. Ali Rıza Okur’a Armağan 479-506.
55. Yavuz Y Ş, ‘İstitâat’ (2001) 23 TDV İslâm Ansiklopedisi 399-400.
56. Yıldırım A H, ‘Haccın Şartları Bağlamında Hac Kotasının Değerlendirilmesi’ (2023) 7(4) Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 705-726.
57. Yıldız M E, ‘İş Hukukunda Telafi Çalışması ve Denkleştirme Esası’ (2022) 69(2) Adalet Dergisi 555-575.
58. Yiğit Y, ‘Belirli Süreli İş Sözleşmesi Yapma Serbestîsi ve Bu Serbestînin Sınırları’ (2012) 14(2) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 101-166.
59. Yuvalı E, ‘4857 Sayılı İş Kanunu’nun Belirli Süreli İş Sözleşmelerinin Geçerli Olarak Yapılabilmesini Objektif Bir Nedenin Mevcudiyetine Bağlanması Karşısında Asgari ve Azami Süreli İş Sözleşmeleri Bakımından Objektif Nedenin Gerekliliği’ 1(2) Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 327-335.
60. Yücel Bodur M, ‘Mevsimlik İş Sözleşmesi ile Çalışanların Yıllık Ücretli İzin Hakları’ (2015) 1(1) İş ve Hayat Dergisi 131-146. Zencir Yumuşakbaş G N, ‘Telafi Çalışması’ (2014) Özel Sayı Legal Hukuk Dergisi Rona Aybay’a Armağan (2. Cilt) 2383-2413.