Arkeolojik Kazı ve Yüzey Araştırması Çalışmalarında Dijital Arkeoloji Uygulamaları: Türkiye’de Yöntemsel Gelişmeler

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 2, 17 - 34, 25.12.2025

İpek Sahar

Öz

Sosyal ve Beşerî bilimler alanında, özellikle arkeoloji disiplininde, son yıllarda “dijital”, “dijitalleşme”, “dijital sosyal bilimler”, “dijital miras”, “dijital kültürel miras” ve “dijital arkeoloji” gibi kavramların kullanımı giderek artmaktadır. Dijital arkeoloji, maddi kültürün belgelenmesi, yorumlanması ve yayılmasını kolaylaştıran, çoğunlukla internet tabanlı ve taşınabilir bilgi teknolojileri aracılığıyla gerçekleştirilen araç ve sistemler olarak tanımlanmaktadır. Dijital arkeoloji, arkeolojik süreçleri destekleyen, geçmişi daha derinlemesine keşfetmek, anlamak ve sunmak amacıyla kullanılan bir araç olarak değerlendirilmekte ve bilişim teknolojilerinin daha rasyonel ve pratik bir biçimde kullanılması durumunda, kuramsal sorular ve yöntemsel yaklaşımlar bağlamında etkili bir şekilde uygulama alanı bulmaktadır. Bu anlayış, arkeoloji disiplininde taş alet uzmanı, seramik uzmanı, arkeometri uzmanı gibi çeşitli uzmanlık alanları ile benzer şekilde, kısa vadede bilişim teknolojilerine yüksek düzeyde hâkim olan ve bu teknolojiler aracılığıyla materyal kültürün belgelenmesini ve yorumlanmasını sağlayan yeni bir arkeolog profilinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamaktadır.
Bununla birlikte, dijital arkeoloji arkeolojik araştırmaların metodolojisini dönüştüren ve daha geniş bir veri erişimi sağlayan önemli bir araçtır. Bu alandaki teknolojik gelişmeler, arkeolojik alanların daha doğru ve ayrıntılı bir şekilde belgelenmesine, dijital haritalar ve 3D modelleme teknikleri de alanların elektronik ortamda yeniden inşa edilmesine olanak tanımaktadır. Ayrıca, dijital arkeoloji, arkeolojik verilerin depolanması ve paylaşılmasını kolaylaştırarak, araştırmacıların farklı coğrafyalarda ve disiplinlerdeki verileri hızlı bir şekilde analiz etmelerini sağlamaktadır. Bu teknolojiler, maddi kültürün korunmasına katkıda bulunurken, aynı zamanda geçmişin daha geniş kitlelere ulaşmasını mümkün kılmaktadır. Dijital veriler, alan araştırmalarında hata paylarını azaltırken, daha verimli bir şekilde veri toplama, analiz ve yorumlama süreçlerini hızlandırır. Sonuç olarak, dijital arkeoloji, arkeolojik bilginin erişilebilirliğini artırmakta ve arkeolojik araştırmaların derinliğini zenginleştirerek, geçmişe dair daha kapsamlı ve doğru bir anlayış geliştirilmesine katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Arkeoloji , Dijital Arkeoloji , Kazılar , Yüzey Araştırmaları , Dijitalleşme , Kültürel Miras

Digital Archaeology Applications in Archaeological Excavations and Surveys Studies: Methodological Developments in Türkiye

Öz

In the fields of social sciences and humanities, particularly within the discipline of archaeology, the usage of concepts such as “digital,” “digitization,” “digital social sciences,” “digital heritage,” “digital cultural heritage,” and “digital archaeology” has been increasingly prevalent in recent years. Digital archaeology is defined as the tools and systems—mostly internet-based and implemented through portable information technologies—that facilitate the documentation, interpretation, and dissemination of material culture. It is regarded as a tool that supports archaeological processes, aiming to explore, understand, and present the past more profoundly. When information technologies are used in a more rational and practical manner, digital archaeology finds effective application in addressing theoretical questions and methodological approaches. This understanding paves the way for the emergence of a new profile of archaeologists in the short term—professionals who, similar to specialists in lithic tools, ceramics, or archaeometry, are highly proficient in information technologies and capable of documenting and interpreting material culture through these tools.
Moreover, digital archaeology is a significant instrument that transforms the methodology of archaeological research and provides broader access to data. Technological advancements in this field allow for more accurate and detailed documentation of archaeological sites, while digital mapping and 3D modeling techniques enable the virtual reconstruction of sites in electronic environments. Additionally, digital archaeology facilitates the storage and sharing of archaeological data, allowing researchers to quickly analyze data from different geographical areas and disciplines. These technologies contribute to the preservation of material culture and also make the past more accessible to broader audiences. Digital data not only reduce the margin of error in field research but also accelerate the processes of data collection, analysis, and interpretation in a more efficient manner. In conclusion, digital archaeology enhances the accessibility of archaeological knowledge and enriches the depth of archaeological research, thereby contributing to a more comprehensive and accurate understanding of the past.

Anahtar Kelimeler

Archaeology , Digital Archaeology , Excavations , Survey Research , Digitization , Cultural Heritage

Kaynakça

• Akçay 2024 Akçay, T., Dijital Arkeoloji Stratejisi, İstanbul, 2024, 20-180.
• Aranoff 1989 Aranoff, S., Geographical Information Systems: A Management Perspective, Ottawa, 1989, 7-330.
• Atakuman vd. 2024 Atakuman Ç., Dardeniz G., Erdal Y.S., Arıkan B., Arkeolojide Çok Disiplinli Yaklaşımlar, İstanbul, 2024, 175-550.
• Atalan Çayırezmez 2023 Atalan Çayırezmez, N., Türkiye’de Dijital Arkeolojik Veri Yönetimi, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi, Ankara, 2023.
• Audet ve Ludwig 2000 Audet, R. ve Ludwig, G., GIS’in Schools, California, 2000, 5-145.
• Dallas 2015 Dallas, C., Curating Archaeological Knowledge İn The Digital Continuum: From Practice To İnfrastructure, 2015, 192-193.
• Ekercin ve Üstün 2004 Ekercin, S. ve Üstün B., “Uzaktan Algılamada Yeni Bir Teknoloji: Lidar”, Jeodezi, Jeoinformasyon ve Arazi Yönetimi Dergisi, 91, 2004, 34-38.
• Eisenbeiss 2009 Eisenbeiss, H., UAV Photogrammetry, ETH Zurich Doktora Tezi, Zurich, 2009, 16-236.
• Hodder 2018 Hodder, I., Peopling the Landscape of Çatalhöyük: Reports from the 2009-2017 Seasons/British Institute at Ankara Monograph, 53, Rena Veropoulidou, 2018, 47-73.
• Huggett 2020 Huggett, J., “Virtually Real or Really Virtual: Towards a Critical Digital Archaeology”, Journal of Computer Applications in Archaeology, 2020, 3-4.
• Kahveci vd. 2011 Kahveci, M., Karagöz, H., Selbesoğlu, M. O., “Statik ve RTK GNSS Ölçüm ve Hesaplamalarının Karşılaştırılması”, Jeodezi ve Jeoinformasyon Dergisi, 104, 2011, 3-13.
• Kansa 2017 Kansa, Eric C., “Data Beyond The Archive in Digital Archaeology: An İntroduction to the Special Section”, Advances in Archaeological Practice, 2017, 89-92.
• Özgüner 2021 Özgüner, N. P., “Arkeolojide Dijitalleşme ve Türkiye’de Arkeoloji Eğitimi”, TARE: Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü Dergisi, 1, 2021, 117-142.
• Scianna ve Villa 2011 Scianna, A., Villa, B., “GIS Applications in Archaeology” Archeologia e Calcolatori, 22, 2011, 337-363.
• Taşkıran 2022 Taşkıran, M., “Dijital Arkeoloji Uygulamaları: Sillyon Çalışmaları Örneği”, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 12, 2022, 320-328.
• Elektronik Kaynaklar
• Uzantı 1 https://teftis.ktb.gov.tr/TR-375682/kultur-ve-tabiat-varliklariyla-ilgili-yapilacak-yuzey-arastirmasi-sondaj-ve-kazi-calismalarinin-yurutulmesi-hakkinda-yonerge.html (Erişim tarihi:29.05.2025)
• Uzantı 2 https://juliopolis.com/sergiler/ (Erişim tarihi:25.07.2025)
• Uzantı 3 https://bilisim.turksat.com.tr/tr/blog-yazilari/dijital-haritalamanin-gelecegi-fotogrametri-nedir (Erişim tarihi:29.05.2025)
• Uzantı 4 https://vatandas.ktb.gov.tr/login (Erişim tarihi:29.05.2025)
• Uzantı 5 http://tayproject.org/ (Erişim tarihi:09.09.2025)
• Uzantı 6 https://turkarkeolojienstitusu.org/ (Erişim tarihi:25.07.2025)
• Uzantı 7 https://tuerkei.diplo.de/tr-tr/deutschland-und-die-tuerkei/03-deutschland-und-die-tuerkei/kultur/1797670-1797670 (Erişim tarihi:25.07.2025)
• Uzantı 8 https://biaa.ac.uk/ (Erişim tarihi:25.07.2025)