An Evaluation of Narrations Referring to Spitting to the Left after a Bad Dream

Yıl 2025, Cilt: 69 Sayı: 69, 91 - 118, 30.12.2025

Sait İnan

https://doi.org/10.15370/maruifd.1749618

https://izlik.org/JA74EN39DN

Öz

Some ḥadīths, especially when encountered in different social environments, may evoke a variety of reactions and contain elements that are difficult to comprehend or accept. This leads to diverse interpretations of such narrations in both individual religious practices and within the framework of societal norms. One example is the set of ḥadīths in which the Prophet Muḥammad reportedly advised a person who had seen a bad dream to spit three times to the left in order to ward off its effects. Such an instruction is difficult to grasp in light of principles of hygiene, public health, and cultural norms. The question of the extent to which the act of spitting aligns with Islamic ethical teachings and principles of cleanliness—particularly in places of worship, public settings, and daily life—is of particular importance. This study explores ḥadīths associated with protection from the disturbing influence of dreams that involve the act of spitting. In this context, the aim is to approach the relevant ḥadīths from a holistic perspective, determine their authenticity, examine the scope of textual variations, and assess how these differences influence the understanding of the texts. The study first presents an overview of the ḥadīths, categorizing them based on their narrative structure. Then, attention is drawn to wording differences, followed by isnād (chain of transmission) and matn (textual) analyses of the relevant riwāyāt. Both reports found in the Kutub al-Sitta and interpretations in the sharḥ literature are taken into consideration for a comprehensive textual evaluation. In addition, the study considers findings from the fields of health and medicine, particularly regarding the biological nature of saliva and the potential health problems caused by uncontrolled spitting. The results indicate that the large number of ḥadīths on this topic, along with their textual variations, make it difficult to establish the original wording attributed to the Prophet. This necessitates a cautious approach, avoiding reductionist interpretations that attempt to summarize diverse riwāyāt under a single phrase. In fact, the available data do not permit a definitive conclusion such as: “The Messenger of Allah advised a person who saw a bad dream to spit to the left.” A significant number of the ḥadīths include the expression “فَلْيَنْفُث” which means “to breathe out” or “to blow.” Although some interpreters understand this to imply spitting -since saliva might accompany breath- the primary meaning of the verb does not involve spitting. The preference for the expression “فَلْيَنْفُث” in major sharḥ sources and the metaphorical interpretation of phrases that imply spitting reinforce this conclusion. It is well known that the Prophet adopted an increasingly firm attitude against spitting. While this position is often expressed in the context of mosques and prayer, it reflects a broader ethical stance on hygiene and cleanliness. The idea that someone who did not even approve of breathing into a water container would recommend spitting indoors or onto a bed appears inconsistent with his overall approach. The riwāyāt also enumerate various practices intended either to protect oneself from the psychological impact of a bad dream or to seek refuge from Shayṭān. When the topic is approached through the broader framework of the Qurʾān and Sunnah, it becomes evident that the most commonly recommended methods are seeking refuge in Allah, offering prayers, and supplication-rather than spitting. The Prophet followed a gradual path in shaping principles related to cleanliness and etiquette. While he did not initially adopt a strict stance, he increasingly expressed discomfort with certain behaviors over time. Therefore, when evaluating the textual variations in these ḥadīths, it may be reasonable to view those that involve spitting as belonging to an earlier stage of this gradual process, while expressions that involve only breath—without saliva—correspond to its later, more developed phase.

Anahtar Kelimeler

Ḥadīth , The Prophet Muḥammad , Bad dream , To spit , Seeking refuge with Allah

Kötü Rüya Sonrası Sola Tükürme İfadesine Yer Veren Rivâyetlerin Değerlendirilmesi

https://izlik.org/JA74EN39DN

Öz

Rivayetler arası lafız farklılıkları ve onların ifade ettiği olayların sosyal bağlamı, yorum sürecini doğrudan etkileyen unsurlardır. Bu metinlerin sağlıklı biçimde anlaşılabilmesi için tarihsel arka planlarının ve ortaya çıktıkları toplumsal şartların dikkate alınması gerekmektedir. Bu duruma örnek olacak rivayetlerden biri de Hz. Peygamber’in kötü rüya gören birine, rüyanın etkisinden kurtulmak için üç defa soluna tükürmesini tavsiye ettiği hadistir. Böyle bir tavsiye hem sağlık ve temizlik ilkeleri hem de kültürel normlar açısından incelenmesi gereken bir husustur. Çalışmada bu temayı ifade eden hadisler ele alınmıştır. Çalışmanın amacı, söz konusu rivayetleri bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirmek, lafız farklılıklarını dikkate alarak ilgili metinlerin anlaşılmasına katkı sunmaktır. Makalede öncelikle rivayetlere dair genel bir çerçeve sunulacak, bağlamları açıklanarak hadisler gruplara ayrılacaktır. Ardından lafız farklılıkları incelenerek rivayetler sened ve metin yönünden tahlil edilecektir. Konuyla ilgili hadislerin farklı bağlamlarda, altmıştan fazla senedle nakledilmesi ve rivayetlerde farklı kelimelerin kullanılması Hz. Peygamber’e ait orijinal lafızların tespitini güçleştirmiştir. Rivayetlerin azımsanmayacak bir kısmında “فَلْيَنْفُث” ifadesi geçmektedir. Bu ifade nefes vermek ve üfürmek anlamındadır. Her nefeste ağız sıvısından bir iz bulunması ihtimaliyle, bu kelimeye tükürmek anlamı verenler olsa da bu fiilde asıl maksat tükürmek değildir. Şerh literatürüne şekil veren önemli kaynaklarda “فَلْيَنْفُث” lafzından yana bir tercihin bulunması ve tükürme ifade eden lafızların mecaza hamledilmesi bu tespite destek vermektedir. Rivayetler arası lafız farklılıkları ve şerhlerde yapılan değerlendirmeler sonucunda “Allah Resulü kötü rüya gören kişiye soluna tükürmesini tavsiye etmiştir” şeklinde kesin bir hüküm ifade etmek mümkün değildir. İslam peygamberi farklı rivayetlerde ashabını tükürmekten sakındırmıştır. Bu söylemler her ne kadar mescit ve namaz özelinde olsa da temizlik ve sağlık konusunda ciddi hassasiyetler sergileyen; su kabına bile nefes vermeyi uygun bulmayan birinin tükürmeyi tavsiye ettiğini ifade etmek onun genel tutumuyla örtüşmemektedir. Allah Resulü temizlik ve adabımuaşeret gibi konularda tedrici bir seyir izlemiştir. Buradaki müdahaleler ve gelişim muhatapların seviyesine göre şekillenmiştir. Başlarda konuyla ilgili çok katı bir duruş sergilemeyen Hz. Peygamber, gittikçe konuyla ilgili rahatsızlığını daha net ve doğrudan ifade etmiştir. Bu durumda konuyla ilgili rivayetlerden tükürmeyi net olarak ifade eden lafızlar bu tedrici seyrin başlangıcında kullanılmış, içinde tükürük barındırmayan ve nefes vermeyi ifade eden kelimeler ise bu gelişimin bitiş noktalarında kullanılmıştır denilebilir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Hz. Peygamber , Tükürmek , İstiâze , Rüya

Kaynakça

• Abdurrezzâk, Ebû Bekir b. Hemmâm b. Nafi’. el-Musannef (nşr. Merkezü’l-Buhus ve Tekniyeti’l-Ma’lûmât). I-X, Beyrut: Dâru’t-Te’sîl, 1437/2014.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. el-Müsned (nşr. Şu’ayb Arnavud - Adil Mürşid). I-XLV, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421.
• Ahmed Muhtar, Abdulhamid Ömer. Mu’cemu’l-lugati’l-Arabiyeti’l-mu’âsıra. Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1432/2011.
• Aktaş, Alpay vd. “Tükürük (Salya); Özellikleri ve Görevleri Tanı Açısından Değeri”. Ado Klinik Bilimler Dergisi 3:2 (2009): 361-367.
• Akyüz, Ali. “Abdürrezzâk es-San’ânî”. DİA, 1:298-299.
• Ali b. Ca’d, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Ca‘d el-Cevherî. Müsnedü İbni’l-Ca’d (nşr. Âmir Ahmed Haydar). Beyrut: Müessesetü Nadir, 1410/1989.
• Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Kur’ân-ı Kerim Meâli. 2. Basım, Ankara: DİB Yayınları, 2005.
• Aref, Abu-Rabia. “The Mystical Power of Saliva in the Middle East and Islamic Cultures”. Global Advanced Research Journal of Medicine and Medical Science 4:2 (2015): 71-77.
• Atmaca, Veli. “Hadisler Çerçevesinde Cahiliyyede Majik Tedavi Geleneği’nin Kavramsal Boyutu”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10:1 (2010): 1-40.
• Bâcî, Ebü’l-Velîd Süleymân b. Halef et-Tücîbî. el-Müntekâ. 2. Basım. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-İslâmî, ts.
• el-Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. el-Câmi’u’s-sahîh (nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr). I-IX, Beyrut: Dâru Tevki’n-Necât, 1422/2001.
• Can, Abanoz. “İspanyol Gribinde Kıtalararası Devinim: İngiltere ve Amerika”. Ankara Sağlık Hizmetleri Dergisi 19:2 (2021): 37-43.
• el-Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. Tâcu’l-luğa (nşr. Ahmed Abdulğafur). I-II, Beyrut: Dâru’l-İlm lil-Melâyin, 1407/1986.
• Corstjens, Paul L. A. M. vd. “Saliva and Viral Infections”. Periodontology 2000 70:1 (2016): 93-110. https://doi.org/10.1111/prd.12112
• Coşkun, Selçuk. Hadîse Bütüncül Bakış: Tesbît-Anlama-Anlatma Bağlamında Bir İnceleme. 3. Basım. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016.
• ed-Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahman b. el-Fazl. es-Sünen (nşr. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî). I-IV, Riyad: Dâru’l-Muğnî, 1412/1991.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş’as b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen (nşr. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd). I-IV, Beyrut: Mektebetü’l-Asriye, 1435/2014.
• Ebû Ubeyde, el-Kasım b. Sellâm b. Abdillah. Garîbu’l-hadis (nşr. Muhammed Abdulmuîd). Haydarabâd: Matbaatu Daireti’l-Mearifi’l-Osmaniye, 1384/1964.
• Ebû Ya’lâ, Ahmed b. Ali. Müsnedü Ebî Ya’lâ (nşr. Hüseyin Selim Esed). I-XII, Dımaşk: Dâru’l-Me’mûn li’t-Turâs, 1404/1983.
• Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbu’l-luğa (nşr. Muhammed Avaz). Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabî, 1422/2001.
• Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb b. Muhammed. el-Kâmûsu’l-muhît. 8. Basım. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1426/2005.
• Görmez, Mehmet. Sünnet ve Hadisi Anlama Kılavuzu. Ankara: Otto, 2023.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillah el-Hâkim Muhammed b. Abdillah. el-Müstedrek ale’s-Sahihayn (nşr. Mustafa Abdulkadir Atâ). I-IV, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1411/1990.
• Halil b. Ahmed, Ebû Abdirrahman. Kitâbu’l-‘Ayn (nşr. Mehdî el-Mahzûmî / İbrâhim es-Sâmurrâî). Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
• el-Hererî, Ebû Yâsin Muhammed el-Emîn b. Abdillâh. el-Kevkebü’l-vehhâc ve’r-ravzu’l-behhâc fî şerhi Sahîhi Müslim b. el-Haccâc. I-XXVI, Beyrut: Dâru’l-Minhâc - Dâru Tavkı’n-Necât, 1430/2009.
• el-Hererî, Ebû Yâsîn Muhammed el-Emîn b. Abdillâh. Şerhu Süneni İbn Mâce. I-XXVI, Cidde: Dâru’l-Minhâc, 1439/2017.
• Hümeydî, Ebû Bekir Abdullah b. Zübeyir b. İsa b. Ubeydullah el-Kureşî. Müsnedü’l-Humeydî (nşr. Hasan Selim Esed). I-II, Dımeşk: Dâru’s-Sakâ, 1417/1996.
• İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullâh b. Adî b. Abdillâh el-Cürcânî. el-Kâmil Fî duʿafâʾi’r-ricâl (nşr. Adil Ahmed Abdulmevcûd - Ali Muhammed). I-IX, Beyrut: el-Kutubu’l-İlmiyye, 1418/1997.
• İbn Dureyd, Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasan. Cemheretu’l-luga (nşr. Remzi Münîr el-Be‘lbekî). Beyrut: Dâru’l-İlm lil-Melâyin, 1407/1987.
• İbn Ebî Hâtim er-Razî, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed b. İdrîs. el-Cerh ve’t-ta‘dîl (nşr. Abdurrahman b. Yahyâ el Ma’lûmî). I-IX, Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabî, 1371/1951.
• İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullah b. Muhammed. el-Musannef (nşr. Kemal Yusuf el-Hût). I-VII, Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409/1988.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. el-İsâbe fi temyîzi’s-sahâbe (nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd). I-VIII, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethu’l-Bârî (nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî / Muhibbuddin Hatib). I-XIII, Mısır: Mektebetü’s-Selefiyye, 1390/1970.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hîbbân b. Ahmed ed-Dârimî el-Bustî. es-Sikât (nşr. Muhammed Abdülmuîd Han). I-IX, Haydarâbâd: Dâiretü’l-Me‘ârifi’l-Osmâniyye, 1393/1973.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hîbbân b. Ahmed ed-Dârimî el-Bustî. Sahîhu İbn Hıbbân (nşr. Muhammed Ali Sönmez-Halis Aydemir). Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1433/2012.
• İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî. es-Sünen (nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî). I-II, Kahire: Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabî, ts.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed. Lisânü’l-Arab. 3. Basım. I-XV, Beyrut: Dâru Sâdır, 1414/1993.
• İbn Râhûye, Ebû Ya‘kûb İshâk b. İbrâhîm b. Mahled et-Temîmî el-Hanzalî el-Mervezî. Müsnedü İshâk b. Râhûye (nşr. Abdulğafur b. Abdilhak). I-V, Medine: Mektebetü’l-Îmân, 1412/1991.
• İbn Raslan, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddin Ahmed b. Hüseyin b. Hasan er-Remlî. Şerhu Süneni Ebû Dâvûd (nşr. Halid Ribat). I-XX, Mısır: Dâru’l-Felâh, 1437/2015.
• İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed. et-Tabakat (nşr. Muhammed Abdülkâdir ‘Atâ). I-VIII, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1410/1989.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Garîbü’l-hadîs (nşr. Abdulmu‘ti Emin Kalacı). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1405/1984.
• İbnü’l-Esîr, İzzeddin. Üsdü’l-gâbe fî ma’rifeti’s-sahâbe (nşr. Ali Muhammed İvaz - Adil Ahmed Abdulmevcud). I-VIII, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1415/1994.
• İclî, Ahmed b. Abdillah b. Sâlih. Târîhu’s-sikât. Mekke: Dâru’l-Bâz, 1405/1984. İmam Mâlik, Mâlik b. Enes b. Mâlik. el-Muvatta (nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî). Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabî, 1406/1985.
• Kâdî İyaz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. İkmâlü’l-Mu’lim bi fevâ’idi Müslim (nşr. Yahyâ İsmâîl). I-VIII, Mısır: Dâru’l-Vefa, 1419/1998.
• el-Karî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Herevî. Mirkâtü’l-mefâtîh şerhu Mişkâti’l-Mesâbîh. I-IX, Beyrut: Dâru’l Fikir, 1422/2001.
• el-Kemahî, Osmân b. Saîd. el-Müheyyâ fî keşf-i esrâri’l-Muvatta (nşr. Ahmed Ali). Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1425/2004.
• Keskin, Necla - Tamam, Lut. “Uyku Bozuklukları: Sınıflama ve Tedavi”. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi 27:2 (2018): 241-260. https://doi.org/10.17827/aktd.346010
• Kuzudişli, Bekir. Hadis Tarihi. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2017.
• Ma‘mer b. Râşid, İbn Ebî Amr Râşid el-Ezdî. el-Câmi‘. 2. Basım (nşr. Habîbu’r-Rahmân el-A’zamî). Beyrut: Tevzî’u’l-Mektebi’l-İslâmî, 1403/1982.
• Mirzaoğlu, Murat. Rüyaları Başkalarına Anlatma İle İlgili Rivâyetlerin Değerlendirmesi. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2021.
• Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehzîbu’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl (nşr. Beşşar Avvâd Ma‘rûf). I-XXXV, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1400/1980.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmi’u’s-sahîh (nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî). I-V, Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1412/1991.
• en-Nesâi, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şu’ayb b. Alî. es-Sünen (nşr. Abdülfettâh Ebû Gudde). I-IX, Haleb: Mektebetü’l-Matbu‘âti’l-İslamî, 1406/1986.
• en-Nesâi, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şu‘ayb b. Alî. Sünenü’l-kübra (nşr. Hasan Abdulmun‘im). I-XII, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2000.
• Nevevî, Ebû Zekeriya Yahya b. Şeref en-Nevevî. el-Minhâc şerhu Sahihi Müslim b. el-Haccâc. 2. Basım. I-XVIII, Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabî,1392/1972.
• Nguyen, Sean - Wong, David T. “Cultural, Behavioral, Social, and Psychological Perceptions of Saliva: Relevance to Clinical Diagnostics”. Journal of the California Dental Association 34:4 (2006): 317-322. https://doi.org/10.1080/19424396.2006.12222200
• Nicolson, Frank W. “The Saliva Superstition in Classical Literature”. Harvard Studies in Classical Philology 8 (1897), 23-40.
• Posse, Jacobo Limeres vd. Saliva protection and transmissible diseases. London: Elsevier/Academic Press, 2017. Sâhib b. Abbâd, Ebü’l-Kāsım İsmâîl b. Abbâd. el-Muhît fi’l-luğa (thk. Muhammed Hasan). Beyrut: Âlemu’l-Kutub, 1414/1993.
• Slots, Jørgen - Slots, Henrik. “Bacterial and Viral Pathogens in Saliva: Disease Relationship and Infectious Risk”. Periodontology 2000 55:1 (2011): 48-69.
• et-Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleyman b. Ahmed. el-Mu’cemu’l-kebîr (nşr. Hamdî b. Abdulmecid). I-XXV, Kahire: Mektebetü İbn Teymiye, 1415/1994.
• Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd b. el-Cârûd et-Tayâlisî. Müsnedü Ebû Dâvûd et-Tayâlisî (nşr. Muhammed b. Abdilmuhsin et-Türkî). I-IV, Mısır: Dâru’l-Hicr, 1419/1998.
• Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. es-Sünen (nşr. Beşşar Avvâd Ma‘rûf). I-X, Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1403/1982.
• Topaloğlu, Nuri. “Hazreti Peygamber’in Zatı ve Eşyası ile Teberrük Meselesi”. Hadis Tetkikleri Dergisi 1:1 (2003): 71-95.
• Tuğluoğlu, Fatih. “Cumhuriyetin İlk Döneminde Verem Mücadelesi ve Propaganda Faaliyetleri”. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 13-14 (2008): 1-26.
• ez-Zebîdî, Ebü’l-Feyz Muhammed el-Murtazâ b. Muhammed. Tâcu’l-‘arûs min cevâhiri’l-kâmûs. Kuveyt: Vizâretü’l-İrşâd ve’l-Enba / el-Meclisu’l-Vatanî li’s-Sekâfeti ve’l-Funûn ve’l-Âdâb, 1422/2001.
• ez-Zehebî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Mîzânü’l-i‘tidâl fî nakdi’r-ricâl (nşr. Ali Muhammed el-Becevî). I-IV, Beyrut: Dâru’l-Marife, 1382/1962.
• ez-Zürkânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdilbâkî b. Yûsuf. Şerhu’z-Zürkânî ‘ale Muvattâ (nşr. Taha Abdurrauf). Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1424/2003.