The Tajweed Poem of Husâm Ibn al-Khalîfa al-Mar‘ashî: A Critical Edition and Content Analysis

Öz

This study aims to identify the extant manuscripts of the versified tajweed treatise Kawâ‘id al-Qur’ân al-‘Arabî wa Tajweed al-Kalâm al-Ilâhî, attributed to Hüsâm Ibn al-Khalîfa al-Mar‘ashî, who is estimated to have lived in the eighteenth century; to establish its critical edition and to evaluate its content. The study also seeks to examine the authorship of certain risâlas that have been attributed to al-Mar‘ashî in a number of modern works. Over time, as the science of tajweed developed into a written discipline, the principles of Qur’anic recitation were recorded in both prose or verse and in detailed as well as abridged works. Within this framework, during the Ottoman period, numerous original works in Turkish were produced alongside translations of Arabic tajweed texts. While the majority of these works are prose, a portion is known to be versified. In this context, al-Mar‘ashî’s composition occupies a place among Turkish versified tajweed treatises. The introduction of the work is in Arabic, presenting the author’s name, the title of the treatise, and its thematic headings, followed by a sixty-couplet poem written in Ottoman Turkish. The poem is structured into two main sections, the first addressing the number and articulation points of the Arabic letters; the second presenting the principal topics of the tajweed discipline -based on the Hafs transmission of the ‘Âsim qirâ’a- organized into ten chapters. Although the poem has been examined in three previous academic studies, their reliance on a single manuscript has led to significant errors both in the transmission of the text and in the attribution of the entire majmû‘a containing the risâla to al-Mar‘ashî. In the present study, six manuscripts of the work have been identified and comparatively analysed. In each manuscript, several errors were detected that are unlikely to have originated from the author himself. For instance, the expression “idghâm-ı tâm” appears erroneously as “idghâm-ı vâm” in all copies. Therefore, a comparative evaluation of the six manuscripts was conducted in an effort to establish the most accurate text. The study further concludes that, among the risâlas included in the majmû‘as, only the sixty-couplet poem can be reliably attributed to al-Mar‘ashî, whereas the remaining sections consist of texts authored by different writers.

Anahtar Kelimeler

• Recitation of the Holy Qur’an and the Science of Qirâah
• Tajweed Science
• Manuscript Tajweed Literature
• Turkish Versified Tajweed Works
• al-Mar'ashi
• Kawâ‘id al-Qur’ân al-‘Arabî

Hüsâm İbnü’l-Halîfe el-Mar‘aşî’nin Manzum Tecvidi: Metin Neşri ve İçerik Analizi

Öz

Bu çalışmada, 18. yüzyılda yaşadığı tahmin edilen Hüsâm İbnü’l-Halîfe el- Mar‘aşî’ye ait Kavâ‘idü’l-Kur’âni’l-‘Arabî ve tecvîdü’l-kelâmi’l-ilâhî adlı manzum tecvid eserinin nüshalarının tespiti, tenkitli metninin oluşturulması ve içerik bakımından değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Ayrıca bazı çalışmalarda Mar‘aşî’ye nispet edilen risalelerin ona aidiyetinin araştırılması hedeflenmiştir. Zaman içinde tecvid ilminin yazılı bir disiplin haline gelmesiyle Kur’an tilavetinin ilkeleri, mensur-manzum, mufassal-muhtasar eserlerle kayıt altına alınmıştır. Bu çerçevede Osmanlı döneminde, Arapça tecvid metinlerinin tercüme edilmesinin yanı sıra Türkçe olarak da birçok orijinal çalışma telif edilmiştir. Söz konusu eserlerin büyük kısmı mensur, bir bölümü ise manzum formda yazılmıştır. Bu çerçevede Mar‘aşî’nin telifi, Türkçe manzum tecvid eserleri arasında yer almıştır. Eserin giriş kısmı Arapça olup burada müellifin ismine, eserin adına ve içerik başlıklarına; devamında ise Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmış altmış beyitlik manzumeye yer verilmiştir. Manzume iki ana bölüm halinde tasarlanmıştır. Bunların ilkinde Arap dilinde harflerin sayısı ve mahreçleri, ikincisinde ise tecvid ilminin belli başlı konuları, Âsım kıraatinin Hafs rivayeti temelinde, on fasılda ifade edilmiştir. Manzume daha önce üç akademik çalışmada yer almakla birlikte bunların yalnızca tek bir nüshaya dayanması hem metnin aktarımında hem de risalenin içinde bulunduğu mecmuanın tamamının Mar‘aşî’ye nispetinde bazı önemli hatalara yol açmıştır. Elinizdeki araştırmada eserin altı nüshasına ulaşılmış ve bunlar mukayeseli olarak incelenmiştir. Nüshaların her birinde müellifin yapması ihtimal dahilinde bulunmayan birtakım hatalar tespit edilmiştir. Örneğin “İdgam-ı tâm” ifadesinin tüm nüshalarda sehven “idgam-ı vâm” şeklinde yazıldığı görülmüştür. Bu nedenle altı nüsha karşılaştırılarak en doğru metnin tespit edilmesine çalışılmıştır. Ayrıca araştırma sonucunda mecmualarda yer alan risalelerden yalnızca altmış beyitlik manzumenin Mar‘aşî’ye nispet edilebileceği, diğer bölümlerin ise farklı müelliflere ait metinlerden oluştuğu anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’an-ı Kerim Okuma ve Kıraat İlmi
• Tecvid İlmi
• Yazma tecvid eserleri
• Türkçe Manzum Tecvid Eserleri
• Mar‘aşî
• Kavâ‘idü’l-Kur’âni’l-‘Arabî

Kaynakça

1. Akaslan, Yaşar. “Didaktik Manzûmeler Vasıtasıyla Tecvîd Öğretimi”. Usul İslam Araştırmaları 34:34 (Ekim 2020): 255-285.
2. Alemdar, Yusuf. “Manzûm ve Mahtût Hâlde Muhtasar Bir Tecvîd Örneği (Transkripsiyon ve Edisyon Kritik Çalışması)”. Din Araşdırmaları Jurnalı 2:7 (Aralık 2021): 317-348.
3. Ali el-Karî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn. el-Minehu’l-fikriyye fî şerhi’l-Mukaddimeti’l-Cezeriyye (nşr. Üsâme Atâyâ). Dımaşk: Dâru’l-Ğavsânî li’d-dirâsâti’l-Kur’âniyye, 1433/2012.
4. Arslan, Durmuş. “Ebu Müzahim Musa b. Ubeydullah el-Hakânî ve Kasîdetü’r-Râiyye’sinin Tecvid Tarihindeki Yeri”. Journal of Turkish Studies 13:25 (Fall 2018): 19-40.
5. Cüraysî, Muhammed Mekkî Nasr. Nihâyetü’l-kavli’l-müfîd fî ‘ilmi tecvîdi’l-Kur’âni’l-Mecîd (haz. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2003.
6. Çiftçi, Faruk - Özel, Harun. Hüsâm b. Halîfe el-Mar‘aşî’nin Tecvid ve Kıraat Koleksiyonu (ed. Yaşar Alparslan). Ankara: Etkileşim Bas. Yay. Ltd. Şti., 2018.
7. Çollak, Fatih. Hafs Rivâyetiyle Gelen Muhtelif Vecihler ve Hüccetleriyle Âsım Kırâatı. İstanbul: Üsküdar Yayınevi, 1997.
8. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. et-Tahdîd fi’l-itkân ve’t-tecvîd (nşr. Ğânim Kaddûrî el-Hamed). Ammân: Dâru Ammâr, 2000.

9. Dimyâtî, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed el-Bennâ. İthâfü füdalâi’l-beşer bi’l-kırââti’l-erbe‘ate ‘aşer (nşr. Şabân Muhammed İsmâîl). Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1407/1987.
10. Fedâlî, Seyfeddin b. Atâillah el-Basîr el-Mısrî. el-Cevâhiru’l-mudıyye ‘ale’l-Mukaddimeti’l-Cezeriyye (nşr. Azze binti Hâşim Mu‘aynî). Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1426/2005.
11. Hemedânî, Ebü’l-‘Alâ Hasan b. Ahmed. et-Temhîd fî ma‘rifeti’t-tecvîd (nşr. Cemaleddin Muhammed Şerif - Mecdi Fethi Seyyid). Tanta/Mısır: Dâru’s-Sahâbe li-t’Türâs, 2005.
12. Kurtubî, Abdülvehhâb b. Muhammed. el-Mûdıh fi’t-tecvîd (nşr. Ğânim Kaddûrî el-Hamed). Ammân: Dâru Ammar, 1421/2000.
13. Mar‘aşî, Hüsâm İbnü’l-Halîfe. Kavâ‘idü’l-Kur’âni’l-‘Arabî ve tecvîdü’l-kelâmi’l-ilâhî, Millet Ktp. Ali Emiri Şeriyye no. 122/9, vv. 132b-137b.
14. ———. Kavâ‘idü’l-Kur’âni’l-‘Arabî ve tecvîdü’l-kelâmi’l-ilâhî, Süleymaniye Ktp. Pertevniyal no. 1037, vv. 45b-50a.
15. ———. Kavâ‘idü’l-Kur’âni’l-‘Arabî ve tecvîdü’l-kelâmi’l-ilâhî, Süleymaniye Ktp. Fatih no. 5435-017, vv. 164b-170a.
16. ———. Kavâ‘idü’l-Kur’âni’l-‘Arabî ve tecvîdü’l-kelâmi’l-ilâhî, Milli Ktp. Yazmalar no. 06 Mil Yz A 3788/1, vv. 1b-4b.
17. ———. Kavâ‘idü’l-Kur’âni’l-‘Arabî ve tecvîdü’l-kelâmi’l-ilâhî, Azerbaycan Milli Elmler Akademiyası Ktp. Mehemmed Füzuli Adına Elyazmalar Institutu no. 59, B-733, vv. 580a.
18. ———. Kavâ‘idü’l-Kur’âni’l-‘Arabî ve tecvîdü’l-kelâmi’l-ilâhî, Süleymaniye Ktp. Esad Efendi no. 188-003, vv. 28b-31a.
19. Merğînî, İbrahim b. Ahmed b. Süleyman. Nücûmü’t-tavâli‘ ale’d-düreri’l-levâmi‘ fî asli mukrii’l-imâm Nâfi‘. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
20. Mizzî, Ebü’l-Feth. el-Füsûlü’l-müeyyed li’l-vüsûl ilâ şerhi’l-Mukaddimeti’l-Cezeriyye (nşr. Cemâl es-Seyyid Rifâ‘î). Cîze/Mısır: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Türâs, 2005.
21. Murâdî, Hasan b. Kâsım. el-Müfîd fî şerhi ‘umdeti’l-mecîd fi’n-nazmi ve’t-tecvîd (nşr. Cemâl es-Seyyid Rufâ‘î). Kahire: Mektebetü Evlâdi’ş-Şeyh li’t-Türâs, 2001.
22. Devserî, İbrâhîm b. Sa‘îd. Muhtasaru’l-‘ibârât li-mu‘cemi mustalahâti’l-kırâât. Riyad: Dâru’l-Hadâra, 2008.
23. Ebû Şâme, Ebü’l-Kâsım Şihâbüddîn Abdurrahmân el-Makdisî. İbrâzü’l-me‘ânî min Hırzi’l-emânî fi’l-kırââti’s-seb‘ (nşr. İbrahim Atve ‘İvaz). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2006.
24. Eskicizâde, Seyyid Ali b. Hüseyin. Tercüme-i Dürr-i Yetîm. İzmir: Hafız Nuri Efendi Matbaası, 1301/1885.
25. Fırat, Yavuz. Tecvîd ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İlkharf Yayıncılık, 2018.
26. Hafeyân, Ahmed Mahmûd Abdüssemî‘. Eşheru’l-mustalahât fî fenni’l-edâ ve ‘ilmi’l-kırâât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2001.
27. Hamza Hüdâyî. Tecvîd-i Edâiyye. İzmir: Hafız Nuri Efendi Matbaası, 1301/1885.
28. İbn Ebî Meryem, Ebû Abdillâh Fahüddîn eş-Şîrâzî. el-Mûdah fî vücûhi’l-kırâât ve ‘ilelihâ (nşr. Ömer Hamdân el-Kübeysî). Cidde: y.y., 1414/1993.
29. İbn Mücâhid, Ebû Bekir Ahmed. Kitâbü’s-Seb‘a fi’l-kırâât (nşr. Şevkî Dayf). Kahire: Dâru’l-Ma‘rife, 1980.
30. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Muhammed Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırââti’l-‘aşr (nşr. Sâlim Muhammed Mahmud eş-Şinkîtî). Medine: Mücemme‘u’l-Melik Fahd li-Tıbâ‘ati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1435/2013.
31. ———. et-Temhîd fî ‘ilmi’t-tecvîd (nşr. Ğânim Kaddûrî el-Hamed). Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
32. İbnü’t-Tahhân, Abdülazîz b. Ali b. Muhammed. el-İnbâ fî usûli’l-edâ (nşr. Hâtim Sâlih ed-Dâmin). Şârika: Mektebetü’s-Sahâbe, 1428/2007.
33. ———. Mürşidü’l-kârî ilâ tahkîki me‘âlimi’l-mekârî (nşr. Hâtim Sâlih ed-Dâmin). Şârika: Mektebetü’s-Sahâbe, 1428/2007
34. Kılıç, Mustafa. Kur’an Tilavetinde Usul ve Esaslar. İstanbul: İFAV Yayınları, 2022.
35. “Maraşlı Şai̇rler Yazarlar Düşünürler ve Di̇ğerleri̇ - Antoloji̇: Maraşlı Hüsam”. https://kahramanmaraslisairleryazarlar.blogspot.com/2014/07/marasli-husam.html (27.06.2025)
36. Mekkî, Ebû Muhammed b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-Keşf ‘an vücûhi’l-kırââti’s-seb‘ ve ‘ilelihâ ve hicecihâ (nşr. Muhyiddîn Ramadân). Beyrut: Müessetü’r-Risâle, 1997.
37. ———. er-Ri‘âye li-tecvîdi’l-kırâe ve tahkîki lafzi’t-tilâve (nşr. Ahmed Hasan Ferhat). Ammân: Dâru Ammâr, 1996.
38. Mes’ûl, Abdü’l-‘Alî. Mu‘cemü mustalahâti ‘ilmi’l-kırââti’l-Kur’âniyye ve mâ yete‘allaku bih. Kâhire: Dâru’s-Selâm, 2007.
39. Öz, Selahattin. “İbnü’l-Cezerî’ni̇n Mukaddi̇me’si̇ni̇n Mehmed Emi̇n Tokâdî’ye Ai̇t Manzum Tercümesi̇ ve Değerlendi̇ri̇lmesi̇”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14:27 (Haziran 2015): 147-181.
40. Saçaklızâde, Mehmed b. Ebûbekir Mar‘aşî. Cühdü’l-mukıl (nşr. Sâlim Kaddûrî el-Hamed). Amman: Dâru Ammâr, 2008.
41. Sa‘îdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Cafer. “Kitâbü’t-tenbîh ale’l-lahni’l-celiyyi ve’l-lahni’l-hafiyy” (nşr. Ğânim Kaddûri el-Hamed). Mecelletü’l-Mücemme‘i’l-‘İlmî el-‘İrâkî 36:2 (1985): 240-287.
42. Şahin, Mustafa. “Hüsam Bin Halife el-Mar’âşî’nin Kava’idü’l-Kur’âni’l-İzzetî ve Tecvidü’l-Kelami’l-İlahî Adlı Eseri”. Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi, Bursa, 2023.
43. Temel, Nihat. Kırâat ve Tecvîd Istılahları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2013. Yıldız, Süleyman. Kur’an Kıraatinde İmâle: Arap Lehçeleriyle İlişkisi Bağlamında Bir İnceleme. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2023.