Araştırmacı Tarafından Tasarlanan ve ChatGPT ile Oluşturulan Analojilerin 6. Sınıf Öğrencilerinin Akademik Başarılarına ve Kavramları Günlük Yaşamla İlişkilendirme Becerilerine Etkisi: Solunum Sistemi Örneği

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 2, 545 - 568, 24.12.2025

İbrahim Enes Tosun , Şirin İlkörücü

https://doi.org/10.52826/mcbuefd.1688589

Öz

Yapay zekâ (YZ) teknolojileri, kişiselleştirilmiş öğrenmeyi desteklemek ve öğretim stratejilerini geliştirmek amacıyla eğitim ortamlarında giderek daha fazla entegre edilmektedir. Bu çalışma, bir araştırmacı tarafından geliştirilen analojiler ile yapay zekâ aracı ChatGPT tarafından oluşturulan analojilerin, altıncı sınıf öğrencilerinin solunum sistemini anlama düzeyleri ve bilimsel kavramları günlük yaşamla ilişkilendirme becerileri üzerindeki etkilerini incelemektedir. Araştırma, gerçek sınıf koşullarında YZ destekli ve araştırmacı tasarımı analojilerin öğretimsel etkililiğini karşılaştırarak literatürdeki mevcut bir boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Çalışmada, ön test–son test kontrol gruplu yarı deneysel desen kullanılmıştır. Örneklemi, 2023–2024 eğitim öğretim yılında Türkiye’nin Bilecik ilindeki bir devlet okulunda öğrenim gören 65 altıncı sınıf öğrencisi oluşturmaktadır. Öğrenciler, iki deney ve bir kontrol grubu olmak üzere üç gruba ayrılmıştır. Deney gruplarına sırasıyla araştırmacı tarafından geliştirilen veya ChatGPT tarafından üretilen analojilerle zenginleştirilmiş öğretim uygulanırken, kontrol grubuna geleneksel yöntemlerle ders verilmiştir. Veriler, normallik için Kolmogorov–Smirnov testi, tek yönlü ANOVA ve Tukey HSD post-hoc karşılaştırmaları kullanılarak analiz edilmiştir. Analiz sonuçları, her iki analoji temelli öğretim grubunun da kontrol grubuna kıyasla anlamlı düzeyde daha yüksek akademik başarı gösterdiğini ortaya koymuştur; ancak iki deney grubu arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır. Ek olarak, nitel bulgular, öğrencilerin her iki tür analojiyi de kavramsal anlamayı geliştirme, motivasyonu artırma ve sınıf içeriğini günlük yaşamla ilişkilendirme açısından faydalı bulduklarını göstermiştir. Bazı öğrenciler ise analojilerin etkisinin görsel materyaller, videolar ve uygulamalı etkinliklerle desteklenerek artırılabileceğini ifade etmiştir. Genel olarak bulgular, ChatGPT gibi yapay zekâ araçlarının, sağlam pedagojik ilkeler ve araştırmacı uzmanlığı ile yönlendirildiğinde fen öğretimini destekleyebileceğini göstermektedir. Bu çalışma, YZ temelli içerik üretiminin öğretim uygulamalarına entegre edilmesinin, fen eğitiminde hem bilişsel hem de duyuşsal öğrenme çıktılarının gelişmesine katkı sağlayabileceğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yapay Zeka , ChatGPT , Analoji , Fen Eğitimi , Solunum Sistemi

The Effect of Researcher-Designed and ChatGPT-Generated Analogies on 6th Grade Students' Academic Achievement and Ability to Relate Concepts to Daily Life: The Case of the Respiratory System

Öz

Artificial intelligence (AI) is increasingly used in education to support personalized learning and innovative teaching strategies. This study examines the effects of researcher-designed and ChatGPT-generated analogies on 6th-grade students’ understanding of the respiratory system and their ability to connect scientific concepts with daily life. Addressing a gap in the literature, the research compares the instructional effectiveness of AI-supported and researcher-created analogies in authentic classroom settings. A quasi-experimental pre-test post-test control group design was employed with 65 students from a public school in Bilecik, Türkiye, during the 2023–2024 academic year. Students were assigned to two experimental groups and one control group: the former received analogy-based instruction, while the latter was taught conventionally. Data were analysed using Kolmogorov–Smirnov tests, one-way ANOVA, and Tukey HSD. Results indicated that both experimental groups outperformed the control group in academic achievement, though no significant difference emerged between researcher- and ChatGPT-based analogies. Qualitative findings highlighted that students perceived both approaches as beneficial for enhancing conceptual understanding, motivation, and real-life connections. Some suggested incorporating visuals, videos, and hands-on activities to strengthen analogy effectiveness. Overall, the study demonstrates that AI tools like ChatGPT, when aligned with pedagogical principles, can enrich science education and foster cognitive and affective learning outcomes.

Anahtar Kelimeler

Artificial Intelligence , ChatGPT , Analogy , Science Education , Respiratory System

Kaynakça

• Adetayo, A. J., Aborisade, M. O., & Sanni, B. A. (2024). Microsoft Copilot and Anthropic Claude AI in education and library service. Library Hi Tech News. https://doi.org/10.1108/LHTN-01-2024-0002
• Ahi, B., & Balcı, S. (2017). “Burnumdan aldığım nefes nereye gidiyor?”: Çocukların solunum sistemi hakkındaki bilgileri. İlköğretim Online, 16(1). https://doi.org/10.17051/io.2017.34222
• Bahadir, F., & Díkmen, M. (2022). The effect of 5E learning model on students’ academic achievement: A meta-analysis study. Istanbul Aydin University Journal of Social Sciences, 14(4), 532-552.
• Bhaskar, P., & Gupta, P. K. K. (2024). Delving into educators’ perspectives on ChatGPT in management education: A qualitative exploration. Interactive Technology and Smart Education, 21(4), 645–671. https://doi.org/10.1108/ITSE-08-2023-0169
• Birer, G. C. (2023). ChatGPT. TÜBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi, 56(662), 36-37.
• Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
• Brooks, M. G. and Brooks J. G. (1999). In search of understanding: The case for constructivist classrooms. Alexandria: Merrill Prenticehall.
• Brown, T., Mann, B., Ryder, N., Subbiah, M., Kaplan, J. D., Dhariwal, P., ... & Amodei, D. (2020). Language models are few-shot learners. Advances in neural information processing systems, 33, 1877-1901.
• Bybee, R. W. (2014). Guest editorial: The BSCS 5E instructional model: Personal reflections and contemporary implications. Science and Children, 51(8), 10–13. https://doi.org/10.2505/4/sc14_051_08_10
• Cao, C., Ding, Z., Lee, G. G., Jiao, J., Lin, J., & Zhai, X. (2023). Elucidating STEM concepts through generative AI: A multi-modal exploration of analogical reasoning. arXiv preprint arXiv:2308.10454. https://doi.org/10.48550/arXiv.2308.10454
• Chavan, R. (2016). Difficulties in teaching biology concepts by science teachers at upper primary level. Online Submission, 3(8), 10–18.
• Chou, A., & Shu, L. H. (2015). Using analogies to explain versus inspire concepts. Artificial Intelligence for Engineering Design, Analysis and Manufacturing, 29(2), 135–146. https://doi.org/10.1017/S0890060415000025
• Clement, J. (1993). Using bridging analogies and anchoring intuitions to deal with students preconceptions in physics. Journal of Research in Science Teaching. 30(10), 1241–1257.
• Cooper, G. (2023). Examining science education in ChatGPT: An exploratory study of generative artificial intelligence. Journal of Science Education and Technology, 32(3), 444–452. https://doi.org/10.1007/s10956-023-10039-y
• Creswell, J. W. (2007). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
• Curtis, R. V., & Reigeluth, C. M. (1984). The use of analogies in written text. Instructional Science, 13(2), 99–117.
• Çepni, S. (2014). Araştırma ve proje çalışmalarına giriş. (7th ed.). Trabzon: Celepler Matbaacılık.
• Çolak Yazıcı, S., & Erkoç, M. (2023). Fen bilimleri grubu öğretmenlerinin uzaktan eğitim sürecinde yapay zekâ kullanma durumlarının analizi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (58), 2682-2704. https://doi.org/10.53444/deubefd.1316144
• Dai, Y., Lin, Z., Liu, A., & Wang, W. (2024). An embodied, analogical and disruptive approach of AI pedagogy in upper elementary education: An experimental study. British Journal of Educational Technology, 55(1), 417-434. https://doi.org/10.1111/bjet.13371
• Das, S. R., & Madhusudan, J. V. (2024). Perceptions of higher education students towards ChatGPT usage. International Journal of Technology in Education, 7(1), 86–106. https://doi.org/10.46328/ijte.583
• Ebel, R. L., & Frisbie, D. A. (1991). Essentials of educational measurement (5th ed.). Prentice Hall of India.
• Else, M. J., Clement, J., & Rea-Ramirez, M. A. (2003, March–April). Should different types of analogies be treated differently in instruction? Observations from a middle-school life science curriculum. In Proceedings of the National Association for Research in Science Teaching (NARST), Philadelphia, PA, United States.
• Eslit, E. R. (2023). 21st century teaching: Updates, challenges, and best practices. St. Michael’s College, Iligan City, Philippines. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.21864.65284
• Ergun, M. (2023). Artificial intelligence designing lesson plans in science teaching: ChatGPT example. In Proceedings of the 3rd International Artificial Intelligence and Data Science Congress (III. Uluslararası Yapay Zekâ ve Veri Bilimi Kongresi), İzmir, Turkey.
• Fadillah, M. A., Usmeldi, U., Lufri, L., Mawardi, M., & Festiyed, F. (2024). Exploring user perceptions: The impact of ChatGPT on high school students' physics understanding and learning. Advances in Mobile Learning Educational Research, 4(2), 1197–1207. https://doi.org/10.59188/eduvest.v4i6.1410
• Glynn, S. M. (2008). Making science concepts meaningful to students: Teaching with analogies. In S. Mikelskis-Seifert, U. Ringelband, & M. Brückmann (Eds.), Four decades of research in science education: From curriculum development to quality improvement. Waxmann.
• Harman, G., & Çökelez, A. (2017). Analojilerin fen eğitimindeki yeri ve önemi. Necatibey Faculty of Education Electronic Journal of Science and Mathematics Education, 11(1), 340-363. https://doi.org/10.17522/balikesirnef.356303
• Harrison, A. G., & Treagust, D. F. (1993). Teaching with analogies: A case study in grade‐10 optics. Journal of Research in Science Teaching, 30(10), 1291–1307. https://doi.org/10.1002/tea.3660301010
• Kırbağ Zengin, F., & Keçeci, G. (2023). Fen eğitiminde teknoloji uygulamaları. Ankara: İKSAD Yayınevi.
• Kobal. S. (2011). İlköğretim ikinci kademe fen ve teknoloji dersinde analojilere dayalı öğretimin başarı, tutum ve hatırda tutma düzeyi üzerindeki etkisinin araştırılması (Tez No: 287617). [Yüksek lisans tezi, Pamukkale Üniversitesi].
• Kutlucan, E., & Seferoğlu, S. S. (2024). Eğitimde yapay zekâ kullanımı: ChatGPT’nin KEFE ve PEST analizi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 22(2), 1059-1083. https://doi.org/10.37217/tebd.1368821
• Lee, B. C., & Chung, J. (2024). An empirical investigation of the impact of ChatGPT on creativity. Nature Human Behaviour, 8(10), 1906-1914. https://doi.org/10.1038/s41562-024-01953-1
• Lei, P. W., Dunbar, S. B., & Kolen, M. J. (2004). A comparison of parametric and nonparametric approaches to item analysis for multiple-choice tests. Educational and Psychological Measurement, 64(4), 565–587. https://doi.org/10.1177/0013164403261760
• Leite, B. S. (2024). Generative artificial intelligence in chemistry teaching: ChatGPT, Gemini, and Copilot’s content responses. Journal of Applied Learning and Teaching, 7(2), 190–204. https://doi.org/10.37074/jalt.2024.7.2.13
• Lincoln, Y., & Guba, E. (1985). Naturalistic inquiry. Beverly Hills, CA: Sage
• Luckin, R., Holmes, W., Griffiths, M., & Forcier, L. B. (2016). Intelligence unleashed: An argument for AI in education. UCL Knowledge Lab. http://discovery.ucl.ac.uk/1475756/
• Ministry of National Education. (2018). Fen bilimleri dersi öğretim programı. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.
• Ministry of National Education, Directorate General of Measurement, Assessment and Examination Services. (2023a). 6. Sınıf beceri temelli testler. Retrieved from: https://odsgm.meb.gov.tr/www/6-sinif-beceri-temelli-testler/icerik/489
• Ministry of National Education, Directorate General of Measurement, Assessment and Examination Services. (2023b). 6. Sınıf kazanım testleri. Retrieved from: https://odsgm.meb.gov.tr/www/6-sinif-kazanim-testleri/icerik/849
• Ministry of National Education. (2023c). 6. Sınıf MATBAA Yayın MEB Ders Kitabı. Retrieved from: https://www.ibapsatmath.com/wp-content/uploads/2023/09/6.Sinif-MATBAA-Yayin-MEB-Ders-kitabi-2023-2024_compressed.pdf
• Ministry of National Education. (2023d). 6. Sınıf MEB Çalışma Kitabı. Retrieved from: https://www.ibapsatmath.com/wp-content/uploads/2023/09/6.sinif-MEB-Calisma-Kitabi-2023-2024.pdf
• Ministry of National Education. (2023e). 6. Sınıf MEB Ders Kitabı. Retrieved from: https://www.ibapsatmath.com/wp-content/uploads/2023/09/6.Sinif-MEB-Ders-kitabi-2023-2024.pdf
• Ministry of National Education. (2024a). Eğitimde yapay zekâ uygulamaları uluslararası forumu raporu. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yenilik ve Eğitim Teknolojileri Genel Müdürlüğü.
• Ministry of National Education. (2024b). Türkiye yüzyılı maarif modeli öğretim programları (ilkokul ve ortaokul 3,4,5,6,7 ve 8. Sınıflar). Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.
• Merriam, S. B. (1998). Qualitative research and case study application in education. San Francisco, CA: Jossey-Bass.
• Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded sourcebook. sage.
• Mogavi, R. H., Deng, C., Kim, J. J., Zhou, P., Kwon, Y. D., Metwally, A. H. S., & Hui, P. (2024). ChatGPT in education: A blessing or a curse? A qualitative study exploring early adopters’ utilization and perceptions. Computers in Human Behavior: Artificial Humans, 2(1), 100027. https://doi.org/10.1016/j.chbah.2023.100027
• Montenegro-Rueda, M., Fernández-Cerero, J., Fernández-Batanero, J. M., & López-Meneses, E. (2023). Impact of the implementation of ChatGPT in education: A systematic review. Computers, 12(8), 153. https://doi.org/10.3390/computers12080153
• Motlagh, N. Y., Khajavi, M., Sharifi, A., & Ahmadi, M. (2023). The impact of artificial intelligence on the evolution of digital education: A comparative study of OpenAI text generation tools including ChatGPT, Bing Chat, Bard, and Ernie. arXiv preprint arXiv:2309.02029. https://doi.org/10.48550/arXiv.2309.02029
• Ntumi, S., Agbenyo, S., & Bulala, T. (2023). Estimating the psychometric properties ("ıtem difficulty, discrimination and reliability ındices") of test ıtems using kuder-richardson approach (kr-20). Shanlax International Journal of Education, 11(3), 18-28. https://doi.org/10.34293/education.v11i3.6081
• OpenAI. (2024). ChatGPT (Large language model). OpenAI. https://chat.openai.com/
• Orgill, M., & Bodner, G. (2004). What research tells us about using analogies to teach chemistry. Chemistry Education Research and Practice, 5(1), 15–32. https://doi.org/10.1039/B3RP90028B
• Orgill, M., & Thomas, M. (2007). Analogies and the 5E Model. Science Teacher, 74(1), 40–45.
• Ouyang, F., & Jiao, P. (2021). Artificial intelligence in education: The three paradigms. Computers and Education: Artificial Intelligence, 2, https://doi.org/10.1016/j.caeai.2021.100020
• Özmen, H. & Karamustafaoğlu, O. (Ed.). (2019). Eğitimde araştırma yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi.
• Park, H. K., & Martin, S. N. (2024). Exploring the role of ChatGPT in science education for Asia-Pacific and beyond: a systematic review. Asia-Pacific Science Education, 10(2), 233-264. https://doi.org/10.1163/23641177-bja10079
• Patton, M. Q. (2014). Qualitative research and evaluation methods (M. Bütün & S. B. Demir, Trans.). Ankara: Pegem Akademi. (Original work published 2002)
• Polat, M., & Koç, M. (2024). Dijital ortamlarda fen eğitimi: Dijital öğrenme platformları üzerine fen bilgisi öğretmen görüşleri. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39(1), 32-55. https://doi.org/10.31457/hr.1457663
• Ross, D. K., & Cartier, J. L. (2015). Developing pre-service elementary teachers’ pedagogical practices while planning using the learning cycle. Journal of Science Teacher Education, 26(6), 573–591. https://doi.org/10.1007/s10972-015-9439-y
• Prokop, P. & Fancovicova, J. (2006). Students’ ideas about the human body: Do they really draw what they know? Journal of Baltic Science Education, 2(10), 86-95.
• Saira, N. Z., & Hafeez, M. (2021). A critical review on discussion and traditional teaching methods. Psychology and Education Journal, 58(1), 1871-1886. https://doi.org/10.17762/pae.v58i1.1042
• Serkan, S. A. Y., & Yıldırım, F. S. (2021). Fen öğretiminde yeni yaklaşımlar-II. Ankara: Pegem Akademi.
• Şaşmaz-Ören, F., Ormancı, Ü., Babacan, T., Çiçek, T. & Koparan, S. (2010). Analoji ve araştırma temelli öğrenme yaklaşımına dayalı rehber materyal uygulaması ile buna yönelik öğrenci görüşleri. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 1(1), 33-53.
• Tekin, N. (2023). Eğitimde yapay zekâ: Türkiye kaynaklı araştırmaların eğilimleri üzerine bir içerik analizi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(Özel Sayı), 387-411. https://doi.org/10.51119/ereegf.2023.49
• Temelli, A., Arlı, E. E., Biber, B., & Kurt, M. (2011). İnsanlarda solunum sistemi konusunun kavram haritalarıyla öğretilmesinin öğrencilerin akademik başarısına etkisi. Journal of the Institute of Science and Technology, 1(2), 61-66.
• Tisdell, E. J., Merriam, S. B., & Stuckey-Peyrot, H. L. (2025). Qualitative research: A guide to design and implementation (5th ed.). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.
• Tuncer, M. (2020). Nicel araştırma desenleri. In B. Oral & A. Çoban (Eds.), Kuramdan uygulamaya eğitimde bilimsel araştırma yöntemleri (s. 205-227). Ankara: Pegem Akademi.
• Uzun, E., Cingöz, E., & Şata, E. (2022). Türkiye’de fen bilimleri eğitiminde analoji üzerine yapılan lisansüstü tez çalışmalarının betimsel içerik analizi. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 12(2), 492-519. https://doi.org/10.18039/ajesi.926677
• Vardar, G. D., Selvi, M., & Önder, A. N. (2015). Solunum sistemi konusunun ilköğretimde dramatizasyon tekniği ile öğretiminin öğrenci başarısına etkisi. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 5(2), 239-250.
• Yılmaz, A. (2024). Öğretmenlerin fen eğitiminde yapay zekâ, transhümanizm ve yaratıcılık uygulamalarını kullanmalarının güçlü ve zayıf yönleri. International Journal of Eurasia Social Sciences / Uluslararasi Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 14(55), 17-36. http://dx.doi.org/10.35826/ijoess.4448
• Yuan, S., Jiayang, C., & Qiu, L. (2024). Boosting scientific concepts understanding: Can analogy from teacher models empower student models? Journal of AI Education Studies, 15(3), 123-137. https://doi.org/10.1234/jai.2024.11375
• Zhu, C., Sun, M., Luo, J., Li, T., & Wang, M. (2023). How to Harness the Potential of ChatGPT in Education?. Knowledge Management & E-Learning, 15(2), 133–152. https://doi.org/10.34105/j.kmel.2023.15.008
• Zawacki-Richter, O., Marín, V. I., Bond, M., & Gouverneur, F. (2019). Systematic review of research on artificial intelligence applications in higher education – where are the educators? International Journal of Educational Technology in Higher Education, 16(39), https://doi.org/10.1186/s41239-019-0171-0