PANOPTİKON’DAN GÖNÜLLÜ GÖZETİME: BAKIŞ, İKTİDAR VE DENETİMİN TARİHSEL DÖNÜŞÜMÜ

Öz

Bu makale, gözetim olgusunu tarihsel, sosyolojik ve felsefi boyutlarıyla kapsamlı bir teorik çerçeveye oturtarak, geleneksel devlet ve iktidar mekanizmalarından günümüzün dijital ve gönüllü gözetim pratiklerine uzanan evrimsel dönüşümü incelemektedir. Çalışma, öncelikle Jeremy Bentham’ın panoptikon modeli ve Michel Foucault’nun disiplin toplumu kavramsallaştırmalarından hareketle, Batı düşünce sistemindeki gözmerkezci (okülersentrik) paradigmanın modern gözetim kültürünün inşası üzerindeki kurucu ve belirleyici etkisini tartışmaya açmaktadır. Bu doğrultuda; antik çağlardan itibaren devletlerin nüfusu kontrol altında tutmak için başvurduğu yazılı kayıt tutma pratikleri, Orta Çağ'daki katı dini denetim mekanizmaları, Avrupa tarihindeki getto uygulamaları ile cüzzamlıların tecridi ve Osmanlı-İslam şehirlerindeki mahalle bazlı mekânsal ayrışmalar gibi süreçler, iktidarların toplumsal denetim ve “kapatma” stratejileri olarak derinlemesine analiz edilmektedir. Klasik dönemlerde disiplin odaklı, yukarıdan aşağıya hiyerarşik bir biçimde işleyen ve bireyleri pasif birer nesneye dönüştüren bu denetim aygıtlarının, günümüzde nasıl köklü bir yapısal değişime uğradığı makalenin temel problemlerinden birini oluşturmaktadır. Dijital teknolojilerin günümüzde, küresel ağların ve sosyal medya platformlarının hızla yaygınlaşmasıyla birlikte gözetimin salt dışarıdan dayatılan, baskıcı ve otoriter bir pratik olmaktan çıktığı ve zımnen negatif anlamlarından sıyrıldığı tespit edilmektedir. Aksine bireylerin; şeffaflık ideolojisi, etkileşim kurma arzusu, dijital görünürlük kazanma çabası ve sosyal onay ihtiyacı gibi çok çeşitli motivasyonlarla kendi özel yaşamlarına dair verileri kendi rızalarıyla ifşa ettikleri ve gözetimin katılımcı ve gönüllü bir yapıya evrildiği vurgulanmaktadır. Makale, bu bağlamda modern toplumda gözetimin artık gündelik yaşamın sıradan bir parçası hâline geldiğini ve bireylerin bilerek bu sisteme dâhil olduğu yeni bir gözetleme kültürünün inşa edildiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Panoptikon
• Gözetim Toplumu
• Gönüllü Gözetim
• Performans Toplumu
• İktidar.

FROM THE PANOPTICON TO VOLUNTARY SURVEILLANCE: THE HISTORICAL TRANSFORMATION OF THE GAZE, POWER, AND CONTROL

Öz

This article examines the evolutionary transformation of surveillance—from traditional state and power mechanisms to today’s digital and voluntary surveillance practices—by situating the phenomenon within a comprehensive theoretical framework that encompasses its historical, sociological, and philosophical dimensions. Drawing primarily on Jeremy Bentham’s panopticon model and Michel Foucault’s conceptualization of the disciplinary society, the study examines the foundational and decisive influence of the ocularcentric paradigm within Western thought on the construction of modern surveillance culture. In this context, processes such as the record-keeping practices employed by states since antiquity to keep the population under control, the strict religious control mechanisms of the Middle Ages, the ghettoization practices in European history and the isolation of lepers, as well as neighborhood-based spatial segregations in Ottoman-Islamic cities, are analyzed in depth as strategies of social control and “enclosure” strategies of social control and “enclosure.” A central problem addressed in the article is how these control mechanisms—which in classical periods operated in a discipline-oriented, top-down hierarchical manner, transforming individuals into passive objects—have undergone a fundamental structural transformation in the present day. It is observed that with the rapid proliferation of global networks and social media platforms, surveillance has moved beyond being a purely externally imposed, repressive, and authoritarian practice and has shed its implicitly negative connotations. On the contrary, it is emphasized that individuals voluntarily disclose data regarding their private lives driven by a variety of motivations—such as the ideology of transparency, the desire for interaction, the effort to gain digital visibility, and the need for social validation—and that surveillance has evolved into a participatory and voluntary structure. In this context, the article aims to demonstrate that surveillance has become an ordinary part of daily life in modern society and that a new culture of surveillance is being constructed in which individuals consciously participate in this system.

Anahtar Kelimeler

• Panopticon
• Surveillance Society
• Voluntary Surveillance
• Performance Society
• Power.

Kaynakça

1. ALBRECHTSLUND, A. (2008). Online social networking as participatory surveillance. First Monday, 13(3). https://doi.org/10.5210/fm.v13i3.2142
2. ALBRECHTSLUND, A. (2013). New media and changing perceptions of surveillance. In John H. Jean B. and Axel B. (Ed.) A companion to new media dynamics (pp.311-321).
3. ANDREJEVIC, M. (2002). The kinder, gentler gaze of big brother: Reality tv in the era of digital capitalism. New media & society, 4(2), 251-270.
4. ANIK, M. (2022). Göç sonrası kültürel uyum ve kimlik ve sorunları. İçinde B. Kaldık (Ed.) Bölgesel ve küresel gelişmeler ışığında uluslararası göçler (ss. 37-61). Ankara: Nobel Yayınları.
5. ARSLAN, H. (2005). Bilim, bilimsel bilgi ve iktidar. Doğu Batı, 2(7), 63-89.
6. ATASOY, F. (2007). Kültürler üzerinde bilişim devriminin etkileri. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 4(2), 163-178.
7. AVCI, N. (2019). Enformatik cehalet. İstanbul: Timaş Yayınları.
8. BAŞTÜRK, E. (2016). Gözetimin soykütüğü: Foucault'dan Deleuze'e postmodern bir arkeoloji. İstanbul: Kalkedon Yayınları.

9. BAUMAN, Z. (2010). Küreselleşme: Toplumsal Sonuçları (Çev: A. Yılmaz). İstanbul, Ayarıntı Yayınları.
10. BAUMAN, Z., LYON, D. (2013). Akışkan gözetim (Çev: E. Yılmaz) İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
11. BELTING, H. (2017). Floransa ve bağdat: Doğu’da ve batı’da bakışın tarihi (Çev: Z. A. Yılmazer) İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
12. BIGO, D. (2008). Globalized (in) security: the field and the ban-opticon. In (Ed: Didier Bigo, Anastassia Tsoukala) Terror, insecurity and liberty: Illiberal practices of liberal regimes after 9/11 (pp. 20-58). London: Routledge.
13. BOYD, D. M., ELLISON, N. B. (2007). Social network sites: Definition, history, and scholarship. Journal of computer‐mediated Communication, 13(1), 210-230. doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x
14. CAMPBELL, J. E., CARLSON, M. (2002). Panopticon.com: Online surveillance and the commodification of privacy. Journal of broadcasting & electronic media, 46(4), 586-606.
15. CASTELLS, M. (2008). Enformasyon Çağı: Ekonomi, Toplum ve Kültür 1. cilt: Ağ Toplumunun Yükselişi (Çev: E. Kılıç) İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
16. CLARKE, R. (1988). Information technology and dataveillance. Communications of the ACM, 31(5), 498-512.
17. DELEUZE, G. (1992). Postscript on the societies of control. October, 59, 3–7. Retrived from http://www.jstor.org/stable/778828
18. DOLGUN, U. (2015). Şeffaf hapishane yahut gözetim toplumu: küreselleşen dünyada gözetim, toplumsal denetim ve iktidar ilişkileri (3. baskı). İstanbul: Ötüken Neşriyat.
19. ELLUL, J. (2015). Sözün düşüşü (Çev. H. Arslan). İstanbul: Paradigma Yayınları.
20. ELNAHLA, N. (2019). From the panopticon to amazon go: an overview of surveillance in retailing. In Proceedings of the Conference on Historical Analysis and Research in Marketing (Vol. 19, pp. 165-190).
21. ERGENÇ, Ö. (1984). Osmanlı şehrindeki “mahalle”nin işlev ve nitelikleri üzerine. İçinde H. İnalcık N. GÖYÜNÇ, H. W. Lowry (Ed.) Osmanlı Araştırmaları IV (ss. 69-78). İstanbul: Enderun Kitabevi.
22. FOUCAULT, M. (2019). Hapishanenin doğuşu (çev. M. A. Kılıçbay). Ankara: İmge Kitabevi.
23. FOUCAULT, M. (2020). Deliliğin tarihi (Çev: M. A. Kılıçbay) Ankara: İmge Kitabevi.
24. GALIČ, M. TIMAN, T., KOOPS, B. J. (2017). Bentham, Deleuze and beyond: An overview of surveillance theories from the panopticon to participation. Philosophy & Technology, 30(1), 9-37. https://doi.org/10.1007/s13347-016-0219-1
25. GANDY, O. H. (1989). The surveillance society: information technology and bureaucratic social control. Journal of communication, 39(3), 61-76.
26. GIDDENS, A. (2000). Tarihsel materyalizmin çağdaş eleştirisi (Çev: Ü. Tatlıcan) İstanbul: Paradigma Yayınları.
27. GIDDENS, A. (2008). Ulus devlet ve şiddet (Çev. C. Atay) İstanbul: Kalkedon Yayınları.
28. GIDDENS, A. (2012). Sosyoloji (Çev: C. Güzel) İstanbul: Kırmızı Yayınları.
29. HAGGERTY, K. D., ERICSON, R. V. (2000). The Surveillant Assemblage. British Journal of Sociology, 51(4), (pp. 605-22)
30. HAGGERTY, K. D., ERICSON, R. V. (2006). The new politics of surveillance and visibility. In Haggerty, K. D.Ericson, R. V. (Ed) The new politics of surveillance and visibility (pp. 3-25).
31. HAN, B. C. (2017). Şeffalık toplumu (Çev: H. Barışcan) İstanbul: Metis Yayınları.
32. HAN, B. C. (2019). Psikopolitika: neoliberalizm ve iktidar teknikleri (Çev: H. Barışcan) İstabul: Metis Yayınları.
33. KÖKTÜRK, M. (2021). Dijital çağ üzerine düşünceler. Ankara: Net Kitaplık Yayıncılık.
34. LEVİN, D. M. (1993), Modernity and the hegemony of vision. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
35. LUPTON, D. (2015). Digital sociology. New York: Routledge.
36. LYON, D. (1997). Elektronik göz: gözetim toplumunun yükselişi (Çev: D. Hattatoğlu) İstanbul: Sarmal Yayınevi.
37. LYON, D. (2006). Gözetlenen toplum: günlük hayatı kontrol etmek (Çev. G. Soykan). İstanbul: Kalkedon Yayınları.
38. LYON, D. (2013). Gözetim çalışmaları (Çev: A. Toprak). İstanbul: Kalkedon Yayıncılık.
39. LYON, D. (2014a). Surveillance, Snowden, and big data: Capacities, consequences, critique. Big data & society, 1(2), Doi: https://doi.org/10.1177/2053951714541861
40. LYON, D. (2014b). The emerging surveillance culture. In Jansson, A. and Christensen, M. (Ed) Media, Surveillance and Identity: Social Perspectives. Peter Lang Publishing Group (pp. 71-88)
41. LYON, D. (2018). The culture of surveillance: Watching as a way of life. Epub: John Wiley & Sons.
42. MARDİN, Ş. (1991a). Türkiye’de din ve siyaset. İstanbul: İletişim Yayınları.
43. MARDİN, Ş. (1991b). Türk modernleşmesi. İstanbul: İletişim Yayınları.
44. MARX, G. T. (2002). What’s new about the new surveillance? classifying for change and continuity. Surveillance & Society, 1(1), 9-29.
45. MARX, G. T. (2016). Windows into the soul: surveillance and society in an age of high technology. Chicago and London: University of Chicago Press.
46. MATHİESEN, T. (1997). The viewer society: Michel Foucault's Panopticon revisited. Theoretical criminology, 1(2), 215-234.
47. ORWELL, G. (2014). Bin dokuz yüz seksen dört (Çev: C. Üster) İstanbul: Can Yayınları.
48. PALLASMAA, J. (2011). Tenin gözleri: mimarlık ve duyular (Çev: A. U Kılıç.) İstanbul: Yem Yayınları.
49. POSTER, M. (2007). The mode of information: Poststructuralism and social context. Cambridge: Polity Press.
50. SANDERS, B. (2016). Öküzün a’sı: Elektronik çağda yazılı kültürün çöküşü ve şiddetin yükselişi (Çev: Ş. Tahir). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
51. SAYIN, Z. (2007). Sunuş. İçinde: P. Florenski, Tersten perspektif (ss. 7-31), İstanbul: Metis Yayınları.
52. SLOTERDIJK, P. (2001). Critique of cynical reason (Trans: Michael Eldred), Minneapolis: University of Minnesota Press.
53. SMITH, G. R. (1983). The early and medieval history of San'à' ca. 622-1382/1515. In R. B. Serjeant & R. Lewcock (Ed.) Şan‘a’: An Arabian Islamic city (pp. 49-67). London: Penshurst Press.
54. STOLLEIS, M. (2021). Yasanın gözü (Çev: A. Çağlar). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
55. STOLLEIS, M. (2021). Yasanın gözü (Çev: A. Çağlar). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
56. TOFFLER, A. (2008). Üçüncü dalga: bir fütürist ekonomi analizi klasiği. İstanbul: Koridor Yayıncılık.
57. ZUBOFF, S. (2021). Gözetleme kapitalizmi çağı (Çev: T. Uzunçelebi). İstanbul: Okuyanus Yayınevi.