XIX. YÜZYIL SONLARINDA HARPUT’UN (MAMURATÜ’L-AZİZ) NÜFUS YAPISI

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 223 - 243, 25.12.2025

Melike Özdemir

https://doi.org/10.62809/matbuat.1821907

Öz

Osmanlı Devleti’nin coğrafi ve kültürel açıdan önemli şehirlerinden biri olan Harput, 50-60.000 metrekarelik bir alanda yer almakta olup tarih boyunca stratejik bir merkez niteliği taşımıştır. Şehrin önemini arttıran etkenlerden biri de Maden-i Hümayun Emaneti’nin burada kurulmuş olmasıdır. 1846 tarihinde Harput’a vilayet statüsü kazandırılmış ve idaresine valiler atanarak yönetim yapısı yeniden düzenlenmiştir. Harput’ta tarihsel süreç içerisinde Müslüman ve gayrimüslim halk birlikte ikamet etmiş, bu ise çok kültürlü bir yapı oluşmasını sağlamıştır. Harput’a ilk aşamada Türk ve Müslümanların gelmesi Çubuk Bey dönemine tekabül eder. Harput’ta yaşayan gayrimüslim halkın önemli bir bölümünü Ermeniler teşkil ederken, onları Süryaniler takip etmektedir. Nüfusun büyük bir kısmı ise halkın geçim kaynağının tarım olmasından dolayı köylerde yer almıştır. Bu çalışmamızın ilk kısımlarında Harput’un tarihsel süreç içerisindeki yeri ve öneminden bahsedilmekte olup, devamında ise mahalle ve köylerinde yaşayan Müslüman ve gayrimüslim nüfus, 1312 Tarihli Mamuratü’l-Aziz Salnamesi temel alınarak oluşturulan tablolar incelenmiş ve bu tablolardan elde edilen bulgular analiz edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Harput Sancağı , Müslim , Gayrimüslim , Nüfus , Mamuratü'l-Aziz

THE POPULATION STRUCTURE OF HARPUT (MAMURATÜ'L-AZIZ) IN THE LATE 19TH CENTURY

Öz

Harput, one of the geographically and culturally significant cities of the Ottoman Empire, is located on an area of 50,000–60,000 square meters and has served as a strategic center throughout history. One of the factors that increased the importance of the city was the establishment of the Maden-i Hümayun Emaneti here. In 1846, Harput was granted the status of a province, and its administrative structure was reorganized through the appointment of governors. Throughout the historical process, Muslim and non-Muslim populations resided together in Harput, and this enabled the formation of a multicultural structure. The arrival of Turks and Muslims in Harput at the initial stage corresponds to the period of Çubuk Bey. While Armenians constituted a significant portion of the non-Muslim population living in Harput, they were followed by the Syriacs. A large part of the population, on the other hand, was situated in the villages due to agriculture being the main source of livelihood for the inhabitants. In the first sections of this study, the place and significance of Harput within the historical process are discussed, and subsequently, the Muslim and non-Muslim populations living in its neighborhoods and villages are examined based on the tables created using the 1312 Mamuratü’l-Aziz Salnamesi, and the findings obtained from these tables are analyzed.

Anahtar Kelimeler

Sanjak of Harput , Muslim , Non-Muslim , Population , Mamuratü'l-Aziz

Kaynakça

• 1312 Tarihli Mamuratü’l-Aziz Vilayet Salnamesi
• AKSIN, A. (1999), 19. Yüzyılda Harput, Elazığ.
• AKSIN, A. (2019), “Osmanlı Döneminde Harput’un (Mamuratü’l-Aziz) İdari Yapısı”, Ergün Öz Akçora Armağanı, Cilt 1 ss. 397-405, İstanbul.
• AKSIN, A. (2013), Sultan Abdülaziz İsmiyle Adlandırılan Vilayet: Mamuratü’l-Aziz (Harput), Sultan Abdülaziz ve Dönemi Sempozyumu Bildiriler Kitabı, C. 1, ss. 1-12, Ankara, Türk Tarih Kurumu.
• AKYEL, S. (2013), 19. Yüzyılın İlk Yarısında Harput Şehrinin Nüfus ve Toplum Yapısı, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi, Elazığ.
• BOZAN, O. (2015), XIX. Yüzyıl Sonlarında Mamuratü’l-Aziz Vilayetinde Müslüman-Ermeni İlişkileri. Tarihten Günümüze Elazığ Uluslararası Kongresi, C. 1, ss. 79-112, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi.
• ÇAĞLIYAN, A. (2013), Harput ve Çevresinde Yer İsimlerine Coğrafi Bakış. Geçmişten Geleceğe Harput Sempozyumu Bildiriler Kitabı, C. 2, ss. 1073-192, Elazığ, Fırat Üniversitesi Harput Araştırma Merkezi.
• ÇAKAR, E. (2015), Hurufat Defterlerine Göre 18. Yüzyılda Harput. Tarihten Günümüze Elazığ Uluslararası Kongresi, C. 1, ss. 17-48. Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi.
• ÇELİK, S. (2021), “Harput Artuklu Emiri Belek Gazi’nin Haçlı Liderlerini Tutsak Etmesi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 31, Sa. 1, ss. 525-540, Elazığ.
• GÜLTEKİN, M. (2015), Harput: Kadim Bir Şehrin Sosyo-Kültürel Analizi. Tarihten Günümüze Elazığ Uluslararası Kongresi, C. 1, ss. 133-155, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi.
• GÜMÜŞÇÜ, O., KÜÇÜKAŞÇI, M.S. (2019), “Köy Maddesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.EK-2, İstanbul, ss. 85-87.
• KÖÇER, M., BABUÇOĞLU, M., ve EROĞLU, C. (2009), Osmanlı Vilayet Salnamelerinde Mamuratülaziz (1869–1907), Ankara, Aydan Yayıncılık.
• KUŞ, C. (2013), Osmanlı Döneminde Anadolu Ticaret Yolu Ağında Harput’un Yeri ve Önemi. Geçmişten Geleceğe Harput Sempozyumu Bildiriler Kitabı, C. 2, ss.623-642, Elazığ, Fırat Üniversitesi Harput Araştırma Merkezi.
• SUNGUROĞLU, İ. (1958), Harput yollarında, C. 1. İstanbul, Elazığ Kültür ve Tanıtma Vakfı Yayınları.
• SUNKAR, M. (2013), Harput (Elazığ) Çevresinde Bakı Faktörünün Doğal ve Beşeri Ortam Üzerindeki Etkisi. Geçmişten Geleceğe Harput Sempozyumu Bildiriler Kitabı, C. 1, ss. 279–295, Elazığ, Fırat Üniversitesi Harput Uygulama ve Araştırma Merkezi.
• ÜNAL, M.A. (1989), 16. Yüzyılda Harput, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• ÜNAL, M.A. (1997), “Harput Maddesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 16, ss. 234-235, İstanbul.
• YEL, A.M., KÜÇÜKAŞCI M.S. (2003), “Mahalle Maddesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 27, ss. 323-326, İstanbul.
• Türk Dil Kurumu. (t.y.). Mezra. Güncel Türkçe Sözlük. Erişim Adresi: https://sozluk.gov.tr/