Mülkiyet Hakkına Vergilendirme Yoluyla Müdahalenin Ölçüsü Sorunu: Müdahalenin Ağırlığını Ölçmek Mümkün mü?

Öz

Yerleşik insan hakları düşüncesine göre ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’na göre mülkiyet hakkına müdahale, ancak kamu yararının bulunduğu hallerde mümkündür. Devletin egemenliği altında yaşayanlara sağladığı, sınır güvenliğinden ücretsiz eğitim hizmetine kadar tüm hizmetlerin kaynağı olan vergilerin mülkiyet hakkına kamu yararına yapılan bir müdahale olduğu konusunda mutabakat bulunmaktadır. Aynı mutabakatın vergilendirme yoluyla mülkiyet hakkına yapılacak müdahalenin sınırlarının ne olduğu konusunda bulunduğunu ifade etmek kolay değildir. Bu çalışmada mülkiyet hakkına ve vergilendirme yetkisine AİHS ve Anayasa ile çizilen sınırların incelenmesinin ardından, AYM’nin vergi kanunlarını Anayasa’nın 2. 13. ve 35. maddelerine göre incelerken kullandığı “aşırı yük” ve “açıkça orantısızlık” kriterleri irdelenecektir. Ardından, Almanya, Arjantin gibi ülkelerdeki müsadere edici vergi yasağı içtihadı örnek alınarak, Türk AYM içtihadının güçlendirilmesi için önerilerde bulunulacaktır. Zira görüşümüze göre ölçülülük kriteri ancak hakka vergilendirme yoluyla yapılan müdahalenin ağırlığının ölçüsüne bir üst sınır konması halinde mülkiyet hakkı bakımından anlamlı olacaktır. Aksi halde bu konuda hukuk uygulamasına hâkim olan belirsizlik, Anayasa’nın 13. maddesinin mülkiyet hakkı bakımından etkinliğini kaybetmesi tehlikesini beraberinde getirecektir.

Anahtar Kelimeler

• mülkiyet hakkı
• ölçülülük
• adil denge
• vergi
• anayasa

The Problem of Proportionality in Interferences to the Right to Property: Is It Possible to Measure the Weight of the Intervention?

Öz

According to established human rights theory and the Constitution of the Republic of Turkey, interference with the right to property is only permissible in cases of public interest. There is consensus that taxes, which are the source of all services provided by the state to those living under its sovereignty, from border security to free education, constitute an interference with the right to property in the public interest. It is not easy to reach that consensus regarding the limits of interference with the right to property through taxation. This study will examine the boundaries drawn by the ECHR and the Constitution regarding the right to property and taxation authority, followed by an examination of the criteria of "excessive burden" and "manifest disproportionality" used by the Constitutional Court when examining tax laws according to Articles 2, 13, and 35 of the Constitution. Following this, we will offer suggestions for strengthening the jurisprudence of the Turkish Constitutional Court, drawing on the jurisprudence on the prohibition of confiscatory taxes in countries such as Germany and Argentina. In our view, the criterion of proportionality will only be meaningful with respect to the right to property if an upper limit is placed on the severity of the interference with the right through taxation. Otherwise, the uncertainty that dominates legal practice on this issue will carry the danger of Article 13 of the Constitution losing its effectiveness regarding property rights.

Anahtar Kelimeler

• right to property
• proportionality
• fair balance
• tax
• constitution

Kaynakça

1. Akandji Kombe J.F., Positive Obligations under the European Convention on Human Rights, Human Rights Notebook No: 7 (Avrupa Konseyi 2007).
2. Akdoğan A, Kamu Maliyesi (Gazi 2013)
3. Akkuş EF, 1982 Anayasası Açısından Mülkiyet Hakkı (Yetkin 2025).
4. Akyılmaz B, Sezginer M ve Kaya C, Türk İdare Hukuku, (13. Baskı, Savaş 2021).
5. Anayurt Ö, Anayasa Hukuku: Temel Kavramlar ve Türk Anayasa Hukuku (Seçkin 2024).
6. Arıkan C ve Oktay O, ‘Mülkiyet Hakkı Yönünden Devletin Pozitif Yükümlülükleri Kavramı (AİHM ve AYM’nin İçtihatlarına Eleştirel Bir Yaklaşım)’ (2023) 3(1) KHM 109-137.
7. Atkinson AB, ‘Optimal Taxation and the Direct versus Indirect Tax Controversy’ (1977) 10(4), The Canadian Journal of Economics / Revue canadienne d’Economique 590.
8. Bal A ve Başar C, ‘Mülkiyet Hakkı Yönünden Devletin Pozitif Yükümlülükleri Kavramı (AİHM ve AYM’nin İçtihatlarına Eleştirel Bir Yaklaşım)’ iç ed. Yusuf Karakoç, Vergi Hukukuna İlişkin Anayasal İlkeler (Makaleler) (Yetkin 2017) 89-147.

9. Barak, A, Proportionality (Cambridge University Press 2012).
10. Bilici N., Vergi Hukuku (Vergi Usul Hukuku, Vergi Tahsil Hukuku, Vergi Yargı Hukuku) (Savaş 2023).
11. Biyan Ö., Yurtlu V. ve Deniz V., ‘Vergi Yükünün Adaletli ve Dengeli Dağılımı İlkesi’ (2020) 16(19) Mali Hukuk Dergisi 2721-2740.
12. Budak T., Türk Vergi Hukukunda Anayasal Ölçüt: Mali Güç, (Oniki Levha 2010).
13. Carrazza RA and Barreni, SR, ‘Prohibition To The Confiscation Effects On Brazilian Tax Law’ (2019) 3(10) Economic Analysis of Law Review 221-235.
14. Ciddi O, Vergilendirme Yetkisinin Anayasallık Denetiminde Ölçü Normlar Bloğu (Yetkin 2025).
15. Çağan N, Vergilendirme Yetkisi (Kazancı 1982).
16. Çat A, ‘Vergi Yükünün Adaletli ve Dengeli Dağılımı Üzerine Bir Analiz’ (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Maliye Anabilim Dalı 2020).
17. Demirbaş Aksüt B, ‘Vergi Hukukunda Sosyal Devlet İlkesi’ iç ed. Yusuf Karakoç, Vergi Hukukuna İlişkin Anayasal İlkeler (Makaleler) (Yetkin 2017) 195-255.
18. Doğru D, AİHM Yargılamasında Takdir Marjı Doktrini (Turhan 2019).
19. Duverger M, Âmme Maliyesi, Çev. İsmail Hakkı Ülkmen (Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi 1955).
20. Eren A, Özgürlüklerin Sınırlanmasında Demokratik Toplum Düzeninin Gerekleri (Beta 2004).
21. Erkin G, Türk Hukukunda Vergilendirme Yetkisi (Adalet 2015).
22. Ertaş T, ‘Vergilerin Kamu Giderlerinin Karşılığı Olması İlkesi Kapsamında Siyasi Partilere Devlet Yardımı’, iç ed. Yusuf Karakoç, Vergi Hukukuna İlişkin Anayasal İlkeler (Makaleler) (Yetkin 2017) 21-88.
23. Esen E, İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi Kararları Işığında Takdir Marjı Doktrini (Oniki Levha 2020).
24. Fochmann M, Kiesewetter D, Blaufus K, Jochen H and Weimann J (2010). ‘Tax Perception: An empirical survey’, arqus Discussion Paper, No. 99, Arbeitskreis Quantitative Steuerlehre (arqus) (2010) Erişim Tarihi 27 Kasım 2025.
25. Gemalmaz HB, Mali Güç Ölçütünü Dikkate Almayan Aşırı Vergi Mülkiyet Hakkı İhlalidir: AİHM’nin Macaristan’a Karşı 14 Mayıs 2013 Tarihinde Verdiği N.K.M. Kararının İncelenmesi’ (2014) 88 (2) İstanbul Barosu Dergisi 128-143.
26. Gemalmaz HB, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde Mülkiyet Hakkı, (2. Baskı, Beta 2017).
27. Gemalmaz HB, Mülkiyet Hakkı: Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru El Kitapları Serisi – 6. (Avrupa Konseyi Ankara Program Ofisi 2018).
28. Gözler K ve Kaplan G, İdare Hukuku Dersleri (25. Baskı, Ekin 2023).
29. Gümüşkaya G, Mülkiyet Hakkına Vergisel Müdahaleler Bakımından İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi’ne Kişisel Başvuru (Oniki Levha 2010).
30. Güneş G, Verginin Yasallığı İlkesi (Oniki Levha 2011).
31. Kale Özçelik F, AYM’nin Bireysel Başvuru Kararları Çerçevesinde Mülkiyet Hakkının Unsurları ve Uygulanma Koşulları (Adalet 2024).
32. Kaneti S / Ekmekçi E / Güneş G /Kaşıkçı M, Vergi Hukuku (2. Baskı, Filiz 2022).
33. Karakoç Y, ‘Anayasal Vergilendirme İlkeleri Üzerine Bir Değerlendirme’ (2014) 15 (Özel Sayı), Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1258-1308.
34. Karan U, ‘Bireysel Başvuru Kararlarında Ayrımcılık Yasağı ve Eşitlik İlkesi’ (2015) 32 Anayasa Yargısı 235-306.
35. Karaş E, ‘Mali Güce Göre Vergilendirme İlkesi Kapsamında Türk Vergi Yapısının Değerlendirilmesi’ iç edr. Abdullah Tekbaş ve Betül Hayrullahoğlu, Anayasa Yargısı ve Maliye (Yetkin 2021) 103-144.
36. Koyuncu C, Anayasa Mahkemesi Kararları Işığında Anayasal Vergilendirme İlkeleri (Ekin 2016).
37. Martinengo S, ‘Reflections on property rights and confiscatory tax systems’ (2014) (2) European Tax Studies, 58-61.
38. Metin Y, Ölçülülük İlkesi: Karşılaştırmalı Bir Anayasa Hukuku İncelemesi (Seçkin 2002).
39. Metin Y, ‘Anayasa Mahkemesi’nin Norm Denetimi Kararlarında Hukuk Devletinin Unsuru Olarak Ölçülülük İlkesi’ (2023) 40(1) Anayasa Yargısı 333-370.
40. Oktay O, Mülkiyet Hakkı Bağlamında Devletin Pozitif Yükümlülükleri (Adalet 2023).
41. Öncel M, Çağan N, Kumrulu A ve Göker C, Vergi Hukuku (Turhan 2020).
42. Özpolat H, ‘AYM’nin Bireysel Başvuru Kararlarında Maddi Anlamda Kanun Kriteri’ (2018) (33) TAAD 609-622.
43. Pehlivan O, Kamu Maliyesi (Celepler 2015).
44. Perdecioğlu, İE, Mülkiyet Hakkı Yönünden Devletin Pozitif Yükümlülükleri (Adalet 2020).
45. Pınar A, Maliye Politikası: Teori ve Uygulama (6. Bası, Turhan 2013).
46. Saban N, Vergi Hukuku (Beta 2016).
47. Sarıcalar Ş, ‘AYM Kararları Bağlamında Vergilendirme Yoluyla Mülkiyet Hakkının Sınırlandırılması’, (2025) (314) Vergi Raporu 51-75.
48. Sotelo Castañeda E, ‘Notas Sobre El Principio de No Confiscatoriedad en Materia Tributaria’, (2007) (29) Asociación Civil Derecho&Sociedad 307-322.
49. Susam N, Kamu Maliyesi: Temel Kavram ve Esaslar (2. Baskı, Beta 2016).
50. Şimşek S, ‘Vergi Politikaları, Mülkiyet Hakkı ve AİHM’ (2010) 159 Maliye Dergisi 323-345.
51. Şimşek S, Türk Hukukunda ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde Mülkiyet Hakkı (Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı, 2011).
52. Şirin T, ‘Takdir Marjı Doktrini ve Türkiye AYM Açısından Anlamı’ (2013) 2(4), Anayasa Hukuku Dergisi 358-399.
53. Türk İ, Maliye Politikası: Amaçlar, Araçlar ve Çağdaş Bütçe Teorileri (26. Bası, Turhan 2015).
54. Ulusoy A, Maliye Politikası (Umuttepe 2016).
55. Uygun E ve Gerçek A, ‘Anayasa Mahkemesinin Vergilendirme Alanındaki Bireysel Başvuru Kararlarının Değerlendirilmesi’ (2017) 29 TAAD 167-191.
56. Yaltı B, ‘Mülkiyet Hakkı versus Vergilendirme Yetkisi: İnsan Hakları Avrupa Mahkemesine Göre Mülkiyet Hakkına Müdahalenin Sınırı’ (2000) (227) Vergi Dünyası 103-114.
57. Yaltı, B, Vergi Yükümlüsünün Hakları (Beta 2006).
58. Yaltı B., ‘İbadethane Bağışlarının Vergi Matrahından İndirimi: Vergide Eşitsizlik Örneği’, (2013) 19(2) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Prof. Dr. Nur Centel’e Armağan 429-452.
59. Yaltı B, ‘İnsan Hakları Avrupa Mahkemesinin Yakın Tarihli İçtihadında Mülkiyet Hakkı İhlalleri: N.K.M ve Yehova Şahitleri Kararları: Ağır Vergilendirme ve Ayrımcı Vergilendirme’ (2013) (300) Vergi Sorunları Dergisi 63-72.
60. Yaltı B, ‘Vergisel Alanda Kanun Kavramının Yorumu: Anayasa Mahkemesinin Yakın Tarihli Kararlarına İlişkin Bir Değerlendirme’ (2017) (341) Vergi Sorunları Dergisi 9-25.
61. Yıldız E, Kamu Güvenliği Karşısında Özgürlük-Otorite Dengesinin Sağlanması ve Devletin Rolü (Adalet 2021).
62. Yıldız E, Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi’nin “Katı Yorum” İçtihadı ve Anayasaya Uygun Yorum’ (2022) (8) TİHEK Akademik Dergi 143-176.
63. Yıldız E, Türk ve Arjantin Hukukunda Kamu Kaynaklarının Kullanımı ve Denetiminin Anayasal Rejimi (Lykeion 2026).
64. Yiğit U, Anayasa Mahkemesi Kararları Çerçevesinde Mali Güce Göre Vergilendirme İlkesi (Yaklaşım 2008).
65. Yükselbaba Ü, Liberal Dağıtıcı Adalet Tartışmaları: Bentham, Mill, Rawls, Dworkin ve Nozick, (Oniki Levha 2016)
66. Mahkeme Kararları AGOSI/ The United Kingdom App No 9118/80, (ECtHR 24 October 1986)
67. Gáll v Hungary App no 49570/11 (ECtHR, 25 June 2013).
68. Handyside / The United Kingdom App No 5493/72 (ECtHR, 07 December 1976).
69. Papamichalopoulos and others v Greece App no 14556/89 (ECtHR, 24 June 1993)
70. Sporrong and Lönnroth v Sweden App No 7151/75, 7152/75 (ECtHR 23 September 1982)
71. Van Marle and others /Holland App No 8543/79,8674/79,8675/79,8685/79, (ECtHR 26 June 1986)
72. Anayasa Mahkemesi, E 1985/21 K 1986/23, 06.10.1986.
73. Anayasa Mahkemesi, E 1989/6 K 1989/42, 07.11.1989.
74. Anayasa Mahkemesi, E 2003/73 K 2003/86, 7.1.2003.
75. Anayasa Mahkemesi, E 2001/36 K 2003/3, 16.01.2003.
76. Anayasa Mahkemesi, E 2003/48 K 2003/76, 23.07.2003.
77. Anayasa Mahkemesi, E 2003/33 K 2004/101, 15.07.2004.
78. Anayasa Mahkemesi, E 2008/110 K 2010/55, 01.04.2010.
79. Anayasa Mahkemesi, E 2007/114 K 2011/36, 10.02.2011.
80. Anayasa Mahkemesi, E 2009/63 K 2011/66, 14.04.2011.
81. Anayasa Mahkemesi, E 2010/62 K 2011/175, 29.12.2011.
82. Anayasa Mahkemesi, E.2011/111, K.2012/56, 11.04.2012.
83. Anayasa Mahkemesi, E 2011/138 K 2012/94, 15.06.2012.
84. Anayasa Mahkemesi, E 2012/158 K 2013/55, 10.04.2013.
85. Anayasa Mahkemesi, E 2011/42 K 2013/60, 09.05.2013.
86. Anayasa Mahkemesi, E 2014/72 K 2014/141, 11.09.2014.
87. Anayasa Mahkemesi, E 2014/176, K.2015/53, 27.05.2015.
88. Anayasa Mahkemesi, E 2016/13, K 2016/127, 22.06.2016
89. Anayasa Mahkemesi, E 2017/117 K 2018/28, 28.02.2018.
90. Anayasa Mahkemesi, E 2019/55 K 2020/44, 10.09.2020.
91. Anayasa Mahkemesi, E 2020/15 K 2020/78, 24.12.2020.
92. Anayasa Mahkemesi, E 2019/36 K 2021/15, 04.03.2021.
93. Anayasa Mahkemesi, E 2021/1 K 2021/32, 29.04.2021.
94. Anayasa Mahkemesi, E 2019/32 K 2021/54, 14.07.2021.
95. Anayasa Mahkemesi, E 2022/117 K 2023/4 05/01/2023.
96. Anayasa Mahkemesi, E 2020/11 K 2023/98 18.05.2023.
97. Anayasa Mahkemesi, E 2020/42 K 2023/99, 18.05.2023.
98. Anayasa Mahkemesi, E 2021/5 K 2023/109, 01.06.2023.
99. Anayasa Mahkemesi, E 2023/131 K 2023/160, 28.09.2023.
100. Anayasa Mahkemesi, E 2021/14 K 2023/173, 11.10.2023.
101. Anayasa Mahkemesi, E 2023/93 K 2023/191, 08.11.2023.
102. Anayasa Mahkemesi, E 2022/34 K 2024/16, 23.01.2024.
103. Anayasa Mahkemesi, E 2024/68 K 2024/167, 24.09.2024.
104. Anayasa Mahkemesi, E 2021/100 K 2024/174, 17.10.2024.
105. Anayasa Mahkemesi, Akpet Akaryakıt Dağıtım A.Ş. Başvurusu, [2. B.], B 2020/3107, 30.04.2025.
106. Anayasa Mahkemesi, Alkapen Doğrama İnşaat Sanayi Ticaret İthalat İhracat Ltd. Şti. ([2. B.], B. No: 2019/20170, 15/6/2022.
107. Anayasa Mahkemesi, Arif Güven Başvurusu [2. B.], B 2014/13966, 15.02.2017.
108. Anayasa Mahkemesi, Ayfer Atalmış Başvurusu [1. B.], B. No: 2016/12198, 9/6/2020.
109. Anayasa Mahkemesi, Bilnam İşletmecilik ve Ticaret A.Ş. (Eski Unvanı-Bilnam İşletmecilik ve Tic. Ltd. Şti.) Başvurusu [2. B.], B 2016/3675, 03.11.2020.
110. Anayasa Mahkemesi, Elegance Hotel Turizm İşletmeleri A.Ş. [GK] Başvurusu, B 2015/19953, 26.06.2019.
111. Anayasa Mahkemesi, Ereğli Demir ve Çelik Fabrikaları T.A.Ş. (2) Başvurusu, B 2017/28966, 13.06.2019.
112. Anayasa Mahkemesi, Fenerbahçe Spor Kulübü Derneği Başvurusu, B 2017/4483, 13.02.2020.
113. Anayasa Mahkemesi, Ford Motor Company Başvurusu, B 2014/13518, 26.10.2017.
114. Anayasa Mahkemesi, Hasan Bilge Başvurusu, B 2018/6259, 08/06/2021.
115. Anayasa Mahkemesi, Hüseyin Ak Başvurusu, B 2016/77854, 01.07.2020.
116. Anayasa Mahkemesi, İskenderun Demir ve Çelik A.Ş. Başvurusu [GK], B 2015/941, 25.10.2018.
117. Anayasa Mahkemesi, Jtı Tütün Ürünleri Sanayi A.Ş. Başvurusu [2. B.], B 2019/42799, 11.12.2024.
118. Anayasa Mahkemesi, Mehmet Akdoğan ve diğerleri Başvurusu, B. No: 2013/817, 19/12/2013
119. Anayasa Mahkemesi, Mehmet Arif Madenci Başvurusu, B 2014/13916, 12.01.2017.
120. Anayasa Mahkemesi, Muhammet Alparslan (2) [2. B.], B. No: 2020/38432, 13/1/2026.
121. Anayasa Mahkemesi, Nusrat Külah Başvurusu, B 2013/6151, 21.04.2016.
122. Anayasa Mahkemesi, Osman Ukav Başvurusu, [1. B.], B 2014/12501, 06.07.2017.
123. Anayasa Mahkemesi, Recep Tarhan ve Afife Tarhan Başvurusu, B 2014/1546, 02.02.2017.
124. Anayasa Mahkemesi, Selahattin Turan Başvurusu, B 2014/11410, 22.06.2017.
125. Anayasa Mahkemesi, Türkiye İş Bankası A.Ş. Başvurusu [GK], B 2014/6192, 12.11.2014.
126. Anayasa Mahkemesi, Türkiye Sınai Kalkınma Bankası A.Ş. Başvurusu [1. B.], B 2015/12721, 18.04.2019
127. Anayasa Mahkemesi, Türkiye İş Bankası A.Ş. (11) Başvurusu, B 2018/26015, 13.04.2021.
128. Anayasa Mahkemesi, Türkiye Sınai Kalkınma Bankası A.Ş. (4) Başvurusu, B 2018/1560, 24.03.2021.
129. Anayasa Mahkemesi, Ülkü Tunca ve diğerleri Başvurusu, B 2012/928, 11.12.2014.
130. Anayasa Mahkemesi, Yunis Ağlar Başvurusu, B 2013/1239, 20.03.2014.