Sosyobilimsel Bir Konu Olarak Yapay Zekâ: Bir Sistematik Derleme Çalışması

Öz

Bu araştırmanın amacı 2020-2025 yılları arasında yapay zekâyı (YZ) sosyobilimsel bir konu (SBK) olarak ele alan akademik araştırmaların kapsamını ve eğilimlerini incelemektir. Çalışmada, YÖK Tez Merkezi, Google Akademik, Web of Science, ERIC ve SCOPUS veri tabanları taranarak, PRISMA kriterleri doğrultusunda dokuz araştırma makalesi, bir yüksek lisans tezi sistematik olarak incelenmiştir. Bu araştırmada betimsel ve tematik analiz yöntemleri kullanılmıştır. İncelenen çalışmalarda nitel ve karma yöntem kullanıldığı ve çalışma gruplarının ortaokul öğrencileri ve öğretmen adayları olduğu görülmüştür. Çalışmaların metodolojik çeşitliliğe sahip olduğu ve konunun uluslararası yayın kapasitesinin yüksek olduğunu görülmüştür. Bu araştırma ile YZ'nin etik, sosyolojik ve güvenlik sorunları nedeniyle tehdit olarak algılandığı, buna karşın yaratıcı yazma ve argümantasyon gibi üst düzey düşünme becerilerine katkı sağladığı sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sosyobilimsel konu
• yapay zeka
• ChatGPT
• sistematik derleme

Artificial Intelligence as a Socio-Scientific Issue A Systematic Review

Öz

The purpose of this study is to examine the scope and trends of academic research addressing artificial intelligence (AI) as a socioscientific issue (SSI) between 2020 and 2025. In this study, nine research articles and one master's thesis were systematically reviewed in accordance with PRISMA criteria by searching the YÖK Thesis Center, Google Scholar, Web of Science, ERIC, and SCOPUS databases. Descriptive and thematic analysis methods were used in this research. The studies examined used qualitative and mixed methods, and the study groups consisted of middle school students and teacher candidates. The studies were found to be methodologically diverse, and the subject was found to have a high international publication capacity. This research concluded that AI is perceived as a threat due to ethical, sociological, and security issues; however, it contributes to higher-order thinking skills such as creative writing and argumentation.

Anahtar Kelimeler

• Socioscientific issue
• artificial intelligence
• ChatGPT
• systematic review

Kaynakça

1. Akbulut, İ., Akyıldız, A., Yılmaz, S., Bayri, E., & Bayri, G. (2024). Eğitimde teknoloji kullanımının öğrenci başarısına etkisi. International QMX Journal, 3(2), 940-948. https://doi.org/10.5281/zenodo.10729253
2. Armağan, N., Efe, R., Güzel, S., & Uluışık, M. (2024). Eğitimde yapay zekâ kullanımı ve gelişimi. Eurasian Education & Literature Journal, 19, 59-70. https://doi.org/10.17740/eas.edu.2024-V19-04
3. Arslan, K. (2020). Eğitimde yapay zekâ ve uygulamaları. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(1), 71-88. https://izlik.org/JA76ZX87TN
4. Ateş, A. (2025). Eğitimde yapay zekâ konulu tezlerin incelenmesi. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Ermenek Akademi Dergisi, 1(1), 46-52. https://izlik.org/JA79TM98ZX
5. Au, W. (2007). High-stakes testing and curricular control: A qualitative metasynthesis. Educational Researcher, 36(5), 258-267. https://doi.org/10.3102/0013189X07306523
6. Bayram, K., & Çelik, H. (2023). Yapay zekâ konusunda muhakeme ve girişimcilik becerileriyle bütünleştirilmiş sosyo-bilim etkinliği: Fen bilgisi öğretmen adaylarının görüşleri. Fen Bilimleri Öğretimi Dergisi, 11(1), 41-78. https://doi.org/10.56423/fbod.1241946
7. Bulut, M. A., Davarcı, M., Bozdoğan, N. K., & Sarpkaya, Y. (2024). Yapay zekanın eğitim üzerindeki etkileri. Ulusal Eğitim Dergisi, 4(3), 976-986. https://doi.org/10.5281/zenodo.10909352
8. Bozkurt, A. (2023). ChatGPT, üretken yapay zeka ve algoritmik paradigma değişikliği. Alanyazın, 4(1), 63-72. https://doi.org/10.59320/alanyazin.1283282

9. Coşkun, F., & Gülleroğlu, H. D. (2021). Yapay zekânın tarih içindeki gelişimi ve eğitimde kullanılması. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 54(3), 947-966. https://doi.org/10.30964/auebfd.916220
10. Çalık, M., & Sözbilir, M. (2014). İçerik analizinin parametreleri. Eğitim ve Bilim, 39(174), 33-38. https://doi.org/10.15390/EB.2014.3412
11. Çavuş, M. N. (2024). Eğitimde yapay zekâ tabanlı ölçme ve değerlendirme üzerine bir derleme. Uluslararası Özel Amaçlar için İngilizce Dergisi, 2(1), 39-54. https://izlik.org/JA76TN53EX
12. Dikmen, S., & Bahçeci, F. (2024). Eğitim bilimleri alanında yapay zekâ konulu bilimsel yayınların eğilimleri: Bibliyometrik bir inceleme: Trends in scientific publications on artificial intelligence in educational sciences: A bibliometric analysis. Socrates journal of interdisciplinary social researches, 10(46), 98-112. https://doi.org/10.5281/zenodo.13981118
13. Feyzi, A. Ş. I. K., Yıldız, A., Kılınç, S., Aytekin, N., Adalı, R., & Kurnaz, K. (2023). Yapay zekânın eğitime etkileri. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 10(98), 2100-2107. https://doi.org/10.5281/zenodo.8307107
14. Gökçe Yıldırım, T., & Töman, U. (2025). Sosyobilimsel konu etkinlikleri ile işlenen derslerin eleştirel düşünme eğilimlerine ve karar verme becerilerine etkisi. Turcology Research (82), 166-190. https://doi.org/10.62425/turcology.1567289
15. Güzey, C., Çakır, O., Athar, M. H., & Yurdaöz, E. (2023). Eğitimde yapay zekâ üzerine gerçekleştirilmiş araştırmalardaki eğilimlerin incelenmesi. Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dergisi, 5(1), 67-78. https://doi.org/10.53694/bited.1060730
16. Hastürk, H. G. (2025). Fen eğitiminde sosyobilimsel konular ve örnek uygulamaları. Eğitim & Bilim 2025: Fen eğitiminde geleneksel ve modern uygulamalar, 138. Efe Akademi Yayınları.
17. Higgins, J. P. T., & Green, S. (Eds). (2011). Cochrane handbook for systematic reviews of interventions. http://handbook-5-1.cochrane.org/
18. Högström, P., Gericke, N., Wallin, J., & Bergman, E. (2025). Teaching socioscientific issues: A systematic review. Science & Education, 34(5), 3079–3122. https://doi.org/10.1007/s11191-024-00542-y
19. İşler, B., & Kılıç, M. (2021). Eğitimde yapay zekâ kullanımı ve gelişimi. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 5(1), 1-11. https://doi.org/10.17932/IAU.EJNM.25480200.2021/ejnm_v5i1001
20. Keskin, D., & Sevli, O. (2024, Mayıs 01-02). Eğitimde yapay zekâ ve etik. International Topkapı Congress III, İstanbul.
21. Koçer, S. (2024). Yapay zeka ve doğrulama. REFLEKTİF Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), 103-114. https://doi.org/10.37679/trta.1557154
22. Moher D., Liberati A., Tetzlaff J., Altman D. G., The PRISMA Group (2009). Preferred reporting ıtems for systematic reviews and meta-analyses: The PRISMA Statement. PLoS Med 6(7), e1000097. https://doi.org/10.1371/journal.pmed1000097.
23. Oruç, T., Yeşilyurt, M., & Kurt, M. (2024). Eğitimde yapay zekâ konulu çalışmaların betimsel analizi. Temel Eğitim, 6(24), 44-60. https://izlik.org/JA37CX58TW
24. Öztemel, E. (2020). Yapay zekâ ve insanlığın geleceği. Bilişim teknolojileri ve iletişim: Birey ve toplum güvenliği, 95-112. https://doi.org/10.53478/TUBA.2020.011
25. Saracel, N., & Aksoy, I. (2020). Toplum 5.0: Süper akıllı toplum. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 9(2), 26-34. https://doi.org/10.16953/deusosbil.808359
26. Seyhan, A. (2024). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin eğitimde yapay zeka kullanımına ilişkin görüşleri. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 11(41), 100-125. http://dx.doi.org/10.29228/INESJOURNAL.78798
27. Seyrek, M., Yıldız, S., Emeksiz, H., Şahin, A., & Türkmen, M. T. (2024). Öğretmenlerin eğitimde yapay zeka kullanımına yönelik algıları. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 11(106), 845-856. https://doi.org/10.5281/zenodo.11113077
28. Tekin, N. (2023). Eğitimde yapay zekâ: Türkiye kaynaklı araştırmaların eğilimleri üzerine bir içerik analizi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(Özel Sayı), 387-411. https://doi.org/10.51119/ereegf.2023.49
29. Tekin, N., & Aslan, O. (2025). Culturo-techno-contextual approach: sample ımplementation steps for teaching socioscientific ıssues. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (73), 684-711. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1398648.
30. Topçu, M. S. (2015). Sosyobilimsel konular ve öğretimi. Pegem Akademi.
31. Topçu, M. S., & Atabey, N. (2017). Sosyobilimsel konu içerikli alan gezilerinin ilkögretim öğrencilerinin argümantasyon nitelikleri üzerine etkisi. Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 68-84. https://doi.org/10.14686/buefad.263541
32. Ugurlu, C. T., & Usta, H. G. (2025). Yapay zekanın eğitime yansımaları: Yönetici ve öğretmenlerin bakış açıları. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(1), 1350-1374. https://doi.org/10.51460/baebd.1578952
33. Uzun, Y., Tümtürk, A. Y., & Öztürk, H. (2021). Günümüzde ve gelecekte eğitim alanında kullanılan yapay zekâ. In 1st International Conference on Applied Engineering and Natural Sciences (pp. 1-3).
34. Vatansever, A. N., Çoban, S., Çoban, E. Y., & Şen, K. (2025). Eğitimde yapay zekâ ve uygulamalarına ilişkin bir literatür incelemesi. International Primary Education Research Journal, 9(2), 216-229. https://doi.org/10.38089/iperj.2025.219
35. Wörner, S., Kuhn, J., & Scheiter, K. (2022). The best of two worlds: A systematic review on combining real and virtual experiments in science education. Review of Educational Research, 92(6), 911-952. https://doi.org/10.3102/00346543221079417
36. Yeşiltaş, H. M., Çelikoğlu, M., & Taş, E. (2024). Fen eğitiminde sosyobilimsel konulara yönelik çalışmaların bibliyometrik analizi. Ordu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(1), 35-57. https://izlik.org/JA39FP58UC
37. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (1999). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11 baski).
38. Zeidler, D. L., & Nichols, B. H. (2009). Socioscientific issues: Theory and practice. Journal of elementary science education, 21(2), 49-58. https://doi.org/10.1007/BF03173684
39. Zeidler, D. L. (2014). Socioscientific issues as a curriculum emphasis: Theory, research, and practice. In Handbook of research on science education, volume II (pp. 697-726). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203097267
40. Zhang, J. (2025). Integrating socio-scientific ıssues into ai ethics education: Curriculum framework and case study. US-China Education Review, 15(1), 1-12. https://doi.org/ 10.17265/2161-623X/2025.01.001.
41. Yıldız, S., & Zengin, R. (2025). Eğitimde yapay zeka: Temelleri, kullanım alanları ve yapay zeka okuryazarlığı. İksad Yayınları, Ankara. https://doi.org/10.5281/zenodo.15207187