The Journey of a Poem: A Comparative Study of Mahmud Shakir and Suzanne Stetkevych

Öz

The vengeance qaṣīda dated to the pre-Islamic period and traditionally attributed to Taʾabbaṭa Sharran or his nephew has been an important subject of study both in the classical Arabic commentary tradition and in modern Western Orientalist scholarship. As a first step, the aim of this article is to trace the textual history of the poem by chronologically examining editions and translations in the West, the approaches of major Orientalists such as Freytag, and subsequently Goethe’s interest in and translation of the poem. The purpose of this chronology is to demonstrate how the same literary text has been reconstructed within different intellectual contexts and, in particular, to trace the origins of modern scholarly engagement with the poem. By doing so, it becomes possible to situate more accurately the socio-anthropological study of Suzanne Pinckney Stetkevych and the writings of Maḥmūd Muḥammad Shākir within the broader history of the poem’s interpretation and reception. Stetkevych’s work represents the final stage in the transformation of philological and text-centered research in Western scholarship into sociological and anthropological approaches. When the poem’s chronology is followed, it becomes evident that Orientalist interest in the West initially developed within the confines of philology, but over time shifted toward the contexts of the production of poetry and literary texts, as well as toward social practices and rituals. This transformation runs parallel to the growing interest in the disciplines of sociology and anthropology within Western academia. Through the chronology presented, the reader is thus able to follow the poem within this process of transformation in Western literature. Following its transmission into Western languages, Goethe’s translations and remarks on the poem in the West-östlicher Divan played a major role in increasing academic interest in the text. This interest was not confined to the Western world but also triggered a new and extensive debate within Arabic literary circles. Goethe’s suggestion that the order of the verses could be transposed attracted the attention of certain Arab literary critics and led to the reemergence of the question of unity in classical Arabic poetry. As a staunch defender of tradition in debates on poetic unity and pre-Islamic poetry, Maḥmūd Shākir authored detailed studies centered on this poem. These studies subsequently developed into a comprehensive series of articles addressing not only a single poem but more broadly the question of how pre-Islamic poetry should be read and interpreted. As a second step, the article aims to compare, in broad terms, two different methodological approaches applied to the same text: the readings of Suzanne Stetkevych and the linguistic and structure-oriented analyses of Maḥmūd Shākir. While Stetkevych employs concepts drawn from anthropology and sociology and treats the poem as sociological material, Shākir offers an analysis based on verse order and internal structure in accordance with the tadhawwuq method he developed. This methodological divergence not only demonstrates how different modes of reading are produced on distinct intellectual grounds but also makes visible the methodological differences between Western and Arab academic traditions. In the existing literature, Heinrichs’s study, which examines the poem’s sources and its translations into Western languages, addresses the poem’s reception up to Goethe. However, there is no independent study focusing on the post-Goethe period, particularly on the debates the poem generated in the Arab world, nor one that directly compares the methodological approaches of Maḥmūd Shākir and Suzanne Stetkevych to the same text. By filling this gap, the present article follows the poem’s chronological trajectory and, in its final section, examines the methods employed by these two scholars. The findings of the article indicate a clear shift in Western academia from an initially philological approach toward interdisciplinary socio-anthropological readings, a development that enabled the poem to be interpreted within the framework of rituals such as sacrifice and blood vengeance. Another key finding is the clear methodological divergence between Stetkevych’s socio-anthropological reading and Shākir’s linguistic and structure-oriented approach. In the Arab intellectual context, Maḥmūd Shākir analyzed the text through the tadhawwuq method as part of a defensive reflex, seeking to ground the poem’s internal coherence and its attribution to the pre-Islamic period. Stetkevych, by contrast, shaped her study in accordance with the Western intellectual tradition to which she belongs, using anthropological data. These two distinct intellectual backgrounds proved decisive in shaping the respective studies in both method and content.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Literature
• Poetry
• Maḥmūd Muḥammad Shākir
• Suzanne Pinckney Stetkevych
• Taʾabbaṭa Sharran
• Method.

Bir Şiirin Yolculuğu: Mahmud Şakir ve Suzanne Stetkevych Üzerinden Bir Karşılaştırma

Öz

İslam öncesi döneme tarihlenen ve geleneksel kaynaklarda Teebbeta Şerran’a (ö.540[?]) veya onun yeğenine nispet edilen intikam kasidesi, hem klasik Arap şerh geleneğinde hem de modern Batı şarkiyatçılığında önemli bir inceleme konusu olmuştur. İlk adımda makalenin amacı, şiirin metin tarihçesinden başlayarak Batı’daki neşir ve tercüme faaliyetlerini, Freytag gibi şarkiyatçıların yaklaşımlarını ve Goethe’nin şiire duyduğu ilgiyi kronolojik olarak izlemektir. Bu kronolojinin hedefi, aynı metnin farklı entelektüel bağlamlarda nasıl yeniden kurgulandığını göstermek ve Suzanne Pinckney Stetkevych ile Mahmud Muhammed Şakir’in incelemelerini uygun bir zeminde tartışabilmektir. Şiirin Batı’daki kronolojisi izlendiğinde, şiire duyulan ilginin filolojiyle başladığı, zamanla metinlerin üretildiği toplumsal pratiklere yöneldiği görülür. Stetkevych’in çalışması, Batı’da metin merkezli araştırmaların sosyolojik ve antropolojik yaklaşımlara evrilmesinin son aşamasını temsil etmektedir. Diğer yandan Goethe’nin Doğu Batı Divanı’nda beyitlerin tertibine dair yaptığı yorumlar, Arap edebiyat çevrelerinde de yeni bir tartışmayı tetiklemiştir. Bu durum klasik şiirde bütünlük meselesini yeniden gündeme getirmiş ve geleneğin müdafisi olarak Mahmud Şakir’in ayrıntılı makaleler kaleme almasına yol açmıştır. Makalenin ikinci amacı, aynı metnin iki farklı yöntemle ele alınışını karşılaştırmaktır. Bu çerçevede Stetkevych’in sosyo-antropolojik okumaları ile Mahmud Şakir’in dilbilimsel ve yapı odaklı yaklaşımı genel hatlarıyla değerlendirilmektedir. Stetkevych, şiiri sosyolojik bir malzeme olarak ele alırken; Şakir, geliştirdiği tezevvuk yöntemi doğrultusunda beyitlerin tertibini ve metnin içyapısını merkeze alan bir çözümleme ortaya koymuştur. Bu yöntemsel ayrışma, yalnızca farklı okuma biçimlerini değil, Batı ve Arap akademilerindeki yaklaşım farklarını da görünür kılmaktadır. Mevcut literatürde bu iki ismin yöntemsel karşılaştırmasına odaklanan müstakil bir çalışma bulunmamaktadır. Makale bu boşluğu doldurarak şiirin kronolojik seyrini ve yöntem tartışmalarını bir araya getirmektedir. Makalenin ulaştığı sonuçlara göre Batı akademisinde filolojik başlangıçtan sosyo-antropolojik okumaya doğru belirgin bir yöneliş söz konusudur. Bu yönelim, şiirin kurban ve kan davası ritüelleri çerçevesinde yorumlanmasına kadar varmıştır. Bir diğer önemli bulgu ise, Stetkevych’in Batılı akademik geleneğe eklemlenen yaklaşımı ile Şakir’in metnin iç tutarlılığını ve İslam öncesi aidiyetini savunan dilbilimsel yaklaşımı arasındaki kesin yöntemsel ayrışmadır. Bu iki farklı entelektüel arka plan, ilgili çalışmaların yöntem ve içerik olarak şekillenmesinde belirleyici unsur olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Arap Edebiyatı
• Şiir
• Mahmud Şakir
• Suzanne Stetkevych
• Teebbeta Şerran
• Yöntem

Kaynakça

1. Altuntaş, Hacı Mehmet. “Cahiliye Çağından Hz. Peygamberin Vefatın Kadar Kan Davası”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversites, İstanbul, 2021.
2. Altuntaş, Hacı Mehmet. Cahiliye’de ve Hz. Peygamber Zamanında Kan Davası. İstanbul: KURAMER Yayınları, 2021.
3. Araz, İsmail. “Tezevvuk Metodu Çerçevesinde Kadim Arap Şiirinin Tahlili: Mahmûd Muhammed Şâkir’in Namaṭ Ṣa‘b ve Namaṭ Muḫîf Eseri Üzerine Örnek Bir Çalışma”. Arap Dili Belagati ve Edebiyatı Lisansüstü Araştırmaları içinde, editörler Ali Bulut, Sultan Şimşek, Muhammed Emin Görgün, ve Menekşe Filiz Yıldırım, 399-427. İstanbul: Demavend Yayınları, 2023.
4. Araz, İsmail. İ’câzü’l-Kur’ân. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
5. Araz, İsmail. "Namaṭ Ṣa‘b ve Namaṭ Muḫîf". Şarkiyat 15/1 (2023): 443-448. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1181863.
6. Azmeh, Aziz el-. The Arabs and Islam in Late Antiquity: A Critique of Approaches to Arabic Sources. Theories and Paradigms of Islamic Studies. Berlin: Gerlach press, 2014.
7. Cengi̇z, Mehdi. “Eski Arap Şiirinde Kasidenin Bölümleri Arasındaki Konu Bütünlüğü Sorunu”. Şarkiyat 13:3 (2021): 1236-1249. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1009306.
8. Culler, Jonathan D. Literary Theory: A Very Short Introduction. Reissued. Very Short Introductions 4. Oxford: Oxford University Press, 2000.

9. Dmitriev, Kirill. “An Early Christian Arabic Account Of The Creation Of The World”. The Qurʾān in Context içinde, editörler Angelika Neuwirth, Nicolai Sinai, ve Michael Marx, 349-88. Texts and Studies on the Qurʾān 6. BRILL, 2010. https://doi.org/10.1163/ej.9789004176881.i-864.81.
10. Elmalı, Hüseyin. “el-Hamâse”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 15:440-41.
11. Elmas, Musa. "Cahiliyye Şiirinin Gerçekliği Üzerine: İntihâl". IV. Türkiye Lisansüstü Çalışmalar Kongresi Bildiriler Kitabı - IV içinde, editörler Hümeyra Dinçer ve Ümit Güneş, 101-120. İstanbul: İlmi Etüdler Derneği / Yıldız Teknik Üniversitesi, 2015.
12. Emiroğlu, Bekir. Söylemsel Bir İnşa Olarak Oryantalizm. Ankara: Araştırma Yayınları, 2021.
13. Encyclopaedia Britannica. “Iamb”. Erişim 12 Ocak 2026. https://www.britannica.com/art/iamb.
14. Encyclopaedia Britannica. “Trochee”. Erişim 24 Ocak 2026. https://www.britannica.com/art/trochee.
15. Eymen Fuâd Seyyid v.dğr., ed. Dirâsât ‘Arabiyye ve İslâmiyye muhdât ilâ edîbi’l-‘Arabiyyeti’l-kebîr Ebî Fihr Mahmûd Muhammed Şâkir bi-münâsebeti bulûğihî’s-seb‘în. Kahire: Matbaatu’l-Medenî, 1982.
16. Farrin, Raymond K. “Surat al‐Baqara: A Structural Analysis”. The Muslim World (Hartford) 100:1 (2010): 17-32. https://doi.org/10.1111/j.1478-1913.2009.01299.x.
17. Freytag, Georg Wilhelm. “Carmen Arabicum perpetuo commentario et versione iambica Germanica illustravit”. Doktora Tezi, Königsberg Üniversitesi Felsefe Fakültesi, 1814.
18. Goethe, Johann Wolfgang von. West-Östlicher Divan. Wien; Stuttgart: Carl Armbruster; J. G. Cotta’schen Buchhandlung, 1820.
19. Goethe, Johann Wolfgang von, Doğu Batı divanı: “Garplı Müellifin Şark Divanı”. Çeviren Senail Özkan. Ankara: Ötüken Neşriyat, 2009.
20. Hakkı, Yahya. “Hâzâ’ş-ş’ir”. el-Mecelle, 147 (1969): 2-3.
21. Harb, Muhammed. “Mahmûd Muhammed Şâkir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 27:369-70.
22. Hassânî, Talâl Halef. “el-İntikadâtu’l-lugaviyye li Mahmûd Şâkir alâ’l-Merzûkî fî kitâbihi namatun sa‘b ve namatun muhîf”. Bur Said Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 23:1 (2023): 110-67. https://doi.org/10.21608/jfpsu.2023.185758.1247.
23. Heinrichs, Wolfhart. “Taʾabbaṭa Sharran, Goethe, Shākır”. Wolfhart Heinrichs’ Essays and Articles on Arabic Literature içinde, editörler Hans Hinrich Biesterfeldt ve Alma Giese. Variorum Collected Studies. Loondon New York: Routledge, 2024.
24. Husseyn, İbrahim Salih. “Merciiyyetu’z-zâikati’l-Arabiyye fî fehmi’l-Hitâbi’l-İstişrâkî (Mahmûd Şâkir unmûzecen)”. Journal of Tikrit University for Humanities 28:4 (2021): 51-68. https://doi.org/10.25130/jtuh.28.4.2.2021.04.
25. İbn Abdirabbih, Şihâbuddîn. el-İkdu’l-ferîd. (nşr. Abdulmucid Terhînî). I-III, Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1983.
26. İbn Hişâm, Abdulmelik. Kitâbu’t-Tîcân fî mulûki Himyer. Sana: Merkezu’d-dirâsât ve’l-ebhasi’l-Yemeniyye, 1928. Kara, Ömer. “Arap Diline Adanmış Karı-Koca Bir Ömür: Jaroslav & Suzanne Pınckney Stetkevych ve Akademik Mirasları”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12:2 (2010): 115-44.
27. Kayyâm, Ömer Hasan. Mahmûd Muhammed Şâkir er-racul ve’l-menhec. Beyrut: Daru’l-Beşîr, 1997.
28. Klasova, Pamela. “Arabic Poetry in Late Antiquity”. The Routledge Handbook of Arabic Poetry içinde, editör Huda Fakhreddine ve Suzanne Pinckney Stetkevych, 1-32. New York: Routledge, 2023. https://doi.org/10.4324/9781003096955-1.
29. Lammens, Henri. “Le caractère religieux du ṭār ou vendetta chez les Arabes préislamites”. Bulletin de l’Institut français d’archéologie orientale 26:1 (1926): 83-127. https://doi.org/10.3406/bifao.1926.1831.
30. Larcher, Pierre. “Goethe et Taʾabbaṭa Šarran, une fois encore”. Arabica 59:1 (2012): 157-63. https://doi.org/10.1163/157005812X618970.
31. Lyall, Charles James. Translations of Ancient Arabian Poetry, Chiefly Præ-Islamic, With an Introduction and Notes. London: Williams and Norgate, 1885.
32. Mekkâvî, Abdulgaffar. “Cûte ve’l-edebu’l-Arabî”. el-Mecelle 147 (1969): 22-35.
33. Merzûkî, Ahmed b. Muhammed el-. Şerhu Dîvâni’l-Hamâse. (nşr. Ğarîd eş-Şeyh). I-II. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
34. Mommsen, Katharina. Goethe and the Poets of Arabia. Çeviren Michael M. Metzger. Rochester, New York: Camden House, 2014.
35. Monroe, James T. “Oral Composition in the Pre-Islamic Poetry”. Early Islamic Poetry and Poetics içinde, editör Suzanne Pinckney Stetkevych. Formation of the Classical Islamic World, volume 37. Farnham, Surrey Burlington (Vt.): Ashgate, 2009.
36. Nicholson, Reynold Alleyne. A Literary History of the Arabs. London: T. Fisher Unwin, 1907.
37. Özçetin, Merve. “Batı ve Arap Şiir Eleştirmenlerine Göre Vahdetu’l-Kaside Meselesi”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 12 (2020): 155-92.
38. Öznurhan, Halim. “Tasrî‘”.Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 40:130-31.
39. Özsoy, Naci. "An Analysis of Orientalist Approaches to Pre-Islamic Poetry From the Perspective of Prof. Dr. Fuat Sezgin". RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi Ö14 (2024): 1010-1018. https://doi.org/10.29000/rumelide.1455573.
40. Schultens, Alberto. Thoma Erpenii Grammatica arabica cum fabulis Locmani. 2. bs. Leiden: Luchtmans, 1767.
41. Sinai, Nicolai. Rain-Giver, Bone-Breaker, Score-Settler Allāh in Pre-Quranic Poetry. American Oriental Series. New Haven: American Oriental Society, 2019.
42. Stetkevych, Suzanne Pinckney. “Sarah and the Hyena: Laughter, Menstruation, and the Genesis of a Double Entendre”. History of Religions 36:1 (1996): 13-41.
43. Stetkevych, Suzanne Pinckney. The Mute Immortals Speak: Pre-Islamic Poetry and the Poetics of Ritual. 1. pr. Myth and Poetics. Ithaca: Cornell Univ. Press, 2010.
44. Şakir, Mahmud Muhammed. Namatun sa‘b ve namatun muhîf. Kahire: Matbaatu’l-Medenî, 1997.
45. Tebrîzî, Yahya b. Ali et-. Şerhu Dîvâni’l-Hamâse. (nşr. Ğarîd eş-Şeyh). I-II, Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2003.
46. Tülü, Ali. “Kadim Arap Şiirinde Konu Birliği Meselesi”. Usul İslam Araştırmaları, 27 (2017): 119-36.
47. Tülü, Ali. Mahmud Şakir ve Cahiliye Şiiri. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2023.
48. Vehbe, Mecdi, ve Kamil el-Mühendis. Mu’cemu’l-mustalahâtu’l-Arabiyye fi’l-lugati ve’l-edeb. 2. bs. Beyrut: Matbaatu Lübnan, 1984.
49. Yalar, Mehmet. "Cahiliye Şiirinin Tarihsel Gerçekliği Problemi". Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (2008): 95-120.