The Opportunities and Potentials of Campus Mosques According to Religious Officials

Yıl 2025, Cilt: 69 Sayı: 69, 195 - 228, 30.12.2025

Umut Kaya

https://doi.org/10.15370/maruifd.1747867

https://izlik.org/JA23EY57SE

Öz

It is possible to classify mosques based on various characteristics such as their location, architectural features, size, and congregation capacity. Although the Presidency of Religious Affairs (Diyanet İşleri Başkanlığı) officially categorizes mosques into classes, (A-B-C-D-E) mosques can also be classified from alternative perspectives—such as imperial (selâtin) mosques, university mosques, neighborhood mosques, hospital mosques, industrial zone mosques, and transit-route mosques. In this regard, the subject of this study is campus mosques in terms of their facilities and potential. Although recent studies have focused on campus mosques, their number is still limited. This study differentiates itself from previous research—which generally concentrates on a single mosque—by collecting data from three different campus mosques. Accordingly, the main problem of this study can be expressed as follows: “What are the opportunities, possibilities, and limitations of campus mosques in reaching young people in terms of non-formal religious education?” Accordingly, the study sought answers to the following questions: What qualities should religious officials serving in campus mosques possess? What architectural design features should campus mosques include? What types of activities are organized for youth in campus mosques? How do campus mosque officials communicate with stakeholders? What kinds of resources and materials are available in campus mosques? Finally, do mosque officials have any unforgettable memories from their service experiences? The study employed a qualitative research method, with data collected through semi-structured interviews conducted with three religious officials working in three different campus mosques. The collected data were transcribed, then subjected to content analysis and systematically coded. Subsequently, these codes were grouped and evaluated under seven distinct themes: The essential qualities required of religious officials working in campus mosques; the congregation profile of campus mosques; the architectural and physical structure and design of campus mosques; activities conducted with young people in campus mosques and their impact on students; communication between campus mosques and stakeholders; resource materials needed in campus mosques; and emotional memories of campus mosque officials related to young people. Participants stated that working in campus mosques requires sincerity, self-sacrifice, effective communication skills, and the ability to answer young people's questions. They also expressed that campus mosques should be designed as a comprehensive complex (külliye) that addresses not only the spiritual but also the social needs of young people. According to participants, campus mosques should not be designed solely as places of worship. Instead, they should be multifunctional, incorporating features like reading rooms, shower facilities, cafes serving tea/soup, game areas for stress relief, and workshops for hobby activities, all tailored to the campus's geographical location and student needs. Campus mosques differ from other mosques in terms of their congregational profile. Their congregations are primarily composed of young people and the university's academic and administrative staff. Another distinguishing factor is the higher proportion of female congregants compared to other mosques. Religious officials working in these mosques report that they organize numerous activities with young people at campus mosques, and that these activities positively influence the mental development of the youth. These events cover a wide range, from in-mosque lessons and discussions to sports activities, workshops, social responsibility projects, Quran memorization studies, book/film analyses, tea/soup offerings, local and out-of-town trips, Ramadan iftars, and even parent/home visits. Participants generally stated that the Presidency of Religious Affairs provides resource materials in campus mosques. However, they also indicated that each campus is unique in its context and needs. Therefore, it is essential to emphasize the need for individual studies and separate needs analyses for each campus. According to religious officials, who emotionally recounted the intellectual transformations observed in young people, campus mosques hold significant opportunities and potential for reaching youth. An increase in both quantitative and qualitative studies focusing on different campus mosques would undoubtedly help to further uncover and realize this potential. It is clear that campus mosques differ from one another, and it is necessary to analyze each one based on its student profile and geographical location, creating a structural map. Activities and programs developed directly from field-based data will undoubtedly be more effective.

Anahtar Kelimeler

Religion Education , Non-formal Religious Education , University , Campus , Youth Studies , Campus Mosques

İmkân ve Potansiyelleri Bakımından Din Görevlilerine Göre Kampüs Camileri

https://izlik.org/JA23EY57SE

Öz

Camileri bulundukları mekân, mimari özellik, büyüklük, cemaat potansiyeli gibi çeşitli özelliklerine göre sınıflara ayırmak mümkündür. Diyanet İşleri Başkanlığı, camileri A, B, C, D, E sınıfı olarak kategorilere ayırsa da camiler selâtin cami, üniversite camii, mahalle camii, hastane camii, sanayi sitesi camii, güzergâh üzeri camiler gibi başka açıdan da kategorize edilebilir. Bu çalışmanın konusu imkân ve potansiyelleri bakımından kampüs camileridir. Bu açıdan amacı kampüs camilerini imkân ve potansiyellerini ortaya koymak olan bu çalışmanın temel problemi, “Yaygın din eğitimi açısından kampüs camilerinin gençlere ulaşabilme açısından imkân, fırsat ve sınırlıkları nelerdir?” sorusuyla ifade edilebilir. Bu doğrultuda çalışmada kampüs camilerinde görev yapan din görevlilerinin sahip olması gereken özelliklerin neler olduğu, kampüs camilerinin mimari tasarım açısından sahip olması gereken özelliklerin neler olduğu, kampüs camilerinde gençlere yönelik ne tür etkinlikler yapıldığı, kampüs camii görevlilerinin paydaşlarla iletişiminin nasıl olduğu, kampüs camilerinde ne tür kaynak/materyallere ihtiyaç duyulduğu ve cami görevlilerinin görev sürecince unutamadıkları hatıraları olup olmadığı sorularına cevap aranmıştır. Bu doğrultuda çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış olup, veriler ise yarı yapılandırılmış mülakat formu ile yapılan görüşmeler sonucunda toplanmıştır. Çalışmada üç farklı kampüs camiinde görev yapan üç din görevlisi ile görüşme gerçekleştirilmiştir. Elde edilen veriler, deşifre edildikten sonra içerik analizine tâbi tutulmuş ve kodlanmıştır. Daha sonra kodlar, 7 tema altında birleştirilerek değerlendirilmiştir. Kampüs camilerinde görev yapmanın samimiyet ve fedakârlık gerektirdiğini ifade eden katılımcılar, kampüs camilerinin gençlerin sosyal ihtiyaçlarını da karşılayacak bir külliye şeklinde tasarlanması gerektiğini ifade etmiştir. Kampüs camilerindeki bu ihtiyaçlar ise, kampüs camiinin bulunduğu üniversiteye, coğrafi konuma ve öğrenci özelliklerine göre değişebilmektedir. Cemaat profili açısından diğer camilerden ayrılan kampüs camilerinde gençlerle birlikte birçok etkinlik yaptıklarını belirten görevliler, bu etkinliklerin gençlerin zihinsel dönüşümünü de etkilediğini belirtmektedirler. Bu dönüşümleri duygusal bir şekilde hikayeleştirerek aktaran din görevlilerine göre kampüs camileri, gençlere ulaşma konusunda büyük bir potansiyel taşımaktadır. Kampüs camilerini konu alan çalışmaların artması bu potansiyelin ortaya çıkmasına da vesile olacaktır.

Anahtar Kelimeler

Din Eğitimi , Yaygın Din Eğitimi , Üniversite , Kampüs , Gençlik Çalışmaları , Kampüs Camileri

Kaynakça

• Acar, Ali Kemal. “Postmodern Dönemde Bir Cami Kurgulamak”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10:1 (2023): 201-224. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1255663.
• Akıncı, Zeynep. “Modern Zamanlarda Camiler Kadınlar İçin Ne Üretir?” VI. Ulusal Din Görevlileri Sempozyumu: Cami ve Cemaatin İnşâ ve İhyâsı içinde, editör Mehmet Ali Orak. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2017, 265-268.
• Albayrak, Bünyamin, ed. Cami Görevlilerinden Örnek Projeler. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2020.
• Arslan, Ömer Faruk, ve Bünyamin Önder. 10. Cami Görevlileri Çalıştayı Raporu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021.
• Arslan, Ömer Faruk, ve Bünyamin Önder. 11. Cami Görevlileri Çalıştayı Raporu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021.
• Atalay, Mehmet. “Cami Kültür ve Medeniyetinin Üniversite Gençliğine Tanıtılmasında Ondokuz Mayıs Üniversitesi Kampüs Camii Örneği”. Şehir ve Medeniyetin İnşasında Din Görevlilerinin Rolü içinde, editör Mustafa Sürün. İstanbul: Ravza Yayıncılık, 2019, 565-576.
• ———. “Gençlere Yöneli̇k Cami̇ Merkezli̇ Sosyal Di̇n Hi̇zmetleri̇”. Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun, 2016.
• ———. “Üniversite Camii Merkezli Danışmanlık ve Eğitim Hizmetleri OMÜ Kampüs Camii Örneği (CâmiAkademi)”. Cami ve Cemaatinin İnşâ ve İhyâsı içinde, editör Muhammet Ali Orak. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, 2017, 219-231.
• ———. “Üniversite Gençliğinin Milli Birlik ve Dinî Tasavvur İnşâsında Kampüs Câmileri ve Görevlilerinin Rolü”. Birlik ve Beraberlikte Cami ve Din Görevlilerinin Rolü içinde, editör Recep Yıldız, İstanbul: 2017, 273-288.
• Aybey, Salih. “Gençlere Yönelik Manevi Danışmanlık Uygulamaları ve Gençlik Dönemi Soru ve Sorunları (Batı Karadeniz Örneği)”. Diyanet İlmi Dergi 60:1 (2023): 345-376. https://doi.org/10.61304/did.1265114.
• Aydeniz, Nurullah. “Kampüs Camileri ve Üniversite Gençliği”. Uluslararası Cami Sempozyumu Sosyo-Külterel Açıdan Camiler (08-09 Ekim 2018 Malatya) içinde, editörler Fikret Karaman, Emine Güzel, Fethullah Zengin, ve Ömer Tozal, c. 2., Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınevi, 2018, 391-398.
• Bedir, Lokman. “Genç Nesli̇n Camilere Alışmasında/ Alışamamasında Üslubun (Li̇san-ı Hal ve Li̇san-ı Kal’in) Etki̇si̇”. Uluslararası Cami Sempozyumu (Sosyo-Kültürel Açıdan) 08-09 Ekim 2018 Malatya içinde, editörler Fikret Karaman, Emine Güzel, Fethullah Zengin, ve Ömer Tozal, c. II. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınevi, 2018, 655-667. “Benim Kampüsüm Benim Camim”, Diyanet İşleri Başkanlığı. https://dinhizmetleri.diyanet.gov.tr/Detay/1070/“benim-kampüsüm-benim-camim-projesi”-üniversite-kampüs-camilerinde-başlıyor (05.04.2025).
• Büyüköztürk, Şener, Ebru Kılıç Çakmak, Funda Demirel, Özcan Erkan Akgün, ve Şirin Karadeniz. Eğitimde Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi, 2016.
• “Cami Akademi Nedir?”, Cami Akademi, https://camiakademi.com/p/hakkimizda (01.07.2025).
• “Cami Gruplarına Göre Kitap Listeleri”, Diyanet İşleri Başkanlığı, https://webdosyasp.diyanet.gov.tr/muftuluk/UserFiles/istanbul/Ilceler/sisli/UserFiles/Files/camiler%20kitap%20listesi_5b9bdc37-0320-41b8-9bca-61100b928501.PDF (07.07.2025).
• Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. 3. Baskıdan Çeviri. Çeviri Editörleri Mesut Bütün ve Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitabevi, 2013.
• Çabuker, Nurdan Doğru, ve Seher Balcı Çelik. “Üniversite Öğrencilerinin Ayrışma Bireyleşme ve Kimlik Algılarının Demografik Özelliklerine Göre İncelenmesi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 38:1 (2019): 53-72.
• Çakmak, Ahmet, ve Münir Ecer. “Yüksek Din Öğretimindeki Kız Öğrencilerin Cami İçi Din Hizmetlerinden İstifade Etme Durumları”. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi 4:2 (2024): 305-322. https://doi.org/10.62297/idrak.1478450.
• Daşgın, Ayşegül, Tuğba Baş, Gamze Özbayrak, ve Ömer Miraç Yaman. “Madde Bağımlısı Gençlerin Tedavi Deneyimlerinin İncelenmesi: Hz. Kaab Camii Örneği”. Gençlik Araştırmaları Dergisi 12:34 (2024): 50-78. https://doi.org/10.52528/genclikarastirmalari.1425821.
• (DİB), Diyanet İşleri Başkanlığı. Din Hizmetleri Genel Müdürlüğü. t.y. Erişim 05 Nisan 2025. https://dinhizmetleri.diyanet.gov.tr/Detay/1070/“benim-kampüsüm-benim-camim-projesi”-üniversite-kampüs-camilerinde-başlıyor.
• Di̇yanet İşleri̇ Başkanlığı Atama ve Yer Deği̇şti̇rme Yönetmeli̇ği̇, Resmi Gazete: 29327 (2015). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=20685&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5.
• Duran, Hüseyin Emre, ve Macid Yılmaz. “Cami Cemaatine Göre Din Görevlilerinin Rol Modelliği”. İdrak Dini Araştırmalar Dergisi 4:1 (2024): 127-68. https://doi.org/10.62297/idrak.1436586.
• Eyice, Semavi. “Cami,” DİA, 7:56-90.
• Fidan, Ali. “Dinselliğin Mekânına Dönüş: Postmodern Dönemde Cami Mimarisi ve Toplum (Dini Antropolojik Bir Analiz)”. Çağımızda Cami Mimarisinde Arayışlar Uluslararası Sempozyumu (18-20 Kasım 2016 Giresun) içinde. Giresun: Giresun Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Yayınları, 2017, 205-213.
• Günler, Serdar, ve Mahmut Zengin. “Gençlerin Diyanet İşleri Başkanlığı Tarafından Yönetilen Cami Gençlik Merkezi İşbirliğine Dayalı Hizmetlere Bakışları ve Beklentileri: İstanbul Örneği”. Eskiyeni 53 (2024): 635-660. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1412611. Işıklar Bengi̇, Sena, ve Abdurrahman Yağmur Topraklı. “Kullanıcı Beklentilerinin Modern Bir Cami Örneği Üzerinden İncelenmesi”. Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Yaşam Dergisi 5:1 (2020): 41-55. https://doi.org/10.26835/my.648396.
• Kader, Hüseyin. “Üniversite Gençliğinin Kimlik İnşası Sürecinde Yaşadığı İnanç Sorunları”. Modern Çağda Gençliğin Anlam Arayışı (Uluslararası Sempozyum 15-16 Ekim 2018-Bingöl) içinde, editörler Süleyman Taşkın ve Sadi Yılmaz. Bingöl: Bingöl Belediyesi Kültür Yayınları, 2019, 213-219.
• Karacabey, Mehmet Fatih. “Nitel Veri Toplama Teknikleri”. Eğitimde Araştırma Yöntemleri içinde, 3. Baskı, editörler Sedat Şen ve İbrahim Yıldırım. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2022, 407-425.
• Karadeniz, Hayrettin. “Cami Mimarisinin Toplumdaki̇ Algısı”. Çağımızda Cami Mimarisinde Arayışlar Uluslararası Sempozyumu (18-20 Kasım 2016 Giresun) içinde. Giresun: Giresun Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Yayınları, 2017, 214-227.
• Kızılay, Şevket Ercan. “Evsizler, İmamlar ve Caminin Dönüşümü: İstanbul Hz. Kaab Camii Örneği”. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi 44:2 (2025): 555-588. https://doi.org/10.26650/SJ.2024.44.2.0697.
• Maçin, Hasan, Muhammet Çevik, ve Ayşenur Akay. “Üni̇versite Öğrencilerinin Manevi Danışmanlık ve Dini Destek İhtiyacı: Adıyaman Üni̇versitesi Örneği”. İslami İlimler Araştırmaları Dergisi 7 (2019): 38-54.
• Önkal, Ahmet, ve Nebi Bozkurt. “Cami,” DİA, 7:46-56.
• Safa, Mustafa. “Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Kampüs Camii Ekseninde İslami İlimler Fakültesi Kız Öğrencilerinin Cami ve Cemaat İlişkilerinin Mahiyeti Üzerine Bir Değerlendirme”. Ağrı İslami İlimler Dergisi, 7 (2020): 100-134.
• Sertbaş, Merve, ve Süleyman Akyürek. “Diyanet İşleri Başkanlığı Bünyesinde Genç Kızlara Yönelik Faaliyetler Düzenleyen Din Görevlilerinin Özellikleri”. Eskiyeni 53 (2024): 605-633. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1412619.
• Sobi, Elif. “Gençlerin Camiye Gitmemelerinin Nedenleri”. İçinde Gençliğin Gelişimi ve Problemleri Karşısında Din Görevlileri içinde, editör Abdullah İnce. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016, 35-49.
• Topuz, İlhan. “Cami Din Görevlilerinin Yeterliliklerinin Manevi Danışmanlık Açısından Değerlendirilmesi”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (2015): 27-56.
• Yıldırım, Ali, ve Hasan Şimşek. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. 12. Baskı. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2021.
• Yılmaz, Hüseyin. “Hz. Peygamber Döneminden Günümüze Kadınlar ve Cami Eğitimi”. Değerler Eğitimi Dergisi 5:14 (2007): 107-130.
• ———. “Kadınların Eğitiminde Camilerin Rolü”. Cami Kadın ve Aile içinde, editör Mustafa Yeşilyurt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2013, 47-63.