KLASİK TÜRK ŞİİRİNDE ŞÎRÂZEDEN TÜREMİŞ KELİMELER ve ANLAM ÇERÇEVELERİ

Öz

Klasik Türk şairleri, şîrâze kelimesi yanında bu kelimeden türemiş olan şîrâze-bend, şîrâze-dân, şîrâze-dâr, şîrâze-dûz, şîrâze-gîr, şîrâze-sâz, şîrâze-yâb gibi bileşik kelimeleri de kullanmışlardır. Şairler, ayrıca şîrâzelemek, şîrâzelenmek, şîrâzelendirmek gibi şîrâzeden Türkçe ekler vasıtasıyla üretilmiş fiillere ve şîrâze kelimesiyle yapılan şîrâze bağlamak, şîrâze çekmek, şîrâze dikmek gibi birleşik fiillere ve deyimlere de şiirlerinde sıkça yer vermişlerdir. Makale kapsamında yapılan inceleme ve değerlendirmelere göre bu kelimeler arasında en yaygın biçimde kullanılanının şîrâze-bend kelimesi olduğu tespit edilmiştir. Şairler; akıl, ayva tüyleri, can ipi, endişe ipi, felek, kâkül, perçem, kaş, sünbül, Hz. Hüseyin, İzzet Mehmed Paşa gibi soyut unsurlar, kavramlar ve bazı dînî-tarihî şahsiyetlerle şîrâze-bend arasında benzerlik ilişkisi kurmuşlardır. Çalışma kapsamında 220’den fazla Türkçe dîvân taranmıştır. Makalede önce klasik Türk şairlerince şîrâzeden türetilmiş olan hangi kelimelerin veya kelime gruplarının kullanıldığı ortaya konulmuştur. Ardından söz konusu kelimelerin ve kelime gruplarının ilişkilendirildiği unsurlar ve kavramlar tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, örnek beyitler eşliğinde değerlendirilip yorumlanmıştır. Böylece makaleyle şîrâze kelimesinden türetilmiş kelime ve kelime gruplarının anlam çerçevelerinin ortaya konması hedeflenmiştir. Makalenin içinde şîrâze ve ilgili kelimeler barındıran metinlerin çözümlenmesi noktasında okuruna katkı sağlayacağı ümit edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• klasik Türk şiiri
• şîrâze
• şîrâzeden türemiş kelimeler
• deyimler
• anlam çerçeveleri.

WORDS DERIVED FROM ŞÎRÂZE AND THEIR MEANING FRAMEWORKS IN CLASSICAL TURKISH POETRY

Öz

Classical Turkish poets, in addition to the word şîrâze, also used compound words derived from this word such as “şîrâze-bend, şîrâze-dân, şîrâze-dâr, şîrâze-dûz, şîrâze-gîr, şîrâze-sâz, şîrâze-yâb”. Poets also frequently used verbs such as “şîrâzelemek, şîrâzelenmek, şîrâzelendirmek” which were derived from "şîrâze" by means of Turkish suffixes, and compound verbs and idioms such as "to tie a şîrâze", "to pull a şîrâze", "to sew a şîrâze", which were formed with the word "şîrâze", in their poems. According to the examination and evaluations made within the scope of the article, it has been determined that the most widely used word among these is the word şîrâze-bend. Poets have established a similarity relationship between the headscarf and headband with abstract elements, concepts and some religious-historical figures such as “mind, quince fuzz, lifeline, worry line, fate, forelock, eyebrow, hyacinth, Hz. Hüseyin, İzzet Mehmed Pasha”. More than 220 Turkish divans were scanned within the scope of the study. In the article, firstly, it is revealed which words or word groups derived from şîrâze were used by classical Turkish poets. Then, the elements and concepts associated with the words and word groups in question were identified. The findings were evaluated and interpreted with sample couplets. Thus, the aim of this article is to reveal the meaning frameworks of words and word groups derived from the word "sîrâze". It is hoped that the article will contribute to the reader in terms of analyzing texts containing sîrâze and related words.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish poetry
• şîrâze
• words derived from şîrâze
• idioms
• meaning frames

Kaynakça

1. AK, Coşkun (2001). Bağdatlı Rûhî Dîvânı Karşılaştırmalı Metin, 2 Cilt, Bursa: Uludağ Üniversitesi Yayınları.
2. AKTAŞ, Yasemin (2010). Mehmed Nebil ve Divanı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi.
3. ALTEN, Seçil (2020). Zîver Dîvânı: İnceleme ve Tenkitli Metin, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.
4. ARI, Ahmed (2003). Mevlevilikte Bir Hanedanlık Kurucusu Sakıp Dede ve Divanı, Ankara: Akçağ Yayınları.
5. ASLAN, Üzeyir (2017). Mustafa Nehcî Dede Dîvânı, https://ekitap.ktb.gov.tr [ET: 18.07.2024).
6. AYDEMİR, Yaşar ve ÇELTİK, Halil (2017). Meşhûrî Dîvânı, https://ekitap.ktb.gov.tr [ET: 18.07.2024].
7. AYDIN, Beytullah (2023). Klasik Türk Şiirinde İpe Bağlı Hayaller, Yüksek Lisans Tezi, Iğdır: Iğdır Üniversitesi.
8. AYVERDİ, İlhan (2011). Misalli Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul: Kubbealtı Yay.

9. BAL, Ali (2012). Sa’dî Karabâgî Hayatı, Edebî Kişiliği, Dîvânı ve İncelemesi, Yüksek Lisans Tezi, Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi.
10. BAŞPINAR, Fatih (2008). 17. Yüzyıl Şairlerinden Beyânî’nin Divan’ı, İnceleme-Tenkitli Metin, Doktora Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi.
11. BATĞI, Özlem (2012). Numân Mâhir Divanı, Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.
12. BAYINDIR, Şeyda (2007). Şehdî Dîvânı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi.
13. BEYHAN, Esrâ (2021). Enderunlu Fâzıl Dîvânı (İnceleme-Metin), Doktora Tezi, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi.
14. BİLKAN, Ali Fuat (2011). Nâbî Divânı, C. I-II, Ankara: Akçağ Yayınları.
15. ÇAĞBAYIR, Yaşar (2007). Ötüken Türkçe Sözlük, İstanbul: Ötüken Yayınları.
16. ÇAKIR Mümine (2008). Kavsî, Hayatı, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin- Dizin), Doktora Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi.
17. ÇAMBEL KALÇO, Şebnem (2019). Manastırlı Sâlih Fâ’ik ve Dîvânı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi.
18. ÇAVUŞOĞLU, Mehmed ve Tanyeri, M. Ali (1987). Zâtî Divan, İstanbul: İÜ Edebiyat Edebiyat Fakültesi Yayınları.
19. ÇELTİK, Halil (2011). Ahmed-i Rıdvân Divanı, Ankara: Bizim Büro Yayınları.
20. DEVELLİOĞLU, Ferit (2013). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
21. ÇORAK, Reyhan (2019). “Klasik Türk Şiirinde Mavi Göz”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [ESTAD], Cilt: 2, Sayı: 2, 845-868.
22. DEMİR, Hiclal (2008). Lâzikî-zâde Feyzullah Nâfiz ve Dîvânı (İnceleme-Metin-Özel Adlar Dizini), Doktor Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
23. DEMİREL, Gamze (2005), 18. Yüzyıl Şairlerinden Belîğ Mehmed Emîn Dîvânı (İnceleme- Tenkitli Metin- Tahlil), Doktora Tezi, Elazığ: Fırat Üniversitesi.
24. DİNÇ, Reyhan (2010). XVIII. Yüzyıl Divan Şairi Mehmed Sıdkî Esîf ve Divanı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi.
25. DOĞAN, Muhammet Nur (1997). Lâle Devri Şairi Şeyhülislâm İshak ve Dâvânı, İstanbul: MEB Yayınları.
26. ERİŞEN Yazıcı, Gülgün. Kâmî Divanı, ekitap.kulturturizm.gov.tr (ET: 18.07.2024)
27. ERSOYLU, Halil (1989). Cem Sultan’ın Türkçe Divanı, Ankara: TDK Yayınları.
28. HARMANCI, M. Esat (2007). Süheylî Dîvânı, Ankara: Akçağ Yayınları.
29. İPEKTEN, Halûk (1990). Nâilî Divanı, Ankara: Akçağ Yayınları.
30. KALKIŞIM, M.Muhsin (2013). Şeyh Gâlip Dîvânı, Ankara: Akçağ Yay.
31. KARACAN, Turgut (1991). Bosnalı Alaeddin Sabit: Divan, Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.
32. KAYA, Bayram Ali (2010). Osman Nevres Dîvânı (inceleme-Metin). Ankara: Akçağ Yayınları.
33. KAYA, Hasan (2009). 18. yıl. Şairi Âsaf ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Dizin) I-II, Doktor Tezi. İstanbul: MarmaraÜniversitesi.
34. KILINÇ, Abdülhakim (2021). Fuzûlî Dîvânı, İstanbul: TYEKB Yayınları.
35. KIZILTAŞ, Maşallah. (2014). Besnili Lüzûmî Dîvânı Tahlil-Transkripsiyonlu Metin-Dizin, Yüksek Lisans Tezi. Bingöl: Bingöl Üniversitesi.
36. KURTOĞLU, Orhan (2004). Lebîb Dîvânı, https://ekitap.ktb.gov.tr [ET: 18.07.2024].
37. KUTLAR, Fatma Sabiha (2004). Arpaemîni-zâde Mustafa Sâmî, Dîvân, Ankara: Kalkan Matbaacılık.
38. KÜÇÜK, Sabahattin (2011). Bâkî Dîvânı Tenkitli Basım, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
39. MERMER, Ahmet (1991). Mezâkî: Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanı’nın Tenkidli Metni, Ankara: AKM Yayınları.
40. NAR, Oktay (2016). Yenişehirli İzzet Hayatı, Edebî Kişiliği ve Dîvânının Tenkitli Metni (Metin-İnceleme-Dizin), Konya Selçuk Üniversitesi.
41. ORHAN, Mehmet (2012). Benderli Cesârî Dîvânı, Hayâtı, Dîvânındaki Mazmunlar, Dinî-Tasavvufî Kavramlar ve İnsan, Yüksek Lisans Tezi, Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi.
42. ÖZDEMİR, Fatih Mehmet (2015). Servet Dîvânı (İnceleme-Metin), Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
43. PAKALIN, Mehmet Zeki (1993). Osmanlı Tarih Deyimler ve Terimleri Sözlüğü, 3 Cilt, Ankara: MEB Yayınları.
44. PARLATIR, İsmail (2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, Ankara: Yargı Yayınları.
45. ŞEMSEDDÎN SÂMÎ (1317). Kâmûs-ı Türkî, Dersaâdet: İkdâm Matbaası.
46. ŞAHİN, Esma (2011). Bâkî Divanı’na Göre 16. Yüzyıl Osmanlı Toplum Hayatı, Doktora Tezi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
47. TARLAN Ali Nihad (1967). Zatî Dîvânı (Edisyon Kritik ve Transkripsiyon) Gazeller Kısmı: I Cild, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
48. TARLAN, Ali Nihat (1992a). Ahmet Paşa Divanı, Ankara: Akçağ Yayınları.
49. TAYMAZ, Cemalettin (2018). Moralı Azîz Dîvânı (Tenkitli Metin- İnceleme), Yüksek Lisans Tezi, Giresun: Giresun Üniversitesi.
50. TOP, Yılmaz (2003). Şûhî Dîvânı (İnceleme-Metin), Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.
51. URALÇİN, Sema (2009). Sa’dî Dîvânı (İnceleme-Metin-İndeks), Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi.
52. UZUN, Kadir (2019). Câmî Dîvânı İnceleme-Metin-İndeks, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi.
53. ÜST, Sibel (2018). Edirneli Nazmî Dîvânı, https://ekitap.ktb.gov.tr [ET: 28.01.2025].
54. ÜSTÜNER, Kaplan (2010). Enderunlu Hasan Yâver Divan İnceleme-Metin-Çeviri-Dizin, Ankara: Birleşik Yayınevi.
55. YAZAR, İlyas (2017). Kânî Dîvânı, https://ekitap.ktb.gov.tr [ET: 18.07.2024].
56. YAZAR, Sadık ve ARSLAN, Mustafa Uğurlu (2020). Ali Emîrî Dîvânı, İstanbul: TYEKB Yayınları.
57. YAZGAN, Betül (2011). Halil bin Halil Efendizâde Sâlik Dîvânı (1-70. Varaklar Çeviri Metin), Yüksek Lisans Tezi, Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi.
58. YEKBAŞ, Hakan (2010). Sehî Bey Dîvânı, İstanbul: Kitabevi Yayınları.
59. YILDIZ, Harun (1999). Şihâbî Dîvânı ve Grameri, Yüksek Lisans Tezi, Konya: Selçuk Üniversitesi.
60. YILDIZ, Ahmet Hamit (2003). Leskofçalı Gâlib: Hayatı, Dönemi, Sanatı, Divanı ve Metnin Bugünkü Türkçesi, Lisans Tezi, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.
61. YILMAZ, Salih (2010). Câzib Dîvânı İnceleme, Metin, Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Gazi Üniversitesi.
62. YILMAZ, Ozan (2018). “Şerhin Metninden Metin Şerhine: Türkçe Şerhlerden Hareketle Klasik Türk Şiirinin Anlam Dünyasına Katkıları”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi [Journal of Academic Literature], Prof. Dr. Ali Nihad Tarlan Özel Sayısı, Yıl: 4, 264 – 273.
63. ZÜLFE, Ömer (2009). Yakînî Divanı (İnceleme-Metin ve Çeviri-Açıklamalar-Sözlük), https://ekitap.ktb.gov.tr [ET: 19.07.2024].