HARBİYE NEZARETİ ÖZELİNDE İSTANBUL HÜKÜMETLERİ İLE KUVA-YI MİLLİYE ARASI İLİŞKİLER (MAYIS 1919 – MART 1920)

Öz

Bu çalışmada, Milli Mücadele’nin örgütlenme safhasında Osmanlı İstanbul Hükümetleri ile Mustafa Kemal Paşa ve Kuva-yı Milliye arasındaki ilişkiler, Harbiye Nezareti odağında incelenmektedir. Ordu Müfettişliklerinin kurulması ve Mustafa Kemal’in Samsun’a gönderilmesinden başlayarak 16 Mart 1920’de İstanbul’un İtilaf Devletleri’nce işgaline kadarki dönem ele alınmış; Osmanlı ve İngiliz arşiv belgeleri ile ikincil literatürden yararlanılmıştır. Araştırma sonucunda; Harbiye Nezaretinin, Damat Ferit dönemindeki siyasi karşıtlığa ve İngiliz baskılarına rağmen gizli veya dolaylı biçimde Mustafa Kemal’i ve eylemlerini desteklediği; görevden alma ve tutuklama taleplerine bürokratik manevralarla direnmeye çalıştığı görülmüştür. Ali Rıza Paşa’nın Sadaretinde ise bu ilişki, örtülü destekten açık bir uyuma ve müşterek harekât planlarına varan stratejik bir iş birliğine dönüşmüştür. İstanbul Hükümeti bu süreçte Kuva-yı Milliye’ye artan miktarda iaşe, cephane ve personel desteği iletmiş, Anadolu’daki kolordularla tam koordinasyon sağlamış, böylece milli hareketin askeri kapasitesini tahkim etmiştir. Nezaret üzerinden sağlanan bu destekler ve Mebusan Meclisindeki Milli Mücadele yanlısı duruşun güçlenmesi, İtilaf Devletleri’nin İstanbul’u fiilen işgal etmelerine giden süreci hızlandıran temel faktörler olmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Harbiye Nezareti
• Mustafa Kemal Paşa
• Kuva-yı Milliye
• Heyet-i Temsiliye
• Ali Rıza Paşa Hükümeti

RELATIONS BETWEEN ISTANBUL GOVERNMENTS AND KUVA-YI MILLIYE IN THE CONTEXT OF THE OTTOMAN MINISTRY OF WAR (MAY 1919 – MARCH 1920)

Öz

This study examines the relations between the Istanbul Governments of the Ottoman Empire and Mustafa Kemal Pasha and the Kuva-yı Milliye (Turkish National Forces) during the organizational phase of the National Movement, with a specific focus on the Ministry of War. Covering the period from the establishment of the Army Inspectorates and Mustafa Kemal’s departure for Samsun to the Allied occupation of Istanbul on 16 March 1920, the research draws upon Ottoman and British archival documents, memoirs and secondary literature. Findings indicate that the Ministry of War, despite persistent British pressure and the opposition of the Damat Ferit Government, provided covert or indirect support to Mustafa Kemal and his activities, and endeavored to resist demands for his dismissal and arrest to the greatest extent possible through bureaucratic maneuvers. During the era of Ali Rıza Pasha, however, an open alignment emerged between the Istanbul Government and the Representative Committee, culminating in joint operational planning and coordinated military–administrative action. During this period, the government increasingly supplied provisions, ammunition, and personnel to Kuva-yı Milliye and facilitated coordination with the Anatolian corps, thus strengthening the military infrastructure of the National Movement. These developments, together with the growing pro-National Movement stance within the Chamber of Deputies, accelerated the Allied decision to fully occupy Istanbul.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Ministry of War
• Mustafa Kemal Pasha
• Kuva-yı Milliye
• Representative Committee
• Ali Rıza Pasha Government

Kaynakça

1. DOCUMENTS ON BRITISH FOREIGN POLICY [DBFP] (1947), First Series (1919-1939), London, H. M. Stationary Office. - Cilt: IV, Belge No: 513, 530/1, 532, 683. - Cilt: VII, Belge No: 38, 50, 55. - Cilt: XIII, Belge No: 6, 51.
2. GENELKURMAY ATASE BAŞKANLIĞI, Harp Tarihi Vesikaları Dergisi (HTVD). - Sayı: 1, Vesika No: 16, 17, 18-a,b,c, 19, 20, 22. - Sayı: 2, Vesika No: 28, 29. - Sayı: 6, Vesika No: 129. - Sayı: 12, Vesika No: 302. - Sayı: 20, Vesika No: 508, 509, 511, 514, 518, 519. - Sayı: 21, Vesika No: 534, 535, 536, 537, 538. - Sayı: 79, Vesika No: 1734.
3. OSMANLI ARŞİVİ DAİRE BAŞKANLIĞI [OADB] (1982), Atatürk ile İlgili Arşiv Belgeleri (1911-1921 Arasına Ait 106 Belge), Ankara, Belge No: 51, 59.
4. ŞİMŞİR, Bilal (1992), İngiliz Belgelerinde Atatürk (1919-1938), Cilt I (Nisan 1919-Mart 1920), 2. Baskı, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
5. ŞİMŞİR, Bilal (2000), İngiliz Belgelerinde Atatürk, Cilt II (Nisan-Aralık 1920), 2. Baskı, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
6. TÜRK İNKILAP TARİHİ ENSTİTÜSÜ (1964), Atatürk’ün Tamim Telgraf ve Beyannameleri, Cilt IV, Ankara.
7. BOA, BEO (Babıali Evrak Odası), nr. 4584-343763, 4608-345542, 4612-345833.
8. BOA, BEO, Harbiye Gelen, nr. 344912, 345518, 349690.

9. BOA, BEO.SYS (Siyasi), nr. 34-54-2, 34-60, 34-64, 344083.
10. BOA, BEO, Maliye İD/65, nr. 4607-345518.
11. BOA, DH.EUM.SSM (Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Seyr-u Sefain Müdüriyeti), nr. 40-26.
12. BOA, DH.KMS (Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsus), nr. 53/43, 53-2/78, 54/12.
13. BOA, DH.SYS (Dahiliye Nezareti Siyasi Kalemi), nr. 34/60.
14. BOA, DH.ŞFR (Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi), nr. 100/174, 100/203, 101/19, 101/60, 101/70, 101/74, 104/78, 635/128, 638/37, 638/83, 638/109, 639/36, 639/64, 640/12, 644/66, 654/15.
15. BOA, DUİT (Dosya Usulü İrade Tasnifi), nr. 68/23, 178/30.
16. BOA, HR.SYS (Hariciye Siyasi), nr. 2606/10, 2607/3, 2608/6.
17. BOA, MV (Meclis-i Vükela), nr. 216/54, 216/95, 217/203, 251/34.
18. AHMAD, Feroz (1995), Modern Türkiye’nin Oluşumu, (Çev. Yavuz Alogan), İstanbul, Sarmal Yayınevi.
19. AKŞİN, Sina (1992), İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, Cilt I: Mutlakıyete Dönüş (1918-1919), 2. Basım, İstanbul, Cem Yayınevi.
20. AKŞİN, Sina (2004), İstanbul Hükümetleri ve Milli Mücadele, Cilt II: [Son Meşrutiyet 1919-1920], 2. Basım, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
21. ALTAY, Fahrettin (1970), 10 Yıl Savaş 1912-1922 ve Sonrası Görüp Geçirdiklerim, İstanbul, İnsel Yayınları.
22. ATATÜRK, Mustafa Kemal (2019), Nutuk-Söylev, Cilt I, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
23. BOZKURT, Abdurrahman (2014), İtilaf Devletlerinin İstanbul’da İşgal Yönetimi, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
24. CEBESOY, Ali Fuat (1953), Millî Mücadele Hâtıraları, İstanbul, Vatan Neşriyatı.
25. ÇERÇİNLİ, Meliha Nur (2018), Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre İstanbul Hükümetleri’nin Anadolu Hareketi’ne Dönük Politikaları (30 Ekim 1918-Kasım 1920), İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
26. ERASLAN, Cezmi (2020), “Milli Mücadelenin Başlangıç Tarihi Hakkında Bazı Mülahazalar”, 1918-1919 Mütarekeden Milli Mücadeleye (Hayal Kırıklığı, Uyanış, Örgütlenme ve Direniş), (Ed. Fatih Mehmet Sancaktar, Abdurrahman Bozkurt, Ramazan Erhan Güllü), İstanbul, Türk Ocağı Yayınları, ss. 15-29.
27. ERASLAN, Cezmi (2021), “Mondros Mütarekesi’nden Son Osmanlı Meclis-i Mebusan’ına: Devlet, Millet ve Ordusu”, Bir Asrı Geçen Birikimle Misak-ı Millî’ye Yeniden Bakmak, (Ed. Haluk Alkan), Türkiye Büyük Millet Meclisi Yayınları, URL: https://acikerisim.tbmm.gov.tr/bitstreams/dfedfa09-7a30-43fd-bead-f4465e6ce275/download, ss. 9-29.
28. ERASLAN, Cezmi (2023), “Mütareke’de İstanbul ve İstanbul Hükûmetleri”, Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918-1923, Cilt 11: İstanbul, (Ed. Mustafa Göleç, Zeynep Kevser Şerefoğlu, İlhami Danış), Ankara, Türkiye Bilimler Akademisi, ss. 1-128.
29. FINDLEY, Carter V. (2012), Modern Türkiye Tarihi - İslam, Milliyetçilik ve Modernlik 1789-2007, (Çev. Güneş Ayas), 2. Baskı, İstanbul, Timaş Yayınları.
30. GENELKURMAY ASKERÎ TARİH VE STRATEJİK ETÜT BAŞKANLIĞI (1994), Türk İstiklal Harbi II - Batı Cephesi 1’inci Kısım, 2. Baskı, Ankara, Genelkurmay Basımevi.
31. GENELKURMAY ASKERÎ TARİH VE STRATEJİK ETÜT BAŞKANLIĞI (1999), Türk İstiklal Harbi I - Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, 3. Baskı, Ankara, Genelkurmay Basımevi.
32. GOLOĞLU, Mahmut (1969), Milli Mücadele Tarihi İkinci Kitap - Sivas Kongresi 2. Kitap, Ankara, Başnur Matbaası.
33. GÖKBİLGİN, Mehmet Tayyib (1965), Millî Mücadele Başlarken, Cilt II: Sivas Kongresinden, Büyük Millet Meclisinin Açılmasına (4 Eylül 1919 - 23 Nisan 1920), Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
34. GÖKBİLGİN, Tayyib (1959), Millî Mücadele Başlarken, Cilt I: Mondros Mütarekesinden Sivas Kongresine, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
35. JAESCHKE, Gotthard (2011), Kurtuluş Savaşı ile İlgili İngiliz Belgeleri, (Çev. Cemal Köprülü), 3. Baskı, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
36. KARABEKİR, Kazım (1960), İstiklal Harbimiz, İstanbul, Türkiye Yayınevi.
37. KARABEKİR, Kazım (2009), Günlükler 1906-1948, Cilt 1, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları.
38. KARPAT, Kemal (2015), Türk Siyasi Tarihi – Siyasi Sistemin Evrimi, (Çev. Ceren Elitez), 6. Baskı, İstanbul, Timaş Yayınları.
39. KOCA, Salim ve YALÇIN, Semih (Temmuz 1994), "Atatürk’ün Dokuzuncu Ordu Müfettişliğine Tayininde Osmanlı Genelkurmayının Rolü", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. X, S. 29, ss. 401-416.
40. KURAN, Ahmed Bedevî (2012), Osmanlı İmparatorluğunda İnkılâp Hareketleri ve Millî Mücadele, İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
41. MANGO, Andrew (2011), "Atatürk", Türkiye Tarihi: Modern Dünyada Türkiye 1839-2010, Cilt 4, (Der. Reşat Kasaba), İstanbul, Kitap Yayınevi, ss. 139-169.
42. MUMCU, Uğur (1995), Kazım Karabekir Anlatıyor, 17. Basım, İstanbul, Tekin Yayınevi.
43. ORBAY, Rauf (1993a), Cehennem Değirmeni Siyasi Hatıralarım, Cilt 1, İstanbul, Emre Yayınları.
44. ORBAY, Rauf (1993b), Cehennem Değirmeni Siyasi Hatıralarım, Cilt 2, İstanbul, Emre Yayınları.
45. ÖZDEMİR, Mehmet (Mart 2000), "İstanbul’un İşgalini Takip Eden Dönemde Türk Milletinin Egemenlik Haklarını Ele Almasına Yönelik Çalışmalar", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. XVI, S. 46, ss. 89-116.
46. SANCAKTAR, Fatih Mehmet (2006), “Son Osmanlı Meclis-i Ayan’ında Damat Ferit Paşa Taraftarlarının Faaliyeti ve Anadolu Hareketine Etkisi”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, S. 9, ss. 129-170.
47. SELEK, Sebahattin (1981), Anadolu İhtilali, 5. Baskı, İstanbul, Örgün Yayınlar.
48. SOFUOĞLU, Adnan (Mart 2002), "Damat Ferit Paşa Hükümetlerinin Milli Mücadele’ye Karşı Girişimleri ve Son Olarak Kuvay-ı Seferiye Adıyla Yeni Bir Askeri Birlik Oluşturma Çabaları", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. XVIII, S. 52, ss. 37-87.
49. SONYEL, Salahi (2013), Kurtuluş Savaşı Günlerinde İngiliz İstihbarat Servisi’nin Türkiye’deki Eylemleri, 2. Baskı, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
50. TUNÇAY, Mete (1981), Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek-Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931), Ankara, Yurt Yayınları.
51. TURAN, Şerafettin (1991), Türk Devrim Tarihi I - İmparatorluğun Çöküşünden Ulusal Direnişe, Ankara, Bilgi Yayınevi.
52. TURAN, Şerafettin (1992), Türk Devrim Tarihi II - Ulusal Direnişten Türkiye Cumhuriyeti’ne, Ankara, Bilgi Yayınevi.
53. TURAN, Şerafettin (2017), Mustafa Kemal Atatürk - Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik, 3. Basım, Ankara, Bilgi Yayınevi.
54. TÜRKMEN, Zekeriya (2002), Yeni Devletin Şafağında Mustafa Kemal (Ekim 1918 – Ocak 1920), Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi.
55. YALÇIN, Durmuş vd. (2008), Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, Cilt I, 8. Baskı, Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi.
56. ZEYREK, Şerafettin (Mart 1989), "Amasya Mülâkatı", Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. V, S. 14, ss. 467-477.
57. ZÜRCHER, Eric Jan (2000), Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, (Çev. Yasemin Saner Gönen), 7. Baskı, İstanbul, İletişim Yayınları.