Endülüs’te Muvattaʾ Üzerine Ricâl Eseri Yazma Geleneği: İbnü’l-Hazzâ (ö. 416/1025) Örneği

Öz

Mâlik b. Enes’in (ö. 179/795) Muvattaʾ ’ı 2./8. asırda İslam dünyasının batısında yer alan Endülüs’e intikal etmiş, kısa sürede bölgenin en çok okunan hadis kitabı haline gelmiş ve Mâlikî fıkhının temelini teşkil eden bir kaynak kabul edilmiştir. Mâlikî fıkhını benimseyen Endülüslü alimler, eserin rivayetine verdikleri önem doğrultusunda 3./9. yüzyıldan itibaren Muvattaʾ üzerine çeşitli türlerde eserler kaleme almışlardır. Bu çalışmalar arasında râvilerin biyografilerini bir araya getiren ricâl eserleri de önemli bir yer tutmuştur. Ancak mevcut kaynaklardan anlaşıldığı kadarıyla, bu türde yazılan eserlerden yalnızca Ebû Abdullah İbnü’l-Hazzâ el-Kurtubî’nin (ö. 416/1025) et-Taʿrîf bi-men zükira fi’l-Muvattaʾ mine’r-ricâl ve’n- nisâ adlı kitabı günümüze ulaşmıştır. et-Taʿrîf, sadece Endülüs ricâl literatürünün değil, genel olarak Muvattaʾ râvilerini konu alan müstakil çalışmaların da nadir örneklerinden biridir. Eser, aynı zamanda müellifinin hadis, fıkıh ve ricâl alanlarındaki birikimini de yansıtır. Bu makalede önce Muvattaʾ üzerine Endülüs’te oluşan zengin birikime dair kısa tarihî arka plan verisi sunulmuş, ardından müellifin ilmî kişiliği, mensup olduğu alim ailesi, yaşadığı dönemin sosyal ve siyasî bağlamı incelenmiştir. Araştırmanın merkezinde yer alan et-Taʿrîf, yalnızca şekil ve muhteva özellikleriyle değil, aynı zamanda yöntemi ve malzemeyi değerlendirme biçi- miyle de etraflıca ele alınmıştır. İnceleme neticesinde, eserin Muvattaʾ nüshaları arasındaki rivayet farklılıkları, cerh-taʿdîl ifadeleri ve müellifin kendine özgü ricâl anlayışı hakkında önemli veriler sunduğu anlaşılmıştır. Ayrıca müellifin kullandığı kaynaklar ve ricâl literatürüne yaptığı atıflar incelenerek, eserin hem Endülüs hem de Doğu ricâl yazımı üzerindeki etkileri ortaya konmuştur. et-Taʿrîf’in, yalnızca Muvattaʾ râvileri hakkında değil, aynı zamanda Endülüs’te hadis bilgisinin aktarımı ve ricâl ilminin gelişimi açısından özgün katkılar sunduğu görülmüştür. Bu yönüyle makale, literatürde şimdiye dek eksik kalan bir alanı doldurmayı ve Endülüs ricâl çalışmalarına dair araştırmalara katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Ricâl Literatürü
• İbnü’l-Hazzâ
• et-Taʿrîf
• Muvattaʾ
• Endülüs
• IV./X. asır
• Cerh-taʿdîl

The Tradition of Compiling Rijāl Literature on the Muwaṭṭaʾ in al-Andalus: The Case of Ibn al-Ḥaḏḏāʾ (d. 416/1025)

Öz

The al-Muwaṭṭaʾ of Mālik b. Anas (d. 179/795) played a central role in the development of hadith scholarship in al-Andalus and quickly became one of the most authoritative works studied and transmitted in the region. The Muwaṭṭaʾ was recognized not only as a collection of hadith but also as a foundational legal text, embodying both Mālik’s juristic reasoning and the early development of Mālikī jurisprudence. Its arrival in al-Andalus in the 2nd/8th century (AH/CE) and its widespread adoption in scholarly circles meant that by the 3rd /9th century (AH/ CE), a diverse range of writings began to emerge around it, including commentaries, musnads, works on gharīb al-ḥadīth, and rijāl compilations devoted to the transmitters of the Muwaṭṭaʾ. These works illustrate both the continuing intellectual ties between al-Andalus and the Eastern centers of hadith and the ways in which local needs and contexts shaped a distinct Andalusian hadith culture. Within this body of literature, biographical works on the transmitters of the Muwaṭṭaʾ occupy a particularly significant place, and although several such works are known to have been produced by Mālikī jurists and traditionists in the third/ninth and 4th/10th centuries (AH/CE), only one has survived to the present day: Abū ʿAbd Allāh Ibn al-Ḥaḏḏāʾ’s (d. 416/1025) al-Taʿrīf bi-man dhukira fī’l-Muwaṭṭaʾ min al-rijāl wa al- nisāʾ. This rare work is important not only because it is the sole extant Andalusian contribution to the genre but also because it is among the very few independent studies anywhere in the Islamic world devoted specifically to the transmitters of the Muwaṭṭaʾ. The present article begins by situating Ibn al-Ḥaḏḏāʾ within his broader scholarly and social milieu, outlining his training in both al-Andalus and the East, his family’s scholarly background, and the political and intellectual climate of 4th/10th-century (AH/CE) Córdoba. It then proceeds to a detailed examination of the al-Taʿrīf, analyzing its structure, contents, and methodology, as well as the way in which Ibn al-Ḥaḏḏāʾ uses and organizes his material. Particular attention is given to the biographical entries, which are classified and studied in terms of names, nisbas, transmission lines, and assessments of reliability (jarḥ wa-taʿdīl), alongside notes on where these transmitters appear in other hadith collections. The author’s explicit references to traditions recorded in canonical sources such as al-Bukhārī and Muslim are especially noteworthy, as they reflect his concern to demonstrate the broader authority and scholarly recognition of individual transmitters. Another striking aspect of the al-Taʿrīf is the range of sources it incorporates: Ibn al-Ḥaḏḏāʾ draws not only on the knowledge transmitted within Andalusian scholarly circles but also on reports and evaluations that originated in the Eastern Islamic world, thereby producing a synthesis that reveals the channels through which hadith knowledge circulated across regions. His frequent reliance on earlier authorities when recording jarḥ-taʿdīl judgments illustrates the methodological limitations characteristic of his era, yet his occasional original remarks and critical observations indicate his own contribution to the field of rijāl studies. The findings of this study suggest that the al-Taʿrīf should not be understood merely as a biographical compendium but rather as a window onto the intellectual practices of Andalusian hadith scholars, providing evidence for how hadith was taught, transmitted, and evaluated in the local context, and how the Muwaṭṭaʾ in particular functioned as both a textual and pedagogical cornerstone of Mālikī scholarship. Ultimately, the al-Taʿrīf allows us to trace the contours of the scholarly tradition that developed around the Muwaṭṭaʾ in al-Andalus, to identify the ways in which Andalusian scholars appropriated and adapted material from the East, and to assess the methodological tools they employed in their engagement with transmitters. As such, Ibn al-Ḥaḏḏāʾ’s work stands out as a key reference point for the study of Andalusian hadith culture and the broader rijāl tradition in the Islamic West. By analyzing a work that has until now received little scholarly attention in Turkish research, this article seeks to fill a significant gap and to contribute to a more nuanced understanding of both the transmission of the Muwaṭṭaʾ and the development of rijāl literature in al-Andalus.

Anahtar Kelimeler

• Hadith
• Literature of Rijāl
• Ibn al-Ḥaḏḏāʾ
• al-Taʿrīf
• Muwaṭṭaʾ
• al-Andalus
• the 4th/10th century (AH/CE)
• Jarḥ-taʿdīl

Kaynakça

1. Acar, Yusuf. Endülüs Hadisçiliği ve İbn Abdilber. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
2. Ahatlı, Erdinç. “Yahya b. Maʿīn’in Eserleri ve Kullandığı İhtilaflı ve Garib Lafızlar”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1:1 (1996): 211-32.
3. Aşıkkutlu, Emin. Hadiste Ricâl Tenkidi (Cerh ve Ta’dil İlmi). İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1997.
4. Ávila, María Luisa. “El Género Biográfico en al-Andalus”. Estudios onomástico-biográficos de al-Andalus. Biografías y género biográfico en el occidente islámico içinde, editörler María Luisa Ávila ve Manuela Marín, 8:35-51. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1997.
5. Atar, Fahrettin. “Şürût ve Sicillât”, DİA, 39:270-73.
6. Çavuşoğlu, Ali Hakan. “Endülüs’te Rey-Hadis Mücadelesi”. İslâmiyât 7: 3 (2004): 59-74.
7. Çelebi, İlyas. “Rüya”, DİA, 35:306-9.
8. Dalkılıç, Hatice Nur. “Endülüs’te Hadis İlmi: III.-V./IX.-XI. Asırlar”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2024.

9. Delgado, Jorge Lirola. “Ibn al-Ḥaḏḏā, Abū Abd Allāh”. Biblioteca de al-Andalus, editörler Jorge Lirola Delgado ve Jose Miguel Puerta Vílchez, 3:230-2, Almería: Fundación Ibn Tufayl de Estudios Árabes, 2012.
10. ———. “İbn Mufarriy al-Funtawrī, Abū Abd Allāh”. Biblioteca de al-Andalus, 4:208-10, Almería: Fundación Ibn Tufayl de Estudios Árabes, 2012.
11. Demirtaş, Elif Beyza. “İsnad Çeşitleri ve Evhe’l-esânîd”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2025.
12. Durmaz, Abdulbaki. “Yayılım Coğrafyası Açısından Muvatta’ Nüshaları”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2025.
13. Eren, Mehmet. Hadis İlminde Rical Bilgisi ve Kaynakları. 1. Basım. İstanbul: İSAM Yayınları, 2012.
14. Fierro, Maribel. “al-Talamankī, Abū ʿUmar”. Biblioteca de al-Andalus, 7:413-31, Almería: Fundación Ibn Tufayl de Estudios Árabes, 2012.
15. ———. “El Alfaquí Beréber Yaḥyā b. Yaḥyā al-Laysī (m. 234/848), El Inteligente de Al-Andalus”. Biografías y Género Biográfico en el Occidente Islámico içinde, editör María Luisa Ávila ve Manuela Marín. Madrid, 1997.
16. ———. “La Fahrasa de Ibn al-Ṭallāʿ”. Estudios Onomástico-Biográficos de al-Andalus (EOBA) içinde, II, editör María Luisa Ávila, 277-97. Granada: CSIC, 1989.
17. Huşenî, Ebû Abdullah Muhammed b. Hâris. Ahbâru’l-fukahâ ve’l-muhaddisîn. (thk. Luis Molina ve María Luísa Ávila). Madrid: CSIC, ICMA, 1992.
18. İbn Abdilber, Ebû Ömer Yusuf b. Abdullah en-Nemerî. el-İstizkâr fî fıkhi ulemâi’l-emsâr ve ulemâi’l-aktâr fîmâ tedammenehû’l-Muvattaʾ mine’l-meʿânî ve’l-âsâr ve’l-ictimâʿ ve’l-ihtisâr. 1. bs. (thk. Salim Muhammed Atâ ve Muhammed Ali Muavvad). Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
19. ———.et-Temhîd limâ fi’l-Muvattaʾ mine’l-Meʿânî ve’l-Esânîd. (thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf, Selîm Muhammed Âmir ve Muhammed Beşşâr Avvâd). I-XVII, Londra: Müessesetü’l-Furkân li’t-Türâsi’l-İslâmî, 2017.
20. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib. Fihrisü İbn Atıyye. (thk. Muhammed Ebü’l-Ecfân). Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1983.
21. İbn Beşküvâl, Ebü’l-Kâsım Halef b Abdülmelik. Kitâbü’s-Sıla fî Târîhi Eimmeti’l-Endelüs. (thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf). I-II, Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2010.
22. İbn Habîb, Abdülmelik b. Habîb es-Sülemî, Kitâbü’t-Târîh. (thk. Jorge Aguade), Madrid: CSIC, ICMA, 1991.
23. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. (nşr. İbrahim Zeybek ve Adil Mürşid). I-IV, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2014.
24. ———. Taʿcîlü’l-menfaʿa bi-zevâʾid ricâli’l-eʾimmeti’l-erbaʿa. 1. bs. (nşr. İkrâmullah İmdâdü’l-Hak). I-II, Beyrut: Dârü’l-Beşâir, 1996.
25. İbn Hayr, Ebû Bekr Muhammed b. Hayr b. Ömer el-İşbilî. Fehresetü İbn Hayr el-İşbilî. (thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf). Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2009.
26. İbn Müzeyn. Yahyâ b. İbrahim b. Müzeyn et-Tuleytulî Tefsîrü’l-Muvattaʾ. (thk. Taha Ali Büsireyh ve Muhammed al-Hammâdî). Dubai: Cem’iyyetü Dâri’l-Birr, 2023.
27. İbn Ubeydullah, Ebû Muhammed Abdullah b. Muhammed el-Hacrî. Cüzey’ün min Fihristi Ebî Muhammed Abdillâh el-Hacrî es-Sebtî. thk. Abdülaziz es-Sâvurî. Tanca: Dârü’l-Hadîsi’l-Kettâniyye, 2015.
28. İbnü’l-Ebbâr, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah el-Kudâʿî. el-Muʻcem fī Ashâbi’l-Kâdî es-Sadefī. (thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf). Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2011.
29. ———. et-Tekmile li-Kitâbi’s-Sıla (thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf). I-IV, Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2011.
30. İbnü’l-Faradî, Ebü’l-Velîd Abdullah b. Muhammed. Târîhu ulemâi’l-Endelüs. (thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf). Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2008.
31. İbnü’l-Hazzâ, Muhammed b. Yahyâ b. Ahmed et-Temîmî el-Kurtubî. et-Taʿrîf bi-men zükira fi’l-Muvatta’ mine’r-ricâl ve’n-nisâ. (thk. Muhammed İzzüddîn el-Mi‘yâr el-İdrîsî). Rabat: Vizâratü’l-evkaf ve şuûnu’l-İslâmiyye, 2002.
32. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. el-Gunye: Fihristu şüyûhi’l-Kâdî İyâz. (thk. Mâhir Züheyr Cerrâr). Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1982.
33. ———. Tertîbü’l-medârik ve takrîbü’l-mesâlik li-maʿrifeti aʿlâmi mezhebi Mâlik. (thk. Muhammed Tavit et-Tancî ve diğerleri). Rabat: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1983.
34. Kanâziî, Ebü’l-Mutarrif Abdurrahman b Mervân. Tefsîru’l-Muvatta’. (thk. Ammâr Hasan Sabrî). Katar: Vizâratü’l-Evkâf ve Şuûnü’l-İslâmiyye, t.y.
35. Kurt, Ali Vasfi. Endülüs’de Hadis ve İbn Arabi. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998.
36. Küçüksipahioğlu, Birsel. “Endülüs Emevileri”. İslam Tarihi ve Medeniyeti: Endülüs IV, editör Mehmet Özdemir, 49-117. İstanbul: Siyer Yayınları, 2018.
37. Makkarî, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Muhammed. Nefhu’t-tîb min gusni’l-Endelüsi’r-ratîb ve zikru vezîrihâ Lisâniddîn İbnil-Hatîb. (thk. İhsan Abbas). Beyrut: Dâru Sadr, 1968.
38. Marín, Manuela. “İslâm’da Şûrâ ve Endülüs Uygulaması”. Çeviren Mustafa Can. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 20:2 (2009): 106-24.
39. Oral, Kenan. Muvatta’ Oluşum Süreci, Tasnifi ve Nüsha Farklılıklarının Sebepleri. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
40. Özdemir, Mehmet. Endülüs Müslümanları: Siyasî Tarih. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2016.
41. Özel, Ahmet. “İbnü’l‑Hazzâ”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-hazza.
42. Özkan, Halit. “Muvatta Üzerine Yazılmış Şerhler”. Hadis Şerh Literatürü I, editör Mustafa Macit Karagözoğlu, 55-168. İstanbul: İFAV Yayınları, 2020.
43. Öztoprak, Mustafa. “Endülüs Hadisçiliğinde Sahîhayn Algısı ve Doğu İslâm Dünyasıyla Karşılaştırılması”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 34 (2013): 109-36.
44. Ridayevî, Hüseyn Abdullah. “el-Kâdî İbnü’l-Hazzâ ve eseruhu’l-ʿilmî”. el-İnsâniyât 1 (Haziran 2025): 46-74.
45. Süyûtî, Abdurrahman b. Ebî Bekir Celâleddîn. İs‘âfü’l-mübetta bi-ricâli’l-Muvatta’. Mısır: El-Mektebetü’t-Ticâriyye el-Kübrâ, t.y.
46. Turhan, Halil İbrahim. Ricâl Tenkidinin Doğuşu ve Gelişimi: Hicrî İlk İki Asır. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2015.
47. Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osman. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. (thk. Şuayb el-Arnaût ve Hüseyin Esed). 3. Basım, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1985.
48. Zürkânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdülbâkī b. Yûsuf. Şerhü’z-Zürkânî ʿalā Muvattaʾ el-İmam Mâlik. (thk. Tâhâ Abdurraûf Saʿd). 1. Basım, Kahire: Mektebetü’s-Sekâfe ed-Dîniyye, 2003.