The Theory of Implicit Designation (Zımnî Vazʿ): Its Conceptual Basis, Reception in the Scholarly Tradition, and the Approach of Isām al-Dīn al-Isfarāyinī

Yıl 2025, Cilt: 69 Sayı: 69, 229 - 250, 30.12.2025

Akın İşleme

https://doi.org/10.15370/maruifd.1750600

Öz

In the Islamic scholarly tradition, the relationship between utterance (lafẓ) and meaning has been examined in depth throughout history and from various perspectives. These examinations have generally taken place within the framework of linguistic sciences such as lexicography (luġa), morphology (ṣarf), syntax (naḥw), and rhetoric (balāgha). Rather than focusing on the nature of the semantic relation between a word and its meaning or how it is established, these sciences have concentrated on the layers of meaning and expression that emerge as a result of that relation. In most of these disciplines, there is a well-established presupposition that the signification of a word does not arise inherently from the word itself, but rather from a process of assignment or specification that determines to which meaning the word refers. Within the Islamic linguistic tradition, this process of semantic assignment is known as waḍʿ (designation). As a linguistic phenomenon, waḍʿ has been examined from various angles in disciplines that deal directly or indirectly with language since the early periods. However, systematic investigation of waḍʿ as a central concept emerged relatively late in the context of linguistic sciences. In this regard, the first independent and systematic treatise that addresses the nature of waḍʿ and the issues surrounding it is al-Risāla al-waḍʿiyya by ʿAḍud al-Dīn al-Ījī (d. 756/1355). In this concise work, Ījī compiled and organized the scattered discussions on waḍʿ found across various disciplines such as language, logic, and legal theory. The commentaries later written on this treatise by scholars such as Sayyid Sharīf al-Jurjānī (d. 816/1413), Khwāja ʿAlī al-Samarqandī (d. 860/1456), Gharṣ al-Dīn Khalīl b. Shāhīn (d. 873/1468), Abū’l-Qāsim al-Laysī al-Samarqandī (after 889/1484), Masʿūd al-Shirwānī (d. 905/1500), and Isām al-Dīn al-Isfarāʾīnī (d. 951/1544) eventually formed a distinct body of literature known as waḍʿ literature. Influenced by these commentaries, waḍʿ developed into an independent discipline, moving beyond its earlier status as a merely descriptive linguistic phenomenon. These early commentaries played a key role in clarifying the core issues of the discipline and in defining what does and does not fall under the purview of waḍʿ. Among these issues, although not explicitly addressed in Ījī’s original treatise, the problem of implicit designation (waḍʿ ẓimnī) became a topic of discussion in the early commentarial tradition. This issue revolves around whether a word—aside from being designated for its primary meaning—can also be implicitly designated to refer to itself. In other words, the question was raised as to whether, when a word is used to refer to itself rather than to its meaning, a separate act of designation is required. The theory of waḍʿ ẓimnī was first proposed by al-Taftāzānī (d. 792/1390), who argued that meaningful utterances in language, in addition to their designated meanings, are also implicitly designated to refer to themselves. However, this theory was strongly opposed and categorically rejected by Sayyid Sharīf al-Jurjānī. The differing views of these two scholars on the matter are extensively addressed in early waḍʿ commentaries. Among the earliest scholars to engage systematically with the issue in the waḍʿ literature was ʿAlī Qushjī (d. 879/1474), who sided with al-Taftāzānī in the debate. On the other hand, one of the most important figures to critically address and refute the concept of waḍʿ ẓimnī in detail was Isām al-Dīn al-Isfarāʾīnī. He not only formulated his own objections to Taftāzānī’s theory, rejecting its plausibility, but also reinforced his critique by aligning it with Jurjānī’s arguments. Thus, he clearly positioned himself on the side of Sayyid Sharīf in this debate. The controversy surrounding the plausibility of waḍʿ ẓimnī provides important insight into the broader linguistic perspectives of the scholars involved. Arguments supporting the theory often rely on citations from linguistic authorities such as Rāḍī al-Dīn al-Astarābādhī (d. after 688/1289), indicating that the theory gains plausibility when viewed from a grammarian’s perspective. In contrast, thinkers like Jurjānī, who adopt a logical and conceptual lens, tend to reject the theory. Accordingly, this article explores the emergence of waḍʿ ẓimnī as a theory, its entrance into the waḍʿ literature as a significant topic of debate, and the position of Isām al-Dīn al-Isfarāʾīnī regarding this theory. In doing so, it aims to trace the intellectual trajectory of this concept up to Isfarāʾīnī’s contribution and situate his views within the broader landscape of waḍʿ theory.

Anahtar Kelimeler

Wazʿ (Linguistic Designation) , Implicit Wazʿ , Isām al-Dīn al-Isfarāyinī , al-Taftāzānī , Sayyid Sharīf al-Jurjānī

Zımnî Vaz‘ Teorisi: Mahiyeti, Literatüre Girişi ve İsâmüddîn el-İsferâyînî’nin Yaklaşımı

Öz

Vaz‘ın mahiyetine ve etrafında şekillenen meselelere dair ilk müstakil çalışma, Adudüddîn el-Îcî’nin (ö. 756/1355) er-Risâletü’l-vaz‘iyye adlı risalesidir. Îcî, daha önce dil, mantık ve fıkıh usulü gibi farklı alanlarda dağınık biçimde ele alınan vaz‘ ile ilgili konuları derleyerek, oldukça özlü bir şekilde ele almıştır. Her ne kadar Îcî’nin vaz‘ risalesinde doğrudan yer almasa da, risalenin erken dönem şerhlerinde tartışılan meselelerden biri de zımnî vaz‘ meselesidir. Bu mesele ilk olarak Teftâzânî (ö. 792/1390) tarafından gündeme getirilmiştir. Teftâzânî, dildeki anlamlı lafızların yalnızca anlamlarını göstermekle kalmayıp, aynı zamanda kendilerini de göstermek üzere zımnî bir vaz‘ ile vaz‘ edildiklerini ileri sürmüştür. Teftâzânî’nin zımnî vaz‘ teorisine, ilk ve en güçlü itiraz Seyyid Şerîf el-Cürcânî (ö. 816/1413) tarafından yöneltilmiş ve bu teori onun tarafından kesin bir dille reddedilmiştir. Zımnî vaz‘a ilişkin mezkûr iki alimin görüşleri, erken dönem vaz‘ eserlerinde ele alınarak incelenmiştir. Bu bağlamda zımnî vaz‘ konusunu vaz‘ literatüründe etraflı şekilde ele alan ve tartışan önemli isimlerden biri de İsâmüddîn el-İsferâyînî’dir (ö. 951/1544). O, ilk olarak lafızların kendi zatlarını göstermesi durumunun imkânını tartışmış; bu çerçevede Teftâzânî’nin geliştirdiği zımnî vaz‘ teorisini kabul etmemiştir. Ardından, Seyyid Şerîf’in söz konusu teoriye yönelik itirazlarını tahlil etmiş ve bu itirazlara yöneltilebilecek muhtemel eleştirilere cevaplar geliştirmiştir. Böylece, zımnî vaz‘ tartışmasında Seyyid Şerîf el-Cürcânî’nin tarafında yer almıştır. Zımnî vaz‘ın imkânına dair tartışma, meseleye taraf olan isimlerin dile bakışlarının tespitine ilişkin ipuçları taşımaktadır. Nitekim zımnî vaz‘ın ispatı sadedinde delil olarak, Râdiyyüddîn el-Esterâbâdî (ö. 688/1289’dan sonra) gibi dilcilerden aktarılan görüşler, meselede dilci perspektifin esas alınması durumunda zımnî vaz‘ın imkânına kapı aralamaktadır. Ancak bu teoriyi reddeden Seyyid Şerîf el-Cürcânî gibi otoriteler ise dile mantıki bir düzlemden yaklaştıkları için zımnî vaz‘ın imkânını kabul etmemektedirler. Bu bağlamda, makalede zımnî vaz‘ın bir teori olarak ortaya çıkışı, vaz‘ literatürüne bir mesele olarak girişi ve bu literatürün önde gelen isimlerinden İsâmüddîn el-İsferâyînî’nin konuya dair görüşleri incelenip tartışılacaktır. Böylelikle, meselenin İsâmüddîn el-İsferâyînî’ye kadar uzanan gelişim süreci de ortaya konmuş olacaktır.

Anahtar Kelimeler

Vaz‘ , Zımnî Vaz‘ , İsâmüddîn el-İsferâyînî , Teftâzânî , Seyyid Şerif el-Cürcânî

Kaynakça

• Anter, Abdulhamîd, İlmü’l-vaz‘, Kuveyt: Dârü’z-Zâhiriyye, 2017.
• el-Cürcânî, Seyyid Şerîf, Hâşiye ‘ala’l-Keşşâf. I-II, Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1977.
• ed-Dicvî, Yusuf. Hulâsatü İlmi’l-vaz‘ İslam Düşüncesinde Vaz‘ İlminin Kuramsal Boyutları, Çeviren Recep Yartaşı. İstanbul: Ravza Yayınları, 2021.
• el-Esterâbâdî, Radiyyüddîn Muhammed b. el-Hasen. Radî ‘ale’l-Kâfiye (Seyyid Şerîf Cürcânî haşiyesiyle birlikte). İstanbul: eş-Şeriketü’s-Sahafiyyetü’l-Osmaniyye, 1310/1892.
• _____________________________________________. Şerhu’l-Kâfiye (nşr. Hasan b. Muhammet b. İbrahim el-Hıfzî). I-II, Riyad: Câmiatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye, 1993.
• Hoca Ali es-Semerkandî, Alâeddin Ali b. Yahyâ. Şerhu’r-Risâleti’l-vaz‘iyye/sagîr (nşr. Şamil Şahin). Dımaşk: Dâru Gar-ı Hira, 2006.
• el-Îcî, Adudüddîn. Şerhu Muhtasari’l-Müntehâ (Teftâzânî ve Seyyid Şerîf Cürcânî haşiyesi ile birlikte) (nşr. Muhammed Hasan İsmail). I-III, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
• el-İsferâyînî, İsâmüddîn İbrâhîm b. Muhammed b. Arabşâh. Şerhu’r-Risâleti’l-vaz‘iyye, Millet Genel Ktp. Reşid Efendi no. 1353, vv. 1-54.
• _________________________________________________. Hâşiye 'alâ Envâri’t-tenzîl ve esrâri’t-tevîl, Nuruosmaniye Ktp. Nuruosmaniye no. 534, 1-415.
• _________________________________________________. Şerhu’l-Ferîd (nşr. Nuri Yasin Hüseyin). Mekke: el-Mektebetü’l-Faysaliyye, 1985.
• İşleme, Akın. “Ebu’l-Kâsım Ali el-Leysî es-Semerkandî’nin Şerhu’r-Risâleti’l-Vaz’iyye (Şerhu’l-Kebir) İsimli Eserinin Tahkik Ve Değerlendirmesi”.Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2018.
• ___________. “İsâmüddîn el-İsferâyînî’de Vaz’ Düşüncesi”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2025. el-Kefevî, Muhammed b. Hacı Hamid. Hâşiye ‘alâ Şerhi’l-İsâm ‘ale’r-Risâleti’l-vaz‘iyye, Süleymaniye Ktp. Atıf Efendi no. 02391, vv. 1b-157a.
• el-Kürdî, Abdullah. Ta‘lîkât ‘alâ Şerhi’r-Risâle fi’l-Vaz‘, Süleymaniye Ktp. Carullah no. 2098, vv. 266a-277a.
• Kuşçu, Alauddin Ali b. Muhammed. Unkûdü’z-zevâhir fi’s-sarf (nşr. Ahmed Afifi). Kahire: Matbaatü Dâri’l-Kütübü’l-Mısriyye, 2001.
• Mestçizâde, Abdullah Efendi. İhtilafu’s-Seyyid ve’s-Sa‘deddin. İstanbul: Mektebetü’l-Harbiyye es-Sultaniyye Matbaası, 1278.
• Özdemir, İbrahim. İslam Düşüncesinde Dil ve Varlık: Vaz’ İlminin Temel Meseleleri. İstanbul: İz Yayıncılık, 2006. Rahmi Efendi, Eğinli Mehmed. el-Ucâletü’r-Rahmiyye fî Şerhi’r-Risâleti’l-Vaz‘iyye Vaz‘ İlminin Temel Meseleleri. Çeviren Muhammed Salih Sürücü. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2024.
• et-Teftâzânî, Sâ‘düdîn Mes‘ûd b. Fahriddîn Ömer. Hâşiyetü’t-Teftâzânî ‘alâ Tefsîri’l-Keşşâf, Süleymaniye Ktp. Fatih no. 589, vv. 2a-173b.
• Yıldırım, Abdullah. “Vaz İlmi ve Unkûdu’z-Zevâhir/Ali Kuşçu (İnceleme - Değerlendirme)”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2007.
• ________________.“Vaz‘ İlmi”. İslâm medeniyetinde dil ilimleri: tarih ve problemler içinde, editör İsmail Güler, 425-551. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
• ________________.“Adudüddin el-Îcî ve er-Risâletü’l-vaz‘iyye”. İslam İlim ve Düşünce Geleneğinde Adudüddin el-Îcî içinde, editör Eşref Altaş, 77-117. İstanbul: İSAM Yayınları, 2017.
• ________________.“Zımnî Vaz’ın İmkânı: Dilde Gösteren ve Gösterilen Aynı Şey Olabilir mi? Taşköprülüzâde Ahmed Efendi’nin Nüzhetü’l-Elhâz fî ademi Vaz’i’l-Elfâz li’l-Elfâz’ı Bağlamında Bir Değerlendirme”. İslâm Tetkikleri Dergisi 11:2 (2021): 603-638.