Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī on the Distinction between Perpetual and Necessary Universal Propositions
Öz
Although Ibn Sīnā draws a clear distinction between the modes of perpetuity and necessity in al-Ishārāt, he does not adopt a definite position on whether there can be a form of perpetuity devoid of necessity in universal propositions. He even maintains that it is not necessary for the logician to investigate this issue. While Ibn Sīnā does not regard it as obligatory for the logician to examine the possibility of this distinction in universals, later logicians devoted considerable attention to the distinction between perpetuity and necessity in universal propositions. There is no disagreement among logicians that, in particular propositions, it is possible to speak of perpetuity without necessity. However, with regard to universal propositions, two fundamentally different approaches emerge concerning whether a distinction between the perpetual and the necessary is possible. According to thinkers such as al-Ghazālī and al-Rāzī, just as in particular propositions, this distinction can also be drawn in universal propositions. By contrast, philosophers such as al-Sāwī and Suhrawardī hold that the perpetuity observed in universal propositions must necessarily be accompanied by necessity, since a predicate cannot be continuously predicated of each and every individual without necessity. Among these two approaches, al-Ṭūsī clearly inclines toward the view that it is not possible to distinguish between perpetuity and necessity in universal propositions. Nevertheless, because Ibn Sīnā treats the mode of perpetuity as an independent mode, al-Ṭūsī distinguishes perpetuity from necessity both in modal propositions and in the judgments of propositions. According to al-Ṭūsī, since modality points to a mental state rather than to the state of affairs in nafs al-amr, it is possible to separate perpetuity from necessity. Accordingly, unlike his position in modal propositions and the judgments of propositions, al-Ṭūsī maintains that in modal syllogisms universal perpetual propositions cannot be accepted without necessity, and that, in the context of syllogism, a universal perpetual proposition is equivalent to a universal necessary proposition. The main reason al-Ṭūsī adopts a different stance in modal syllogisms than in modal propositions is his conviction that Ibn Sīnā’s system of modal syllogistic can be coherently sustained only by taking into account the states of affairs in nafs al-amr, where necessity and perpetuity have identical scopes of reference in universal propositions. According to al-Ṭūsī, the central problem here is that a universal negative perpetual proposition is verified together with possible affirmative propositions. The existence of a perpetual proposition verified alongside possible affirmative propositions creates particular difficulties in the inferences drawn in first-figure modal syllogisms. In the first figure, the requirement that the minor premise be affirmative, or equivalent to an affirmative, is imposed in order to ensure that the middle term is known to be actually predicated of the minor term. Consequently, in first-figure syllogisms composed of possible propositions, the conclusion is drawn on the basis of the possibility that the possible mode is actualized. According to Ibn Sīnā, it is possible to derive a conclusion from first-figure syllogisms whose minor premise is a possible proposition. This is because the possible signifies what is not impossible, and the possible minor premise is assumed to be actual. Due to this assumption, the predication of the middle term transfers to the minor term, and thus a conclusion is obtained from syllogisms with a possible minor premise. However, according to al-Ṭūsī, if a universal negative perpetual proposition devoid of necessity is accepted, no conclusion can be drawn from such a syllogism. This is because a universal negative perpetual proposition lacking necessity is verified together with affirmative possible propositions. For this reason, it is evident that al-Ṭūsī distinguishes between his rulings concerning modal propositions and modal syllogisms, and explicitly states that the judgments he formulates in the context of syllogism are specific to syllogistic reasoning. In this article, al-Ṭūsī’s approach to the distinction between perpetuity and necessity in universal propositions is examined with reference to modal propositions, the judgments of propositions, and modal syllogisms. As a result of this examination, it becomes clear that al-Ṭūsī remains faithful to Ibn Sīnā in modal propositions and in the judgments of propositions, treating perpetuity as independent from necessity; however, when it comes to modal syllogisms, he disregards this distinction in order to preserve fidelity to Ibn Sīnā’s syllogistic system. Indeed, he explicitly states that earlier logicians did not distinguish between these two modes and that he follows them in the context of syllogism.
Anahtar Kelimeler
Nasîrüddin Tûsî’de Tümel Önermelerde Sürekli-Zorunlu Ayrımı
Öz
İbn Sînâ (ö. 428/1037), el-İşârât ve’t-tenbîhât’ta süreklilik ile zorunluluk kipi arasında kesin bir ayrım yapmasına karşın tümel önermelerde zorunluluğun bulunmadığı bir sürekliliğin bulunup bulunmadığıyla ilgili net bir tavır sergilemez. Hatta ona göre mantıkçının tümel önermelerde zorunluluğun bulunmadığı bir sürekliliğin doğruluğu hakkında araştırma yapması da gerekli değildir. Her ne kadar İbn Sînâ mantıkçının tümellerde bu ayrımın imkânı ile ilgilenmesini zorunlu görmese de sonraki mantıkçılar tümel önermelerde süreklilik ve zorunluluk ayrımları üzerinde durmuşlardır. Tikel önermelerde zorunluluğun bulunmadığı bir süreklilikten bahsetmenin mümkün olduğu konusunda onlar arasında herhangi bir ihtilaf yoktur. Ancak tümel önermelerde sürekli ve zorunlu arasında bir ayrım yapmanın mümkün olup olmadığıyla ilgili temelde iki farklı yaklaşım karşımıza çıkmaktadır. Gazzâlî (ö. 505/1111) ve Fahreddin Râzî (ö. 606/1210) gibi düşünürlere göre tıpkı tikel önermelerde olduğu gibi tümel önermelerde de bu ayrımı yapmak mümkündür. Ancak Sâvî (ö. 540/1145 [?]) ve Sühreverdî (ö. 587/1191) gibi filozoflar tümel önermelerde gözlenen sürekliliğin mutlaka bir zorunlulukla olması gerektiğini düşünmektedirler. Zira bir yüklem zorunluluk bulunmadan tek tek tüm fertlerde sürekli olamaz. Tûsî (ö. 672/1274) bu iki yaklaşım içerisinde açık bir şekilde tümel önermelerde sürekli ve zorunlu arasında ayrım yapmanın mümkün olmadığı görüşüne meyletmektedir. Ancak İbn Sînâ’nın süreklilik kipini müstakil bir şekilde ele alması sebebiyle hem kipli önermelerde hem de önermenin hükümleri bağlamında süreklilik kipini zorunluluktan ayırmaktadır. Tûsî’ye göre kip, nefsü’l-emr durumundan ziyade zihindeki duruma işaret etmesi nedeniyle sürekliliğin zorunluluktan ayrılması mümkündür. Ancak nefsü’l-emrdeki durum dikkate alındığında sürekliliğin tümel önermelerde zorunluluktan ayrılması mümkün değildir. Bu nedenle Tûsî, kipli önermeler ve önermenin hükümlerindeki tavrından farklı olarak kipli kıyaslarda tümel önermelerde sürekliliğin zorunluluk olmadan bulunmayacağını ve kıyas bağlamında tümel süreklinin tümel zorunlu olduğunu kabul etmektedir. Tûsî’nin kipli önermelerdeki tavrından farklı olarak kipli kıyaslarda böyle açıklamaya gitmesinin esas nedeni, İbn Sînâ’nın kipli kıyas sisteminin tutarlı bir şekilde sürdürülebilmesini ancak zorunluluk ve sürekliliğin tümel önermelerde eşit delalet alanına sahip olan nefsü’l-emrdeki durumları dikkate alınarak yapılmasıyla mümkün görmesidir. Bu makalede Nasîrüddin Tûsî’nin tümel önermelerde sürekli ve zorunlu ayrımına yaklaşımı ele alınmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Teşekkür
Makalenin üretildiği doktora tezini, 2211-Yurt İçi Doktora Burs Programı kapsamında destekleyen TÜBİTAK Bilim İnsanı Destekleme Daire Başkanlığı (BİDEB)’e teşekkür ederim.
