Nature and the Limits of Naturalism in Ibn Taymiyya
Öz
This study critically examines the concepts that Ibn Taymiyya (d. 728/1328) attributes to nature (ṭabīʿa/ṭab‘), the positions he adopts on this matter, and how he delineates the boundary between naturalism and anti-naturalism. It further aims to show how his perspective diverges from other theological and philosophical approaches, without focusing on the justificatory methods he employs. Although considerable scholarship addresses Ibn Taymiyya’s views on causality -closely linked to his understanding of nature- the particular dimension explored here appears largely unexamined. Thus, this study not only advances an underexplored aspect of his theory of nature but also contributes broadly to discussions in kalām and Islamic philosophy, and more specifically to Ibn Taymiyya scholarship. Through a pattern-based analysis of Ibn Taymiyya’s writings and other related texts, the study first investigates how nature is conceptualized in his work and identifies the specific notion that grounds the distinction between naturalism and anti-naturalism. This concept is then refined through related notions such as potentiality (quwwa), habit (ʿāda), and cause (ʿilla). In Ibn Taymiyya’s framework, quwwa does not represent Aristotelian potentiality but refers to the inherent aptitude of a substance to transform and exert influence. It is further nuanced by terms like qudra, iʿtidād, istiṭāʿa, and ṭāqa, emphasizing various aspects of active capacity. ʿĀda, similarly central to Ibn Taymiyya’s thought, denotes empirical judgments based on the repetition of events in individuals or societies. It encompasses meanings such as sense-based experience, innate disposition, and acquired habit, often described as a “second nature.” The concept of ʿilla, meanwhile, is used for causation, subjected to distinctions like efficient versus final and perfect versus deficient causes. Collectively, these notions reveal a dynamic model of nature characterized by empirical regularities and operative capacities, not by static essences. Building on this conceptual groundwork, the study examines how Ibn Taymiyya classifies diverse views on the existence and function of natures. It becomes evident that he confines anti-naturalism mainly to the Jahmiyya and the majority of the Ashʿarīs school, whose doctrines still resonate in Islamic theology. By contrast, he regards all other thinkers -whom he considers the majority of rational minds- as naturalists. This includes the Basran Muʿtazila school. Although some scholars, drawing on Abū Rashīd al-Nīsābūrī (d. 5th/11th century?), classify them as anti-naturalists for confining nature to intrinsic perfection, Ibn Taymiyya’s broader taxonomy suggests otherwise. Though he does not explicitly state a position on the Basran school, textual analysis indicates they fit within his category of naturalists. He distinguishes between those who view natures as sufficient causes and those who do not. The Basran school, by accepting active qualities under the concept of iʿtimād—even if not as sufficient causes—aligns with his notion of naturalism, since seeing natures as deficient causes or conditions still affirms their existence. Ibn Taymiyya further divides naturalists into those who deny any existence beyond the natural realm -including God- and those who affirm it. He criticizes the former for correctly rejecting a purely abstract, imperceptible concept of God yet erring by ultimately denying God’s existence. Conversely, he argues that anti-naturalists undermine wisdom, causality, and common-sense universal knowledge by denying that natures have any operative capacities, which makes their positions fragile and indefensible. In contrast, Ibn Taymiyya advocates a framework that accepts both an acting God and natures as real operative factors. This dual affirmation, he argues, preserves theological integrity while upholding the empirical intelligibility of the world, protecting reason and experience from the extremes of both rigid anti-naturalism and reductive naturalism. In doing so, this study sheds light on a nuanced aspect of Ibn Taymiyya’s thought and situates it within broader debates that continue to shape philosophical and theological discourse.
Anahtar Kelimeler
İbn Teymiyye’de Tabiat ve Tabiatçılığın Sınırları
Öz
Bu çalışma, İbn Teymiyye’nin (ö. 728/1328) tabiat terimine yüklediği anlamları ve tabiatların varlığına dair tartışmada benimsediği pozisyon yanında tabiatçılık ile anti-tabiatçılığı sınırlama biçimini irdelemeyi ve bu hususta ileri sürülen muhtelif yaklaşımlardan farkını, bu yaklaşımı temellendirme biçimini dışarıda tutarak ortaya koymayı amaçlamaktadır. İbn Teymiyye’nin tabiat anlayışıyla dolaysız bir ilişkisi bulunan nedenselliğe dair düşüncesi etrafında belirli bir literatür oluşmuş olsa da meselenin bu çalışmada konu edilen yönü daha önce ele alınmamış görün- mektedir. Bu bakımdan çalışma, İbn Teymiyye’nin tabiat kuramını ileri taşımakta, genelde kelam ve felsefe, özelde ise İbn Teymiyye çalışmalarına katkı sunmaktadır. İbn Teymiyye’ye ait metinlerin yanı sıra konuyla ilişkili diğer birçok metni örüntüsel bir okumaya ve analiz etmeye yönelen çalışmada ilk önce, tabiatın İbn Teymiyye metinlerindeki alımlanma biçimi incelenmekte ve tabiatçılık ve anti-tabiatçılık ayrımına imkân veren tabiat kavramı tespit edilmektedir. Sonrasında bu kavram, aralarında nüanslar olmakla birlikte ona eş anlamlı olan kuvve, âdet ve illet kavramları çerçevesinde ayrıntılandırılmaktadır. Kavramsal çerçevenin oluşturulması ardından İbn Teymiyye’nin, tabiatların varlığına dair yaklaşımları nasıl tasnif ettiği sorgulanmaktadır. Bu sorgulama neticesinde İbn Teymiyye’nin anti-tabiatçı yaklaşımı, Cehmiyye ve henüz yaşayan bir doktrin olması nedeniyle daha önemli olan Eş‘ariyye’nin çoğunluğu ile sınırladığı görülmektedir. Ona göre bunlar dışında kalan ve akıl erbabının çoğunluğunu teşkil eden diğer tüm düşünürler, tabiatçılık tanımı altına girmektedir. Nitekim o, tabiatçılığı, tabiatları yeter neden nitelik olarak görenler ve böyle görmeyenler olmak üzere ayırmaktadır. Bu bakımdan yeter neden olmasa da etkin nitelikleri itimad kavramı çerçevesinde kabul eden Basra Okulu, onun çizdiği çerçeve itibarıyla tabiatçılığa dahil olmaktadır. İbn Teymiyye tabiatçılığı bir başka açıdan evren ve doğal gerçeklik dışında, Tanrı dahil herhangi bir şeyi kabul etmeyenler ve kabul edenler olarak ayırmaktadır. O, ateist bir tavra sahip olan birinci grubu, Tanrı’yı duyumsanabilir olmayan ve salt akılla idrak edilebilen bir şey olarak tasavvur eden felsefi ve kelami pozisyonlara karşı haklı bulmakta ama onları da bir Tanrı’yı reddetmeleri cihetinden yine yanlışlamaktadır. Tabiatların yeter neden olamayacağını düşünen İbn Teymiyye, anti-tabiatçı yaklaşımın aksine fail bir Tanrı’nın varlığını kabul ile birlikte tabiatların etkin faktörler olarak yer alacağı bir varlık modelinin rasyonel bir zeminde açık- lanabileceğini düşünmektedir.
Anahtar Kelimeler
