-

Öz

Sharif al-Murtada (d. 436/1044) who is a Shiite-Mu’tazilite scholar in the fifth century AH, an eminent theologian as well as a commentator of Qur’an. In his remarkable work entitled Gurerü’l-fawaid wa dürerü’l-kalâid (Amâlî al-Murtada), he exegises various Qur’anic verses according to Shiite-Mu’tazilite theological thought. This article deals with the problem of the vision of God (ru’yatullah) and predestination (Qadha-Qadar) from the point of view Shiite-Mu’tazilite perspective of the Qur’anic interpretation. Also I will compare this Qur’anic understanding with the Sunni Qur’anic interpretation

Anahtar Kelimeler

• Sharîf al-Murtadâ, Amâlî, Our’anic Exegesis, Theology, Mu’tazilah, Shîa

Mu’tezîlî-Şiî Kur’an Yorumu Açısından Emâli’l-Murtazâ Ru’yetullah ve Kaza-Kader Meselesi Örneği

Öz

Öz: Hicrî beşinci yüzyıl âlimlerinden eş-Şerîf el-Murtazâ (öl, 436/1044), hem Mu’tezilî hem Şiî olması ve hem müfessir hem de kelamcı olması itibariyle, kendine özgü bir şahsiyettir.
Onun Ğurerü’l-fevâid ve dürerü’l-kalâid (Emâli’l-Murtazâ) isimli eseri, mensup olduğu Şiî-Mu’tezilî düşünce havzasının kelam paradigması içerisinden çeşitli Kur’an âyetlerini yorumlaması açısından dikkate değer görünmektedir. Bu yazıda söz konusu eserde Şiî-Mu’tezilî bakış açısından yapılan Kur’an yorumlarından ikisini (ru’yetullah ve Kaza-Kader meselesi) ele alacak ve bu yorumları yer yer Sünnî bakış açısından yapılan yorumlarla mukayese etmeye çalışacağız.
Anahtar Kelimeler: eş-Şerîf el-Murtazâ, Emâlî, Mu’tezile, Şîa, Tefsir, Kelam.
Amâli al-Murtadâ from the Point of View Shiite-Mu’tazilite Perspectiveof the Qur’anic Interpretation
Abstract: Sharif al-Murtada (d. 436/1044) who is a Shiite-Mu’tazilite scholar in the fifth century AH, an eminent theologian as well as a commentator of Qur’an. In his remarkable work entitled Gurerü’l-fawaid wa dürerü’l-kalâid (Amâlî al-Murtada), he exegises various Qur’anic verses according to Shiite-Mu’tazilite theological thought. This article deals with the problem of the vision of God (ru’yatullah) and predestination (Qadha-Qadar) from the point of view Shiite-Mu’tazilite perspective of the Qur’anic interpretation. Also I will compare this Qur’anic understanding with the Sunni Qur’anic interpretation.
Keywords: Sharîf al-Murtadâ, Amâlî, Our’anic Exegesis, Theology, Mu’tazilah, Shîa

Anahtar Kelimeler

• eş-Şerîf el-Murtazâ, Emâlî, Mu’tezile, Şîa, Tefsir, Kelam

Kaynakça

1. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şehâbeddîn Mahmûd b. Abdullâh b. Mahmûd, Rûhu’l-me‘ânî fî tefsîri’l- Kur’âni’l-azîm ve’s-seb‘i’l-mesânî, Beyrut ts.
2. Ayyâşî, Ebu’n-Nadr Muhammed b. Mes’ûd, Tefsiru’l-Ayyâşî, thk. Hâşim Resulî el-Muhallâtî, Beyrut, 1991.
3. Bâkıllânî, Ebu Bekr Muhammed b. Tayyib, Temhîdü’l-evâil ve telhîsu’d-delâil, thk. İmadüddin A. Haydar, Beyrut, 1987.
4. Buhârî, Ebu Abdullah Muhammed b. İsmâil, Halqu ef’âli’l-ibâd ve’r-reddu ‘ale’l-cehmiyye ve ashâbi’t-ta’tîl, thk. Fehd b. Süleyman el-Fehîd, Riyad-Dımaşk, 2005.
5. Cerrahoğlu, İsmail, “Gurerü’l-fevâid ve dürerü’l-kalâid”, DİA, Ankara, 1996, XVI/205-206.
6. Dağ, Mehmet, “Mu’tezile Mezhebine Elh-i Sünnet’in İsnâdı: ‘Kırâatlar, Tevkîfî Değil; İctihâdîdir’ -Zemahşerî Özelinde Bir İddianın Değerlendirilmesi-”, Marife, sayı: 3, kış 2003, yıl: 3, s. 219-258.
7. Dhanani, Alnoor, “İslam Düşüncesinde Atomculuk”, (Çev. Mehmet Bulğen), Kelam Araştırmaları Dergisi 9:1 (2011), s. 394.
8. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî, Tefsîru’l-bahri’l-muhît, thk. Âdil Ahmed Abdül- mevcûd, Ali Muhammed Muavvid, Beyrut 1993.

9. Ebû Ubeyde, Ma’mer b. el-Müsennâ, Mecâzü’l-Kur’an, thk. Fuad Sezgin, Kahire, ts. en-Neşşâr, Ali Sâmî, Neş’etü’l-fikri’l-felsefî fi’l-İslâm, Kahire, ts.
10. Erkol, Ahmet, “Kelam İlminde Kıyasu’l-Gaib Ale’ş-Şahid Metodunun Kullanımı,” Ekev Aka- demi Dergisi, Yıl: 8, Sayı: 20, Yaz, 2004, s. 165.
11. Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed, el-Mustasfâ min ilmi’l-usûl, thk. Hamza b. Züheyr Hafız, Medine, ts.
12. H. Ahmed Mahmud-Ahmed İbrahim eş-Şerîf, el-‘Alemü’l-İslâmi fi’l-‘asri’l-‘abbâsî, Beyrut, ts.
13. Habibov, Aslan, İlk Dönem Şiî Tefsir Anlayışı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara Ünv. SBE, Ankara, 2007.
14. Hacak, Hasan, Atomcu Evren Anlayışının İslam Hukukuna Etkisi, Fıkıh-Kelam İlişkisine Dair Bir Analiz, İstanbul, 2007.
15. Hafâcî, Şihâbüddîn, Muhammed b. Ömer, ‘İnâyetü’l-Kādî ve kifâyetü’-Râzî ‘alâ tefsîri’l-Beydâvî, Beyrut ts.
16. İbn Asâkîr, Ebu’l-Kasım Ali b. el-Hasen b Hibetullah b. Abdullah, Târîhu Medîneti Dımaşk, thk. Muhibbüddîn Ebû Sa’îd el-Umrevî, Beyrut, 1996.
17. İbn Ebi’l-Hadîd, Şerhu nehcü’l-belâğa, thk. M. Ebu’-Fadl İbrahim, Beyrut, 1996.
18. İbn Furât el-Kûfî, Tefsiru Furât el-Kûfî, thk. Muhammed el-Kazım, Beyrut, 1992.
19. İbn Hacer, Ahmed b. Ali el-Askalânî, Lisânü’l-mîzân, nşr. Abdülfettah Ebû Ğudde, Beyrut, 2002.
20. İbn Hallikân, Ebu’l-Abbas Şemseddin Ahmed b. Muhammed, Vefeyâtü’l-a’yân ve enbâü ebnâi’z- zemân, thk. İhsan Abbas, Beyrut, 1994.
21. İbnü’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec Abdurrahmân b. Ali b. Muhammed, el-Muntazam fî târîhi’l-mülûki ve’l-ümem, thk. Muhammed A. ‘Atâ-Mustafa A. ‘Atâ, Beyrut, 1992.
22. ------- Zâdü’l-mesîr fî ‘ilmi’t-tefsîr, Beyrut, 1984.
23. İbnü’l-Esîr, Ebu’l-Hasen Ali b. Ebi’l-Kerem, el-Kâmil fi’t-târîh, nşr. M. Yusuf ed-Dekkāk, Beyrut, 1987.
24. İbn Manzûr, Lisânu’l-Arab, thk. A. Ali el-Kebîr ve diğ, Kahire, ts.
25. İntizar Hudeyr Bû Hân el-Kureyşî, Menhecü’t-te’vîl fî Emâli’l-Murtazâ, Yayımlanmamış Master Tezi, Kûfe Ünv. Kûfe, 2006.
26. Kādî Abdülcebbâr, el-Muğnî, XII, (en-Nazar ve’l-me’ârif), thk. Hudr Muhammed Nebhâ, Beyrut, 2012.
27. -------Tenzîhu’l-Kur’ân ‘ani’l-metâ’in, Beyrut, ts.
28. Kahveci, Niyazi, “Şia-Mutezile Gaybet Tartışması (Kādî Abdulcebbâr-Şerif Murteza)”, AÜİFD, XLVI (2005), Sayı II, s. 153-166.
29. Kandemir, Yaşar, “Emâlî”, DİA, Ankara, 1995, XI/71.
30. Katip Çelebi, Mustafa b. Abdullah Hacı Halife, Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn, nşr. Şerafettin Yalkaya-Rafet Bilge, Kahire, ts.
31. Kılıç, Mustafa, Zemahşerî’nin el-Keşşâf’ında Kıraat Olgusu, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Marmara Ünv. SBE, İstanbul 2014.
32. Celil Kiraz, Şerif Murtaza’nın Emali’sinde Kur’ân’ın Müşkilleri, Bursa, 2010.
33. Koloğlu, Orhan Şener, Cübbâîlerin Kelam Sistemi, İstanbul, 2011.
34. Kummî, Ali b. İbrahim, Tefsiru’l-Kummî, thk. Tayyib el-Musevî el-Cezâirî, Kum, ts.
35. M. es-Seyyid, Muhammed Salih, Asâletü ‘ilmi’l-kelâm, Kahire, 1987.
36. Ma’tûk, Ahmed Muhammed, eş-Şerîf el-Murtaza: hayâtuhû, sekāfetuhû, edebuhû ve nakduhû, Beyrut, 2008.
37. Maverdî, Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Habîb, en-Nüket ve’l-‘uyûn, Beyrut, ts.
38. Muhyiddin Abdürrezzak-es-Seyyid Muhammed el-Haydarî, Edebü’l-Murtazâ, Bağdat, 1957.
39. Nüveyhid, Adil, Mu’cemü’l-müfessirîn min sadri’l-İslâm hatte’l-‘asri’l-hâdır, y.y, 1988.
40. Öz, Mustafa, “Şerif el-Murtaza”, DİA, Ankara, 2010, XXXVIII/ 586-588.
41. Râzî, Fahreddin, Mefâtîhu’l-ğayb, Beyrut, 1981.
42. -------el-Erba’în fî usûli’d-dîn, thk. Ahmed Hicâzî es-Sekā, Kahire, 1986.
43. --------Muhassalu efkâri’l-mütekaddimîn ve’l-müteahhirîn mine’l-’ulemâi ve’l-hukemâi ve’l- mütekellimîn, nşr. Taha Abdurrauf Sa’d, Kahire, ts.
44. -------Me’âlim usûli’d-dîn, nşr. Semih Duğaym, Beyrut, 1992
45. Sâvî, Ahmed b. Muhammed, Haşiyetü’s-Sâvî ‘alâ tefsîri’l-Celaleyn, İstanbul (Matbaa-i Âmire) 1900.
46. Seâlebî, Ebû Mansûr Abdülmelik b. Muhammed b. İsmail, Yetîmetü’d-dehr fî mehâsini ehli’l-‘asr, thk. Müfîd Muhammed Kamhiye, Beyrut, 1983.
47. Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf b. İbrâhîm, ed-Dürru’l-mesûn fî ‘ulûmi’l-Kitâbi’l-meknûn, thk. Ahmed Muhammed el-Harrât, Dımaşk 1986.
48. Shahavatov, Sabuhi, Nüzûl Ortamını Gözardı Etmede Mezhep Taassubunun Rolü-Şîa Tefsirleri Bağlamında, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Ünv. SBE, İstanbul, 2014.
49. Shlomo Pines, Mezhebü’z-zerre ‘inde’l-müslimîn ve ‘alâkatuhû bi mezâhibi’l-Yûnân ve’l-hunûd, Arapçaya çev. Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde, Kahire, 1946.
50. Şerîf el-Murtazâ, Emâli’l-Murtazâ; Ğurerü’l-fevâid ve dürerü’l-kalâid, thk. M. Ebu’l-Fadl İbrahim, Kahire, 1954.
51. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed İbn Cerîr, Câmiu’l-beyân ‘an te’vîli’l-Kur’ân, thk. Abdullah Ab- dülmuhsin et-Türkî, Kahire, 2001.
52. Tabersî, Ali b. Fadl b. el-Hasen, Mecmeu’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân, Beyrut, 2005-2006
53. Vâhıdî, Ebu’l-Hasen Ali b. Ahmed b. Muhammed, Esbâbu nüzûli’l-Kur’ân, thk. Mahir Yasin el-Fahl, Riyad, 2005.
54. Zeccâc, Ebû İshâk İbrahim b. es-Serrî, Me’âni’l-Kurân ve i’râbuh, thk.Abdülcelil Şelebi, Beyrut.
55. Zehebî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman, Siyeru ‘alâmi’n-nübelâ, thk. Şuayb el- Arnaûd-M. Naîm el-Araksûsî, Beyrut, 1983.
56. Zehebî, Muhammed Hüseyin, et-Tefsîr ve’l-müfessirûn, Kahire, 2000.
57. Zemahşerî, Cârullah Ebu’l-Kāsım Mahmûd b. Ömer, el-Keşşâf ‘an hakāiki ğavâmıdi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l- ekāvîl fî vücûhi’t-te’vîl, thk. A. Ahmed Abdülmevcûd-Ali Muhammed Mu’avvid, Riyad, 1998.
58. Ziriklî, Hayrettin, el-‘A’lâm Kamusu terâcim lieşheri’r-ricâli ve’n-nisâi mine’l-‘arab ve’l- müste’ribîne ve’l-müsteşrıkîn, Beyrut, 2002.