Nature and the Limits of Naturalism in Ibn Taymiyya

Yıl 2025, Cilt: 69 Sayı: 69, 299 - 328, 30.12.2025

Cihan Özaykan

https://doi.org/10.15370/maruifd.1777877

https://izlik.org/JA65LY64GA

Öz

This study critically examines the concepts that Ibn Taymiyya (d. 728/1328) attributes to nature (ṭabīʿa/ṭab‘), the positions he adopts on this matter, and how he delineates the boundary between naturalism and anti-naturalism. It further aims to show how his perspective diverges from other theological and philosophical approaches, without focusing on the justificatory methods he employs. Although considerable scholarship addresses Ibn Taymiyya’s views on causality -closely linked to his understanding of nature- the particular dimension explored here appears largely unexamined. Thus, this study not only advances an underexplored aspect of his theory of nature but also contributes broadly to discussions in kalām and Islamic philosophy, and more specifically to Ibn Taymiyya scholarship. Through a pattern-based analysis of Ibn Taymiyya’s writings and other related texts, the study first investigates how nature is conceptualized in his work and identifies the specific notion that grounds the distinction between naturalism and anti-naturalism. This concept is then refined through related notions such as potentiality (quwwa), habit (ʿāda), and cause (ʿilla). In Ibn Taymiyya’s framework, quwwa does not represent Aristotelian potentiality but refers to the inherent aptitude of a substance to transform and exert influence. It is further nuanced by terms like qudra, iʿtidād, istiṭāʿa, and ṭāqa, emphasizing various aspects of active capacity. ʿĀda, similarly central to Ibn Taymiyya’s thought, denotes empirical judgments based on the repetition of events in individuals or societies. It encompasses meanings such as sense-based experience, innate disposition, and acquired habit, often described as a “second nature.” The concept of ʿilla, meanwhile, is used for causation, subjected to distinctions like efficient versus final and perfect versus deficient causes. Collectively, these notions reveal a dynamic model of nature characterized by empirical regularities and operative capacities, not by static essences. Building on this conceptual groundwork, the study examines how Ibn Taymiyya classifies diverse views on the existence and function of natures. It becomes evident that he confines anti-naturalism mainly to the Jahmiyya and the majority of the Ashʿarīs school, whose doctrines still resonate in Islamic theology. By contrast, he regards all other thinkers -whom he considers the majority of rational minds- as naturalists. This includes the Basran Muʿtazila school. Although some scholars, drawing on Abū Rashīd al-Nīsābūrī (d. 5th/11th century?), classify them as anti-naturalists for confining nature to intrinsic perfection, Ibn Taymiyya’s broader taxonomy suggests otherwise. Though he does not explicitly state a position on the Basran school, textual analysis indicates they fit within his category of naturalists. He distinguishes between those who view natures as sufficient causes and those who do not. The Basran school, by accepting active qualities under the concept of iʿtimād—even if not as sufficient causes—aligns with his notion of naturalism, since seeing natures as deficient causes or conditions still affirms their existence. Ibn Taymiyya further divides naturalists into those who deny any existence beyond the natural realm -including God- and those who affirm it. He criticizes the former for correctly rejecting a purely abstract, imperceptible concept of God yet erring by ultimately denying God’s existence. Conversely, he argues that anti-naturalists undermine wisdom, causality, and common-sense universal knowledge by denying that natures have any operative capacities, which makes their positions fragile and indefensible. In contrast, Ibn Taymiyya advocates a framework that accepts both an acting God and natures as real operative factors. This dual affirmation, he argues, preserves theological integrity while upholding the empirical intelligibility of the world, protecting reason and experience from the extremes of both rigid anti-naturalism and reductive naturalism. In doing so, this study sheds light on a nuanced aspect of Ibn Taymiyya’s thought and situates it within broader debates that continue to shape philosophical and theological discourse.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Nature , Naturalism , Causality , Ibn Taymiyya

İbn Teymiyye’de Tabiat ve Tabiatçılığın Sınırları

https://izlik.org/JA65LY64GA

Öz

Bu çalışma, İbn Teymiyye’nin (ö. 728/1328) tabiat terimine yüklediği anlamları ve tabiatların varlığına dair tartışmada benimsediği pozisyon yanında tabiatçılık ile anti-tabiatçılığı sınırlama biçimini irdelemeyi ve bu hususta ileri sürülen muhtelif yaklaşımlardan farkını, bu yaklaşımı temellendirme biçimini dışarıda tutarak ortaya koymayı amaçlamaktadır. İbn Teymiyye’nin tabiat anlayışıyla dolaysız bir ilişkisi bulunan nedenselliğe dair düşüncesi etrafında belirli bir literatür oluşmuş olsa da meselenin bu çalışmada konu edilen yönü daha önce ele alınmamış görün- mektedir. Bu bakımdan çalışma, İbn Teymiyye’nin tabiat kuramını ileri taşımakta, genelde kelam ve felsefe, özelde ise İbn Teymiyye çalışmalarına katkı sunmaktadır. İbn Teymiyye’ye ait metinlerin yanı sıra konuyla ilişkili diğer birçok metni örüntüsel bir okumaya ve analiz etmeye yönelen çalışmada ilk önce, tabiatın İbn Teymiyye metinlerindeki alımlanma biçimi incelenmekte ve tabiatçılık ve anti-tabiatçılık ayrımına imkân veren tabiat kavramı tespit edilmektedir. Sonrasında bu kavram, aralarında nüanslar olmakla birlikte ona eş anlamlı olan kuvve, âdet ve illet kavramları çerçevesinde ayrıntılandırılmaktadır. Kavramsal çerçevenin oluşturulması ardından İbn Teymiyye’nin, tabiatların varlığına dair yaklaşımları nasıl tasnif ettiği sorgulanmaktadır. Bu sorgulama neticesinde İbn Teymiyye’nin anti-tabiatçı yaklaşımı, Cehmiyye ve henüz yaşayan bir doktrin olması nedeniyle daha önemli olan Eş‘ariyye’nin çoğunluğu ile sınırladığı görülmektedir. Ona göre bunlar dışında kalan ve akıl erbabının çoğunluğunu teşkil eden diğer tüm düşünürler, tabiatçılık tanımı altına girmektedir. Nitekim o, tabiatçılığı, tabiatları yeter neden nitelik olarak görenler ve böyle görmeyenler olmak üzere ayırmaktadır. Bu bakımdan yeter neden olmasa da etkin nitelikleri itimad kavramı çerçevesinde kabul eden Basra Okulu, onun çizdiği çerçeve itibarıyla tabiatçılığa dahil olmaktadır. İbn Teymiyye tabiatçılığı bir başka açıdan evren ve doğal gerçeklik dışında, Tanrı dahil herhangi bir şeyi kabul etmeyenler ve kabul edenler olarak ayırmaktadır. O, ateist bir tavra sahip olan birinci grubu, Tanrı’yı duyumsanabilir olmayan ve salt akılla idrak edilebilen bir şey olarak tasavvur eden felsefi ve kelami pozisyonlara karşı haklı bulmakta ama onları da bir Tanrı’yı reddetmeleri cihetinden yine yanlışlamaktadır. Tabiatların yeter neden olamayacağını düşünen İbn Teymiyye, anti-tabiatçı yaklaşımın aksine fail bir Tanrı’nın varlığını kabul ile birlikte tabiatların etkin faktörler olarak yer alacağı bir varlık modelinin rasyonel bir zeminde açık- lanabileceğini düşünmektedir.

Anahtar Kelimeler

Kelam , Tabiat , Tabiatçılık , Nedensellik , İbn Teymiyye

Etik Beyan

Herhangi bir etik ihlal söz konusu değildir

Destekleyen Kurum

Yok

Kaynakça

• Abdülcebbâr, Kadi’l-Kudât. Kitâbü’l-Mecmû‘ fi’l-muhît bi’t-teklîf (nşr. el-Eb Cîn Yusuf Hûbi el-Yesû‘î). Beyrut: El-Matabaatu’l-Katûlîkiyye, ts.
• Âmidî, Seyfüddin. Ebkârü’l-efkâr fî usûli’d-dîn (nşr. Ahmed Muhammed Mehdî). 2. Basım. Kahire: Matbaʿatü Dâru’l-Kutub veʾl-Vesâikiʾl-Kavmiyye, 1424/2004.
• — — —. Ğâyetüʾl-merâm fî ʿilmiʾl-kelâm (nşr. Ahmed Ferîd el-Mezîdî). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1424/2004.
• Aristoteles. Metafizik. Çeviren Y. Gurur Sev. 4. Basım. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2018.
• — — —. Nikomakos’a Etik. Çeviren Furkan Akderin. İstanbul: Say Yayınları, 2014.
• Aydın, Hasan. “Gazzâlî ve İbn Rüşd’de Nedensellik Tartışması ve Bilim Tarihindeki Yansımaları”. İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 77 (2019): 87-126.
• Batak, Kemal. Naturalizm Çıkmazı: Dennett’ten Dawkins’e Yeni Ateizm’in Felsefî Temelleri ve Deistik Eleştirisi. 2. Basım. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
• Buharî, Muhammed b. İsmail. Halku efʿâliʾl-ʿibâd (nşr. Abdurrahman Umeyre). Riyad: Dâru’l-Meârif es-Su‘ûdiyye, ts.
• Cengiz, Yunus. “Teklif ve İnşâ Arasında Mâtürîdî’nin Etik Yaklaşımı”. İmam Mârürîdî ve Mâtürîdiyye Geleneği: Tarih, Yöntem, Doktrin içinde, editör Hülya Alper, 123-159. İstanbul: İFAV, 2018.
• — — —. Doğa ve Öznellik: Câhız’ın Ahlâk Düşüncesi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2015.
• Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. 3. Basım. İstanbul: Paradigma Yayınları, 1999.
• Collingwood, R. G.. The Idea of Nature. 2. Basım. Oxford: The Clarendon Press, 1945.
• Cüveynî, İmâmüʾl-Harameyn. el-ʿAkîdetüʾn-nizâmiyye fiʾl-erkâniʾl-İslâmiyye (nşr. Muhammed Zâhid el-Kevserî). Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 1412/1992.
• — — —. eş-Şâmil fî usûli’d-dîn (nşr. Abdullah Mahmud Muhammed Ömer). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1420/1999.
• Daʿcânî, Abdullah b. Nafi. Menhecu İbn Teymiyye el-maʿrifî: Kırâetün tahlîliyyetün liʾn-nesekiʾl-maʿrifî. Riyad: Takween, 1435/2014.
• Demir, Osman. “İki Tarafından Çekilen İp: Basra Mu‘tezile Geleneğinde İ‘timâd ve Tevlîd ile İlişkisi”. Eskiyeni 57 (Haziran 2025): 555-572. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1599633
• Eşʿarî, Ebuʾl-Hasen. Kitâbü Makâlâtiʾl-İslâmiyyîn ve ihtilâfiʾl-musallîn (nşr. Nevâf el-Cerrâh). Beyrut: Dâru Sâdır, 1427/2006.
• Fâhûrî, Hannâ - Curr, Halîl. Târîhuʾl-felsefetiʾl-ʿArabiyye. 3. Basım. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1993.
• Gazzâlî, Huccetü’l-İslâm. el-Hudûd el-Mustalahuʾl-felsefî ʿindeʾl-ʿArab içinde (nşr. Abdülemir el-Asem). 2. Basım. Kahire: el-Heyetü’l-Mısriyye el-Âmme li’l-Kitâb, 1989.
• — — —. el-Maksidüʾl-esnâ fî şerhi esmâiʾllahiʾl-hüsnâ (nşr. Kasım Muhammed en-Nûrî). 2. Basım. Dımaşk: Dâru’l-Fecr, 1431/2010.
• — — —. el-Münkiz mineʾd-dalâl veʾl-mûsıl ilâ ziʾl-ʿizzeti veʾl-celâl (nşr. Esad es-Sehmerânî). Dımaşk: Dâru’n-Nefâis, 1430/2009.
• Griffel, Frank. Gazzâlî’nin Felsefî Kelâmı. Çeviren İbrahim Halil Üçer ve Muhammed Fatih Kılıç. 2. Basım. İstanbul: KLASİK, 2015.
• Hoover, Jon. Ibn Taymiyya’s Theodicy of Perpetual Optimism. Leiden: Brill, 2007.
• İbn Rüşd, Ebuʾl-Velîd. Tehâfütü’t-Tehâfüt (nşr. Ahmed Şemsüddin). 2. Basım. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1435/2014.
• İbn Sînâ, Ebu Ali. Kitâbüʾl-Ḥudûd el-Must alaḥuʾl-felsefî ʿindeʾl-ʿArab içinde (nşr. Abdülemir el-Asem). 2. Basım. Kahire: el-Heyetü’l-Mısriyye el-Âmme li’l-Kitâb, 1989.
• İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Beyânu telbîsi’l-Cehmiyye fî te’sîsi bideʿihimi’l-kelâmiyye (nşr. Yahya b. Muhammed el-Hüneydî). Medine: Mecmeʿul-Melik Fehd li-Tibâati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1426.
• — — —. Câmiʿuʾl-mesâʾil (nşr. Muhammed Üzeyr Şems). b.y.: Dâru Âlemi’l-Fevâid, 1422.
• — — —. en-Nübüvvât (nşr. Abdülaziz b. Sâlih et-Tavyân). Riyad: Edvâü’s-Selef, 1420/2000.
• — — —. Câmiʿüʾr-resâʾil (nşr. Muhammed Reşad Sâlim). Riyad: Dâruʾl-ʿAtâ, 1422/2001.
• — — —. Derʾü teʿârudi’l-ʿakli ve’n-nakl (nşr. Muhammed Reşad Sâlim). 2. Basım. Riyad: Câmiʿatü’l-İmâm Muhammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, 1411/1991.
• — — —. Derʾü teʿârudi’l-ʿakli ve’n-nakl (nşr. Muhammed Reşad Sâlim). Riyad: Dâru’l-Fadîle, 1429/2008.
• — — —. el-Cevâbüʾs-sahîh li-men beddele dîneʾl-Mesîh (nşr. Ali b. Hasan vd.). 2. Basım. Riyad: Dâru’l-Âsime, 1419/1999.
• — — —. el-Furkân beyne evliyâʾiʾl-lâhi ve evliyâʾiʾş-şeytân (nşr. Abdülkadir el-Arnaût). Dımaşk: Mektebetü Dâri’l-Beyân, 1405/1985.
• — — —. er-Reddu ʿalaʾl-mantıkıyyîn (nşr. Abdüssamed Şerefüddin el-Ketbî). Beyrut: Müessesetü’r-Reyyân, 1426/2005.
• — — —. er-Risâletü’s-Safediyye (nşr. Muhammed Hasan Muhammed Hasan İsmail). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2000.
• — — —. İktidâuʾs-sırâtiʾl-müstakîm li mühâlefeti eshâbiʾl-cehîm (nşr. Nâsır Abdülkerim el-Akl). 7. Basım. Beyrut: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 1419/1999.
• — — —. Mecmûʿuʾl-fetâvâ (nşr. Abdurrahman b. Muhammed b. Kâsım). Medine: Mecmeu’l-Melik Fehd li-Tıbâati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1416/1995.
• — — —. Minhâcüʾs-sünnetiʾn-nebeviyye fî nakdi kelâmi’ş-Şîʿati’l-kaderiyye (nşr. Muhammed Reşad Sâlim). Riyad: Câmiʿatü’l-İmâm Muhammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, 1406/1986.
• — — —. er-Risâletüʾs-Safediyye (nşr. Muhammed Reşad Sâlim). 2. Basım. Mısır: Mektebetü İbn Teymiyye, 1406.
• — — —. Şerhüʾl-Asbahâniyye (nşr. Muhammed b. Avde es-Saavî). Riyad: Mektebetü Dâri’l-Minhâc, 1430.
• — — —. Buğyetüʾl-mürtâd fiʾr-reddi ʿalaʾl-Mütefelsife veʾl-Karâmiṭa veʾl-Bâtıniyye (nşr. Musa ed-Düveyş). Medine: Mektebetüʾl-ʿUlûm veʾl-Hikem, 1422/2001.
• — — —. Kâʿidetün fiʾl-muhabbe (nşr. Muhammed Reşad Sâlim). Kahire: Mektebetü’t-Türâsi’l-İslâmî, ts.
• — — —. Mesʾeletün fî tevhîdiʾl-Felâsife (nşr. Mübârek b. Râşid el-Heslân). Amman: Dâru’l-Feth, 1439/2018.
• — — —. Âlemin Hudûsu Problemi. Çeviren Cihan Özaykan. 1. Basım. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2019.
• İbnü’l-Arabî, Ebu Bekr. el-Kitâbuʾl-Mutevassıt fiʾl-iʿtikâd veʾr-reddu ʿalâ men hâlefeʾs-sünnete min zeviʾl-bidaʿi veʾl-ilhâd (nşr. Abdullah et-Tevrâtî). Tanca: Dâru’l-Hadîsi’l-Kettâniyye, 1436/2015.
• Kandemir, Ahmet Mekin. Muʻtezilî Düşüncede Tabiat ve Nedensellik. 2. Basım. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2023.
• Kaʿbî, Ebuʾl-Kasım. Kitâbüʾl-Makâlât ve meʿahu ʿuyûnüʾl-mesâʾil veʾl-cevâbât (nşr. Hüseyn Hanso vd.). İstanbul: KURAMER, 2018.
• Kutluer, İlhan. “Determinizm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 7 Ekim 2025.
• Mahmut, Abdurrahman b. Salih b. Salih. Mevkifu İbn Teymiyye mi’l-Eşâ‘ira. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1990/1415.
• Meyhûb, Seyyid Abdüssettar. Ebu Reşîd en-Nîsâbûrî ve ‘ârâʾuhuʾl-kelâmiyye veʾl-felsefiyye. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1426/2006.
• Nefîse, Mahmud Muhammed ʿÎd. Eserüʾl-felsefetiʾl-Yunâniyye fiʾl-kelâmiʾl-İslâmî hattaʾl-karniʾl-sâdisiʾl-hicrî. Beyrut: Dâru’n-Nevâdir, 1431/2010.
• Nîsâbûrî, Ebu Reşîd. el-Mesâʾil fiʾl-hilâf beyneʾl-Basriyyîn veʾl-Bağdâdiyyîn (nşr. Ma‘n Ziyade ve Rıdvan es-Seyyid). Trablus: Ma‘hedü’l-Enmâi’l-‘Arabî, 1979.
• Özaykan, Cihan. İbn Teymiyye’nin Selefiyye Felsefesi: Tümeller Sorunu - Anti-İdealizm ve Zihinsel Nominalizm. İstanbul: Divan Kitap, 2024.
• Senûsî, Muhammed b. Yusuf ve Mellâlî, Muhammed b. Ömer. Ümmüʾl-berâhîn ve yelîhâ Şerhu Ümmüʾl-berâhîn (nşr. Halid Zehrî). 2. Basım. Lübnan: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2009.
• Şehristânî, Muhammed b. Abdülkerim. Nihâyetüʾl-ikdâm fî ʿilmiʾl-kelâm (nşr. Ahmed Ferîd el-Mezîdî). Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1425/2004.
• — — —. el-Milel veʾn-nihal (nşr. Kisra Salih el-Alî). Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 1436/2015.
• Tûsî, Nasîrüddin. Şerhü’l-İşârât veʾt-tenbîhât el-İşârât veʾt-tenbîhât altında (nşr. Süleyman Dünya). 3. Basım. Kahire: Dâru’l-Meârıf, ts.
• “Üç Doğa Tasarımı ve Felsefî Natüralizm”. Düşünüyorum Dergisi. https://www.dusunuyorumdergisi.com/uc-doga-tasarimi-ve-felsefi-naturalizm/ (06.07.2025).