Ortaokul Öğrencilerinin Harita Okuryazarlık Becerilerinin Geliştirilmesi: Bir Eylem Araştırması

Öz

Bu çalışma, Sosyal Bilgiler dersi kapsamında planlanan ve uygulanan öğretici etkinliklerin, ortaokul öğrencilerinin harita okuryazarlık becerileri üzerindeki etkisini öğrencilerin deneyim ve algıları doğrultusunda incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde eylem araştırması deseniyle yürütülmüş; Van ili Saray ilçesinde bulunan bir ortaokulda öğrenim gören 12 öğrenci (7 kız, 5 erkek) çalışma grubunu oluşturmuştur. Araştırma süreci, ön bilgi testi, uygulama süreci ve son bilgi testi olmak üzere üç aşamada gerçekleştirilmiştir. Uygulama sürecinde sunumlar, grup çalışmaları, Jigsaw tekniği, kroki çizimleri, üç boyutlu materyal tasarımları, koordinat oyunları, balon etkinlikleri ve öğrenci günlükleri gibi çeşitli öğretim yöntem ve tekniklerinden yararlanılmıştır. Bu etkinlikler aracılığıyla öğrencilere temel harita kavramları, harita türleri, renklerin anlamları, lejant kullanımı ve kroki çizimi gibi harita okuryazarlığına ilişkin becerilerin kazandırılması hedeflenmiştir. Uygulamalar, öğrencilerin meridyen, paralel, ekvator ve yön kavramları gibi soyut coğrafi bilgileri somutlaştırmalarına olanak sağlamıştır. İşbirlikçi ve yaparak yaşayarak öğrenme yaklaşımlarının benimsendiği uygulama sürecinde, öğrencilerin öğrenmeye yönelik motivasyonlarının arttığı; sorumluluk alma davranışları ile özgüven düzeylerinde olumlu gelişmeler gözlemlenmiştir. Ön bilgi testi ve son bilgi testi bulgularının karşılaştırılması sonucunda, öğrencilerin harita okuryazarlığına ilişkin bilgi ve becerilerinde belirgin bir gelişme olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak, Sosyal Bilgiler dersinde uygulanan öğretici etkinliklerin, harita okuryazarlık becerilerinin geliştirilmesinde etkili, katılımcı ve öğrenci merkezli bir öğretim yaklaşımı sunduğu söylenebilir.

Anahtar Kelimeler

• harita okuryazarlığı
• sosyal bilgiler
• ortaokul
• eylem araştırması

Enhancing Map Literacy Skills of Middle School Students: An Action Research

Öz

This study aims to examine the effect of instructional activities planned and implemented within the scope of the Social Studies course on middle school students’ map literacy skills, based on students’ experiences and perceptions. The research was conducted using a qualitative research approach and an action research design. The study group consisted of 12 students (7 female, 5 male) attending a middle school in the Saray district of Van province. The research process was carried out in three stages: a pre-knowledge test, the implementation process, and a post-knowledge test. During the implementation process, various instructional methods and techniques were employed, including presentations, group work, the Jigsaw technique, sketch map drawings, three-dimensional material designs, coordinate games, balloon activities, and student journals. Through these activities, students were expected to acquire fundamental map literacy skills such as basic map concepts, types of maps, the meaning of colors, the use of legends, and sketch map drawing. The activities enabled students to concretize abstract geographical concepts such as meridians, parallels, the Equator, and cardinal directions. Throughout the process, which adopted collaborative learning and learning-by-doing approaches, increases in students’ motivation toward learning were observed, along with positive developments in their sense of responsibility and self-confidence. A comparison of the pre- and post-knowledge test results revealed a significant improvement in students’ knowledge and skills related to map literacy. Overall, the findings indicate that instructional activities implemented in the Social Studies course provide an effective, participatory, and student-centered instructional approach for enhancing middle school students’ map literacy skills.

Anahtar Kelimeler

• map literacy
• social studies
• middle school
• action research

Kaynakça

1. Abbak, A. C. (2021). Harita okuma ve yorumlama becerisinin incelenmesi. Sosyal Bilimler ve Eğitim Dergisi, 4(1), 158–180.
2. Adıgüzel, A., & Yüksel, İ. (2012). Öğretmenlerin öğretim teknolojileri entegrasyon becerilerinin değerlendirilmesi: Yeni pedagojik yaklaşımlar için nitel bir gereksinim analizi. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 6(1), 265–286.
3. Akar, B. (2008). İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin harita kullanma düzeylerinin ve harita kullanımına ilişkin öğretmen görüşlerinin değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). Mustafa Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
4. Akbaş, Y. (2002). İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin coğrafya kavramlarını anlama düzeyleri ve kavram yanılgıları (Yüksek lisans tezi). Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=0k494HvhVQdpdJ-wJy_nyg&no=TbCcSEAEZUoFyAfFrO3mPw
5. Akdağ, Ş. (2010). İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin sosyal bilgiler dersi “Yeryüzünde yaşam” ünitesindeki kavram yanılgıları (Yüksek lisans tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=OFek3TkOoykYHvQwYl3WPg&no=kFzSY7SkAer-S_Elsvk2YA
6. Akengin, H., Cendek, M. E., & Tuncel, G. (2016). Öğrencilerde harita okuryazarlığının geliştirilmesine ilişkin sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşleri. Marmara Coğrafya Dergisi, 34, 61–69.
7. Aktaş, S. (2010). İlköğretim II. kademe sosyal bilgiler derslerinde coğrafya konularının öğretimi: Sorunlar ve çözüm önerileri (Yüksek lisans tezi). Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
8. Aktürk, V. (2012). Sosyal bilgiler dersinde animasyon ve dijital harita kullanımının öğrencilerin mekânı algılama becerilerine etkileri (Yüksek lisans tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=noq5nK1imgkQzqYCh5PSvw&no=14xLzzyzvi7Z_wF46E43jQ

9. Ayuldeş, M., & Akbaş, Y. (2023). The effect of orienteering on sixth-grade students’ academic achievement and map literacy. Education and Science, 48(213), 113–142. https://doi.org/10.15390/EB.2023.11528
10. Baltacı, A. (2018). Nitel Araştırmalarda Örnekleme Yöntemleri ve Örnek Hacmi Sorunsalı Üzerine Kavramsal Bir İnceleme. BEÜ SBE Derg.,7(1), 231-274.
11. Balcı, A., & Yıldırım, S. (2023). Sosyal bilgiler öğretiminde harita okuryazarlığı. International Journal of Geography and Geography Education, 50, 146–163.
12. Boz, E., & Çoban, A. (2019). Ortaokul öğrencilerinin harita ve coğrafi koordinatlarla ilgili kavramları anlama düzeyleri ve kavram yanılgıları. II. Uluslararası Coğrafya Eğitimi Kongresi (UCEK-2019), Eskişehir, Türkiye.
13. Can, B., & Demirkaya, H. (2023). Ortaokul öğrencilerinin harita okuryazarlığı becerilerinin değişkenlere göre durumu. Araştırma ve Deneyim Dergisi, 8(1), 155–172.
14. Çağlıoğlu, A. Ç. (2025). Anadolu liselerinde görev yapan coğrafya öğretmenlerinin derslerinde kullandığı öğretim teknolojileri ve bu araçlara karşı yaklaşımlarının değerlendirilmesi. Ulusal ve Uluslararası Sosyoloji ve Ekonomi Dergisi, 5(8), 242–254.
15. Çakmak, F. (2006). İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin sosyal bilgiler dersi nüfus ve yerleşme konusunda geçen kavramları anlama düzeyleri (Yüksek lisans tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=D0aQkIVrgTOnzB1fUmAi7Q&no=ohG_2_LLuwqyVe-UiXNZpQ
16. Çelikkaya, T. (2002). İlköğretim 1. kademe sosyal bilgiler dersi coğrafya konularının öğretimi (Yüksek lisans tezi). Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=4s1hWh-gTdY8MmHuooyMuQ&no=OV7OBhx0HrWiFKQpf2x3Qw
17. Demirkaya, H., & Karacan, H. (2016). Ortaokul 6. sınıf öğrencilerinin sosyal bilgiler dersindeki bazı coğrafi kavramları anlama düzeyleri ve kavram yanılgıları. Uluslararası Alan Eğitimi Dergisi, 2(2), 38–57.
18. Dönmez, L. (2021). Map literacy skill in social sciences curriculum of Turkey: The gap between theory and practice. Review of International Geographical Education Online, 11(2), 449–460. https://doi.org/10.33403/rigeo.899631
19. Erol, H. (2017). Ortaokul öğrencilerinin harita okuryazarlık becerileri. Adıyaman Üniversitesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(3), 412–430.
20. Ertmer, P. A., Ottenbreit-Leftwich, A. T., Sadik, O., Sendurur, E., & Sendurur, P. (2006). Technology-using teachers. Journal of Computing in Teacher Education, 23(2), 55–61.
21. Ertuğrul, Z. (2008). İlköğretim 6. sınıf öğrencilerinin harita ve küre kullanım becerilerinin tespiti (Yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezSorguSonucYeni.jsp
22. Gökçe, N. (2009). Türkiye’de öğretmen yetiştirmede coğrafya eğitimi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 9(2), 721–747.
23. Görmez, E. (2021). Harita okuryazarlık becerilerinin incelenmesi. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(2), 456–478.
24. Izadine Youssouf, A. ve Özbaş, M. (2025). İlköğretim okulu yöneticilerinin yaşadıkları yönetim sorunları (Ndjamena şehir okulları örneği, Çad Cumhuriyeti). Çağdaş Yönetim Bilimleri Dergisi, 12(1), 1-22. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4419444
25. Kaldybekova, R., Aksoy, B., & Abdymanapov, B. (2021). Impact of activity-based map literacy skills teaching on academic achievement levels of secondary school students in Kazakhstan. Review of International Geographical Education Online, 11(1), 151–167. https://doi.org/10.33403/rigeo.853728
26. Kartal, F. (2015). Ortaöğretim öğrencilerinin harita okuryazarlık düzeylerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=fyNNxYHdzuZSE7Xdc1Ph5w&no=Dam58DWjRAmItKlskjUhjQ
27. Karaağaç, E. (2019). Haritacılık eğitiminde öğretim yöntem ve teknikleri ile birlikte materyal tasarımı ve geliştirilmesi. Türkiye Harita Bilimsel ve Teknik Kurultayı. https://yunus.hacettepe.edu.tr/~kteke/index_files/presentations/17.harita_kurultayi_ozet_kitabi.pdf
28. Kayacan, Z. (2010). İlköğretim altıncı sınıf öğrencilerinin coğrafi koordinatlarla ilgili kavram yanılgıları (Yüksek lisans tezi). Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=0k494HvhVQdpdJ-wJy_nyg&no=TbCcSEAEZUoFyAfFrO3mPw
29. Köşker, N. (2012). Mekânsal biliş yeterlilikleri. Journal of Turkish Studies, 4(3), 55–72.
30. Kumar, R. V., & Vakkil, M. (2020). Improving map reading skills of elementary level student teachers through activity-based training. International Journal of Educational Sciences, 29(1–3), 48–54.
31. Lawless, K. A., & Pellegrino, J. W. (2007). Professional development in integrating technology. Review of Educational Research, 77(4), 575–614.
32. Maganga, C., & Srivastava, A. (2025). Enhancing map reading and interpretation skills in geography education through digital technologies. Vegueta, 25(2), 44–58. https://vegueta.org/index.php/VEG/article/view/93
33. Mateo-Babiano, I., Lee, G., & Hernandez-Santin, C. (2019). People in place: Placemaking fundamentals. Place Agency. https://placemakingglobal.com/wp-content/uploads/2024/11/1_0_TeachingGuide_PeopleinPlace.pdf
34. Mills, G. E. (2002). Action research: A guide for the teacher researcher. Merrill Prentice Hall.
35. Öncü, M., & Elmastaş, N. (2019). Ortaöğretim öğrencilerinin harita becerileri düzeylerinin belirlenmesi üzerine bir araştırma: Şanlıurfa örneği. International Journal of Geography and Geography Education, 42, 91–106.
36. Pekdemir, Ü., & Polat, S. (2016). Sosyal bilgiler ders kitaplarında harita kullanımı. Ekev Akademi Dergisi, 20(65), 389–404.
37. Platten, L. (1995). Talking geography. International Journal of Early Years Education, 3(2), 17–25.
38. Prakash, V. (2023). Learning map skills through inquiry. Research Hub Journal, 8(1), 44–58.
39. Ramsaroop, S., & Kwayi, A. M. (2024). Teaching map skills in secondary education. Journal of Geography Education in Africa, 6(1), 55–72.
40. Rayner, H. A. (1999). Improving map literacy (Doctoral dissertation). University of London.
41. Sönmez, Ö. F. (2010). Harita becerilerinin öğretimi. Eğitim ve Bilim, 35(158), 125–137.
42. Sönmez, Ö. F., & Aksoy, B. (2012). İlköğretim ikinci kademe öğrencilerinin harita beceri düzeylerinin belirlenmesi. Turkish Studies, 7(11), 1905–1924.
43. Tuncel, H. (2008). Kentsel mekân algısı ve harita kullanımı. Coğrafi Bilimler Dergisi, 6(1), 45–60.
44. Tümertekin, E., & Özgüç, N. (1998). Beşeri coğrafya: İnsan, kültür, mekân. Çantay Kitabevi.
45. Utim, S. (2015). Effect of activity-based method of teaching on students’ performance in the concept of map reading in geography in Awe L.G.A of Nasarawa State [Unpublished research project, University of Jos, Faculty of Education, Department of Science and Technology].
46. Üzümcü, O. N. (2007). İlköğretim 6. sınıf sosyal bilgiler dersinde harita okuma becerisinin aktif öğrenme yöntemiyle kazandırılması (Yüksek lisans tezi). Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=1WWfjF0tdky4Wo047u0QxQ&no=f3Tev9FvFu9c4PXlE0O8fA
47. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. basım.). Seçkin Yayıncılık.