معالم العلاقة بين المعلـم والمـتعلم وتوظيف المنهج العلمي المؤصل في التربية والتعليم عند الإمام مالك

Öz

الحمد لله رب العالمين، وبه نستعين ولا عدوان إلا على الظالمين، والصلاة والسلام على أشرف المرسلين، نبينا وحبيبنا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين أما بعد: فإن البحث العلمي هو واحد من أوجه النشاط المعقدة التي يمارسها العلماء باستقصاء منهجي في سبيل زيادة مجموع المعرفة العلمية وتقنياتها، وقد جاء الإسلام داعِيًا إلى البحث العلميِّ والدِّراسة والتَّمحيص والتنقيب والمعرفة؛ فالحِكْمة ضالَّة المؤمن، وطلب العلم فريضةٌ على المسلمين، وهو في ذلك لا يميز بين عِلمٍ وآخَر، بل اعتبَر العلوم النافعة هي تلك التي تُحقِّق مصلحةً دينيَّة، أو توصل إلى منفعةٍ دنيويَّة، وقد دعا الإسلامُ إلى تمجيد العقل، وتحصيل العلم، حتَّى إنَّه قرنَتْ شهادة العلماء بشهادة الملائكة: ﴿شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ﴾(آل عمران/ 18)؛ بل اعتبَر إيمانَ الإنسان وعبادة الله غير كاملةٍ ما لَم تَصْدر عن علمٍ وإدراك وبصيرة: ﴿وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ﴾ (العنكبوت/ 43)؛ وعليه فإن المنهج هو جوهر مشكلة الأمة، فلو استقامت عليه لاستقام لها كل شيء، فالمنهج ضد الارتجال، ولا يستقيم أمر بغير ترتيب، ولا يقوم بناء بغير نسق وتركيب؛ ولعل من أصعب الأزمات التي تعاني منها الأمة اليوم، هي غياب العقل المنهجي، أو التفكير الممنهج، أي الواضح والبين والمستقيم؛ فالارتجال، والتلقائية غير الواعية في معالجة شؤون الحياة، دليل قاطع على غياب الممارسة المنهجية. وهدفنا من هذا البحث هو بيان معالم العلاقة بين المعلـم والمـتعلم عنـد إمام المدينة المنورة؛ ومدى استخدامه رحمه الله لمنهج البحث العلمي من استقراء ووصف واستنباط وتحليل؛ هذه الأخيرة التي تعتبر زبدة مناهج البحث العلمي الحديثة والتي وظفها الإمام مالك رحمه الله تعالى في كتاباته كالموطأ الذي كان زبدة جلساته رحمه الله مع خيرة تلاميذه؛ ففيه ظهر الحفظ والبيان مع حسن الترتيب والتبويب؛ في مقابل المدونة التي جمعت مختلف إجابات الإمام فيما سئل وأجاب عنه في أوقات ممتدة ومناسبات عديدة؛ فلم ترد جودة وحسن السبك والانتقاء والترتيب في الموطأ والمدونة صدفة أو عشوائيا وإنما نتاج جهد مبذول؛ فبعد الإخلاص في العمل؛ نجد الإمام قد سلك فيه والتزم بمنهج علمي رصين ساعده في ربح الوقت وادخار الجهد؛ وأضفى عليه القبول والدوام عند المتلقي فيما بعد؛ فكم من موطأ ألف ولم يبقى غير موطأ الإمام مالك رحمه الله. إننا نجد الإمام مالك رحمه الله قد أفاد في مجالسه العلمية كمعلم من خلال ما ألف ودرس ونصح؛ من خلال ما أفتى به، وعليه نوصي طلبة العلم بالعودة إلى كتـب الـسلف الـصالح رحمهم الله؛ والاستئناس بها فيما يكتبون ويدرسون؛ فكتاباتهم مؤصلة للكثير من القضايا العلمية والتعلمية والتربوية، مع العمل على نشرها في الأوساط التعليمية للاستفادة منها في مجال التربية والتعليم. لقد وعى الإمام مالك أهمية البحث وفق المنهج العلمي فأبدع رحمه الله فيما ألف ودون؛ وهو ديدن أهل العلم عامة في حقيقة الأمر من أهل الهمة البحثية العالية في بذلهم وعطائهم للعلم لمن يطلبونه من الطلاب؛ فقد كان لأهل العلم منهجٌ متميز في تعليمهم لطلابهم، كالمعاملة الطيبة لطالب للعلم ومحبتهم لهم محبة الآباء للأبناء؛ والنصح لهم والسؤال عنهم حال غيبتهم... ولنا في قدامى العلماء رحمهم الله أسوة طيبة. إن المنهج العلمي الذي نتحدث عنه في مؤلفات القدامى ومنهم الإمام مالك رحمه الله ليس مجرد كلام يلاك؛ وإنما هو تطبيقات عملية تقف عليها وأنت تتدارس مؤلفات الإمام ومن سار على نهجه من طلبته.

Anahtar Kelimeler

• معالم
• معلم
• متعلم
• منهج
• الإمام مالك

Key aspects of the relationship between teacher and student, and the application of the established scientific method in education and teaching, according to Imam Malik

Öz

Praise be to Allah, Lord of the Worlds, and in Him we seek help, and there is no aggression except against the oppressors. Peace and blessings be upon the noblest of messengers, our Prophet and beloved Muhammad, and upon his family and all his companions. To proceed: Scientific research is one of the complex activities that scientists practice through systematic inquiry in order to increase the body of scientific knowledge and its technologies. Islam came calling for scientific research, study, scrutiny, exploration, and knowledge. Wisdom is the lost property of the believer, and seeking knowledge is an obligation upon Muslims. In this regard, he does not differentiate between one science and another, but rather he considers beneficial sciences to be those that achieve a religious interest or lead to a worldly benefit. Islam has called for the glorification of reason and the acquisition of knowledge, to the point that it has linked the testimony of scholars with the testimony of angels: ﴿ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ ﴾(آل عمران/ 18) Rather, he considered human faith and worship of God incomplete unless they stemmed from knowledge, understanding, and insight: ﴿ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ ﴾(العنكبوت/ 43). Therefore, methodology is the core of the nation's problem. If it adhered to it, everything else would fall into place. Methodology is the antithesis of improvisation, and nothing can be set right without order, nor can any structure stand without order and composition. Perhaps one of the most difficult crises the nation suffers from today is the absence of systematic reasoning, or methodical thinking—that is, clear, evident, and straightforward thinking. Improvisation and unconscious spontaneity in dealing with life's affairs are conclusive evidence of the absence of systematic practice. Our aim in this research is to clarify the features of the relationship between teacher and student in the thought of the Imam of Medina, and the extent to which he, may God have mercy on him, employed the scientific method of inquiry, including induction, description, deduction, and analysis. This latter approach, considered the essence of modern scientific research methodologies, was employed by Imam Malik (may God have mercy on him) in his writings, such as the Muwatta, which was the culmination of his sessions with his most distinguished students. In it, memorization and eloquence are evident, along with excellent organization and categorization. This contrasts with the Mudawwana, which compiles the Imam's various answers to questions posed to him over extended periods and on numerous occasions. The quality, elegance, selection, and arrangement of the Muwatta and the Mudawwana were not accidental or random, but rather the product of dedicated effort. After sincere dedication, we find that the Imam followed and adhered to a sound scientific methodology that saved him time and effort, and ensured its acceptance and enduring relevance for future generations. Indeed, many Muwattas have been written, yet only Imam Malik's Muwatta remains. We find that Imam Malik (may God have mercy on him) benefited from his scholarly gatherings as a teacher through his writings, lessons, advice, and legal opinions. Therefore, we recommend that students of knowledge return to the books of the righteous predecessors (may God have mercy on them) and draw upon them in their writings and studies. Their writings are foundational to many scientific, educational, and pedagogical issues, and efforts are underway to disseminate them within educational circles for the benefit of the field of education. Imam Malik understood the importance of research according to the scientific method, and he excelled, may God have mercy on him, in what he authored and compiled. This is indeed the general practice of scholars, those with high research aspirations, in their dedication and generosity to imparting knowledge to those who seek it. Scholars had a distinctive approach to teaching their students, such as treating them with kindness and affection, like parents for their children, advising them, and inquiring about them in their absence. We have a fine example in the early scholars, may God have mercy on them. The scientific method we are discussing in the works of the early scholars, including Imam Malik, may God have mercy on him, is not mere rhetoric; rather, it is a set of practical applications that you will encounter as you study the works of the Imam and those of his students who followed his path.

Anahtar Kelimeler

• Landmarks
• Teacher
• Learner
• Curriculum
• Imam Malik.

İmam Mâlik'te (ö. 179/795) Öğretmen-Öğrenci İlişkisinin Belirgin Özellikleri ve Eğitim-Öğretimde Köklü/Temellendirilmiş Bilimsel Yöntemin İşlevselleştirilmesi

Öz

Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamd olsun; ancak O'ndan yardım dileriz, düşmanlık yalnızca zalimlere karşıdır. Salât ve selâm, peygamberlerin en şereflisi olan Efendimiz ve sevgilimiz Hz. Muhammed'e (s.a.v.) ve O'nun tüm âl ve ashabına olsun. Bundan sonra: Bilimsel araştırma, bilim insanlarının bilimsel bilgi birikimini ve onun tekniklerini artırmak amacıyla yöntemli bir sorgulama ile icra ettikleri karmaşık faaliyetlerden biridir. İslam, ilmî araştırmaya, incelemeye, tetkike, araştırıp kurcalamaya ve bilgiye çağıran bir din olarak gelmiştir; zira hikmet, müminin yitiğidir ve ilim talebi Müslümanlar üzerine bir farzdır. İslam bu hususta bir ilim ile diğeri arasında ayrım gözetmemiş, aksine faydalı ilimleri; dinî bir maslahat gerçekleştiren ya da dünyevî bir menfaate ulaştıran ilimler olarak kabul etmiştir. İslam, aklı yüceltmeye ve ilim tahsil etmeye çağırmış, hatta öyle ki âlimlerin şahitliğini meleklerin şahitliğiyle bir araya getirmiştir: ﴿شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ﴾ (Âl-i İmrân, 18); hatta insanın imanını ve Allah'a ibadetini, ilim, idrak ve basiretten kaynaklanmadıkça tam saymamıştır: ﴿ وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ ﴾ (Ankebût, 43). Buna göre yöntem (menhec), ümmetin temel sorununun özüdür; ümmet bu yöntem üzerinde istikamet bulsaydı her şeyi de istikamet bulurdu. Zira yöntem, doğaçlamanın (irticâlin) zıddıdır; hiçbir iş düzen olmaksızın doğru gitmez, hiçbir bina da bir nizam ve kurgu olmaksızın ayakta durmaz. Belki de ümmetin bugün yaşadığı en zor krizlerden biri, yöntemli aklın ya da sistemli düşüncenin -yani açık, net ve dosdoğru düşüncenin- yokluğudur; hayatın meselelerini ele alırken doğaçlama ve bilinçsiz kendiliğindenlik, yöntemli uygulamanın yokluğuna kesin bir delildir. Bu araştırmadaki amacımız, Medine-i Münevvere İmamı (İmam Mâlik) nezdinde öğretmen ile öğrenci arasındaki ilişkinin belirgin özelliklerini ortaya koymak ve onun -Allah kendisine rahmet etsin- istikra (tümevarım), tasvir, istinbat (çıkarım) ve tahlil gibi bilimsel araştırma yöntemini ne ölçüde kullandığını göstermektir. Bu sonuncular, modern bilimsel araştırma yöntemlerinin özü sayılmakta olup, İmam Mâlik -Allah ona rahmet etsin- bunları el-Muvatta gibi eserlerinde kullanmıştır. El-Muvatta, kendisinin en seçkin öğrencileriyle yaptığı ilim meclislerinin özeti mesabesindeydi; bu eserde ezber ve beyan, güzel bir tertip ve tasnifle birlikte tezahür etmiştir. Buna karşılık el-Müdevvene ise, İmam'a uzun zaman dilimlerinde ve pek çok vesileyle sorulan sorulara verdiği çeşitli cevapları bir araya getirmiştir. El-Muvatta ve el-Müdevvene'deki kalite, güzel üslup, seçicilik ve tertip, ne tesadüfen ne de rastgele ortaya çıkmıştır; aksine bunlar sarf edilen bir çabanın ürünüdür. Zira işteki ihlasın ardından, İmam'ın bu eserlerde sağlam bir bilimsel yönteme bağlı kaldığını görürüz; bu yöntem ona zamandan kazanma ve çabadan tasarruf etme imkânı sağlamış, sonrasında bu eserlere okuyucu nezdinde kabul görme ve kalıcılık kazandırmıştır. Nitekim nice Muvatta telif edilmiş, fakat bunlardan yalnızca İmam Mâlik'in -Allah ona rahmet etsin- Muvatta'ı bâki kalmıştır. İmam Mâlik'in -Allah ona rahmet etsin- bir öğretmen olarak ilim meclislerinde; telif ettiği eserler, verdiği dersler, yaptığı nasihatler ve verdiği fetvalar aracılığıyla fayda sağladığını görmekteyiz. Buna binaen ilim talebelerine, selef-i sâlihînin -Allah kendilerine rahmet etsin- kitaplarına dönmelerini ve yazdıkları ile okuttukları şeylerde bu kitaplardan yararlanmalarını tavsiye ediyoruz; zira onların yazıları, pek çok ilmî, öğretim ve eğitim meselesini temellendirmektedir. Ayrıca eğitim ve öğretim alanında yararlanılabilmesi için bu eserlerin eğitim ortamlarında yayılması yönünde çalışılmalıdır. İmam Mâlik, bilimsel yönteme göre araştırmanın önemini kavramış ve -Allah ona rahmet etsin- telif ettiği ve kaleme aldığı eserlerde büyük bir maharet göstermiştir. Gerçekte bu, genel olarak yüksek araştırma gayretine sahip ilim ehlinin âdetidir; onlar, kendilerinden ilim talep eden öğrencilere ilim vermede ve onlara sunmada cömert davranırlar. Zira ilim ehlinin, öğrencilerini yetiştirmede kendine has bir yöntemi vardı: ilim talebesine güzel muamelede bulunmak, onları babaların evlatlarını sevdiği gibi sevmek, onlara nasihat etmek ve gaib olduklarında hallerini sormak gibi... Eski âlimlerde -Allah kendilerine rahmet etsin- bizim için güzel bir örneklik vardır. Eskilerin -ki bunlar arasında İmam Mâlik de -Allah ona rahmet etsin- bulunmaktadır- eserlerinde söz konusu ettiğimiz bilimsel yöntem, sadece tekrarlanıp duran bir söz değildir ; aksine, İmam'ın eserlerini ve onun yolunu izleyen öğrencilerinin eserlerini incelerken üzerinde durduğun pratik uygulamalardır.

Anahtar Kelimeler

• Özellikler
• Öğretmen
• Öğrenci
• Yöntem
• İmam Mâlik.

Kaynakça

1. al-Qurʾān al-Karīm bi-Riwāyat Warsh ʿan Nāfiʿ.
2. ʿAbūd, Ḥārith. al-Ittiṣāl al-Tarbawī. Dār Wāʾil li-l-Nashr wa-l-Tawzīʿ, ʿAmmān, al-Urdunn; 2009M.
3. Abū Zahra, Muḥammad. Mālik; Ḥayātuhu wa-ʿAṣruhu; Ārāʾuhu al-Fiqhiyya. 3ṭ; Dār al-Fikr al-ʿArabī، al-Qāhira، Miṣr.
4. Aḥmad, Ṣabrī. Manhaj al-Imām Mālik fī al-Muwaṭṭaʾ. Ḥawliyyat Kulliyyat Uṣūl al-Dīn wa-l-Daʿwa bi-l-Manūfiyya, Miṣr, al-ʿadad 33, 1435H/2014M.
5. al-Awqāf wa-l-Shuʾūn al-Islāmiyya – al-Kuwayt, Wizārat. al-Mawsūʿa al-Fiqhiyya al-Kuwaytiyya. 2ṭ; 1404H/1427H, j. 39.
6. al-Aʿẓamī, Muḥammad Ḍiyāʾ al-Raḥmān. Dirāsāt fī al-Sunna al-Nabawiyya. Majallat al-Jāmiʿa al-Islāmiyya bi-l-Madīna al-Munawwara, 8 Dhū al-Ḥijja 1431H, j. 33.
7. al-Aʿẓamī, Muḥammad Muṣṭafā (muḥaqqiq). al-Muwaṭṭaʾ. Taḥqīq: Muḥammad Muṣṭafā al-Aʿẓamī; 1ṭ; Muʾassasat Zāyid b. Sulṭān Āl Nahyān li-l-Aʿmāl al-Khayriyya wa-l-Insāniyya, Abū Ẓabī, al-Imārāt; 1425H/2004M.
8. BūʿAql, Muṣṭafā. al-Madhhab al-Mālikī Nashʾatuhu wa-Madārisuhu; Uṣūluhu wa-Maṣādiruhu. Majallat al-Ṣirāṭ li-l-Buḥūth wa-l-Dirāsāt al-Islāmiyya al-Muqārana; al-ʿadad 12; al-sana al-sādisa; Fivriyā 1427H/2006M; Kulliyyat al-ʿUlūm al-Islāmiyya، Jāmiʿat al-Jazāʾir.

9. al-Dhahabī, Shams al-Dīn. Siyar Aʿlām al-Nubalāʾ. Taḥqīq: Muṣṭafā ʿAbd al-Qādir ʿAṭā; 2ṭ; Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, Bayrūt, Lubnān; 2010M, j. 6.
10. al-Dhahabī, Shams al-Dīn. Siyar Aʿlām al-Nubalāʾ. Dār al-Ḥadīth, al-Qāhira; 1427H/2006M, j. 7.
11. al-Dimashqī, Abū al-Faḍl. Kitāb al-Furūq al-Fiqhiyya li-l-Dimashqī. Dirāsa wa-taḥqīq: Muḥammad Abū al-Ajfan, Ḥamza Abū Fāris; 1ṭ; Dār al-Ḥikma, Ṭarābulus, Lībiyā; 2007M.
12. al-Dukharī, ʿAbd al-ʿAẓīm; Sulaymān, ʿUmar. al-Imām Mālik wa-Manhajuhu fī al-Muwaṭṭaʾ.
13. Farīd, Aḥmad. Min Aʿlām al-Salaf. 1ṭ; Dār al-Īmān li-l-Ṭabʿ wa-l-Nashr wa-l-Tawzīʿ, al-Iskandariyya, Miṣr; 1418H/1998M.
14. al-Ghazālī, Abū Ḥāmid Muḥammad. al-Lubāb min Kitāb al-ʿIlm wa-Ādāb al-ʿĀlim wa-l-Mutaʿallim. 1ṭ; Dār al-Nahḍa al-ʿArabiyya, Bayrūt, Lubnān; 1998M.
15. al-Ghazālī, Abū Ḥāmid Muḥammad. al-Munqidh min al-Ḍalāl wa-maʿahu Kīmiyāʾ al-Saʿāda wa-l-Qawāʿid al-ʿAshara wa-l-Adab fī al-Dīn wa-Risāla Ayyuhā al-Walad al-Muḥibb. 1ṭ; al-Maktaba al-ʿAṣriyya, Ṣaydā, Bayrūt, Lubnān; 1423H/2003M.
16. al-Ghazālī, Abū Ḥāmid Muḥammad. Ayyuhā al-Walad al-Muḥibb. Taḥqīq: ʿAbd Allāh Aḥmad Abū Zayna; 3ṭ; Dār al-Shurūq, al-Qāhira; 1401H/1981M.
17. al-Ḥajwī, Muḥammad b. al-Ḥasan al-Thaʿālibī al-Fāsī. al-Fikr al-Sāmī fī Tārīkh al-Fiqh al-Islāmī. ʿAtanā bihi: Haytham Khalīfa Ṭuʿaymī; 1ṭ; al-Maktaba al-ʿAṣriyya, Ṣaydā, Bayrūt; 1430H/2009M, j. 1. Ibn ʿAbd al-Barr, Abū ʿUmar Yūsuf b. ʿAbd Allāh b. Muḥammad b. ʿĀṣim. al-Istidhkār. Taḥqīq: Sālim Muḥammad ʿAṭā, Muḥammad ʿAlī Maʿwaḍ; 1ṭ; Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, Bayrūt, Lubnān; 1421H/2000M, j. 1.
18. Ibn ʿAbd al-Barr, Abū ʿUmar Yūsuf b. ʿAbd Allāh b. Muḥammad b. ʿĀṣim. al-Intiqāʾ fī Faḍāʾil al-Thalātha al-Aʾimma al-Fuqahāʾ. Taḥqīq: Abū al-Ashbāl al-Zuharī; Maktabat al-Qudsī, al-Qāhira, Miṣr; 1350H.
19. Ibn ʿAbd al-Barr, Abū ʿUmar Yūsuf b. ʿAbd Allāh b. Muḥammad b. ʿĀṣim. al-Tamhīd li-mā fī al-Muwaṭṭaʾ min al-Maʿānī wa-l-Asānīd. Taḥqīq: Muṣṭafā b. Aḥmad al-ʿAlawī, Muḥammad ʿAbd al-Kabīr al-Bakrī; Wizārat ʿUmūm al-Awqāf wa-l-Shuʾūn al-Islāmiyya, al-Rabāṭ, al-Maghrib; 1387H, j. 1.
20. Ibn Farḥūn, Ibrāhīm b. ʿAlī b. Muḥammad, Burhān al-Dīn al-Yaʿmarī. al-Dībāj al-Mudhahhab fī Maʿrifat Aʿyān ʿUlamāʾ al-Madhhab. Taḥqīq wa-taʿlīq: Muḥammad al-Aḥmadī Abū al-Nūr; Dār al-Turāth li-l-Ṭabʿ wa-l-Nashr, al-Qāhira.
21. Ibn al-Najjār al-Dumyāṭī, Abū ʿAmmār Yāsir b. Aḥmad b. Badr. Mawsūʿat al-Fiqh ʿalā al-Madhāhib al-Arbaʿa (maʿa adillatihā al-tafṣīliyya min al-Kitāb wa-l-Sunna al-Nabawiyya). Rājaʿahu: Majmaʿ al-Buḥūth al-Islāmiyya bi-l-Azhar al-Sharīf; Dār al-Taqwā, al-Qāhira – Miṣr; 1ṭ; 1444H/2023M, j. 1.
22. Ibn Taymiyya, Aḥmad b. ʿAbd al-Ḥalīm. Majmūʿ al-Fatāwā. 2ṭ; Riʾāsat Idārat al-Buḥūth al-ʿIlmiyya wa-l-Iftāʾ wa-l-Daʿwa wa-l-Irshād, al-Riyāḍ, al-Mamlaka al-ʿArabiyya al-Saʿūdiyya; 1398H, j. 20. Ismāʿīl, Mūsā. ʿAmal Ahl al-Madīna wa-Atharuhu fī al-Fiqh al-Islāmī. 1ṭ; Dār Ibn Ḥazm, Bayrūt, Lubnān; al-Jazāʾir; 1424H/2004M.
23. ʿItr, Nūr al-Dīn. Manāhij al-Muḥaddithīn al-ʿĀmma fī al-Riwāya wa-l-Taṣnīf. 1ṭ; Dār al-Salām li-l-Ṭibāʿa wa-l-Nashr wa-l-Tawzīʿ wa-l-Tarjama, al-Qāhira, Miṣr; 1435H/2014M.
24. Majdhūb, ʿAbd al-ʿAzīz. al-Ṣirāʿ al-Madhhabī bi-Ifrīqiyyā ilā Qiyām al-Dawla al-Zīriyya. 2ṭ; al-Dār al-Tūnisiyya li-l-Nashr, Tūnis; 1985M.
25. Majdī ʿAbd al-ʿAzīz, Ibrāhīm. Tanmiyat Tafkīr al-Muʿallimīn wa-l-Mutaʿallimīn (Ḍarūra Tarbawiyya fī ʿAṣr al-Maʿlūmāt). ʿĀlam al-Kutub li-l-Nashr wa-l-Tawzīʿ, al-Qāhira, Miṣr; 2006M.
26. Mālik b. Anas. al-Muwaṭṭaʾ. Taḥqīq: Ḥāmid Aḥmad Māhir; Dār al-Fajr li-l-Turāth, al-Qāhira, Miṣr; 1426H/2005M.
27. Muḥammad Ibrāhīm ʿAlī. Iṣṭilāḥ al-Madhhab ʿinda al-Mālikiyya. 1ṭ; Dār al-Buḥūth li-l-Dirāsāt al-Islāmiyya wa-Iḥyāʾ al-Turāth, al-Imārāt al-ʿArabiyya al-Muttaḥida – Dubay; 1421H/2000M. al-Nashshār, ʿAlī Sāmī. Namādhij al-Baḥth al-ʿIlmī ʿinda Mufakkirī al-Islām. Dār al-Maʿārif, al-Qāhira; 1996M.
28. al-Qaṭṭān, Manāʿ b. Khalīl. Tārīkh al-Tashrīʿ al-Islāmī. 5ṭ; Maktabat Wahba, al-Qāhira; 1422H/2001M.
29. Rāshid, ʿAlī. Khaṣāʾiṣ al-Muʿallim al-ʿAṣrī wa-Adwāruhu. Dār al-Fikr al-ʿArabī, ʿAmmān; 2002M.
30. Saʿīd, Humām ʿAbd al-Raḥīm. al-Fikr al-Manhajī ʿinda al-Muḥaddithīn. 1ṭ; Maktabat Majallat al-Bayān, al-Riyāḍ, al-Mamlaka al-ʿArabiyya al-Saʿūdiyya; 1433H.
31. Shafīq, Muḥammad. al-Ḥaḍāra al-Islāmiyya wa-Akhlāqiyyāt al-Manhaj al-ʿIlmī. al-Qāhira; 2003M.
32. al-Tattāʾī al-Mālikī, Abū ʿAbd Allāh Shams al-Dīn Muḥammad b. Ibrāhīm b. Khalīl. Jawāhir al-Durar fī Ḥall Alfāẓ al-Mukhtaṣar. 1ṭ; Taḥqīq wa-takhrīj aḥādīthihi: Nūrī Ḥasan Ḥāmid al-Maslātī; Dār Ibn Ḥazm, Bayrūt – Lubnān; 1435H/2014M, j. 1.
33. al-Tāwīl, Muḥammad. Khaṣāʾiṣ al-Madhhab al-Mālikī. Maṭbaʿat Info Print, Fās, al-Maghrib; 2014M.
34. Muḥammad Yaḥyā b. Muḥammad, al-Walātī. Īṣāl al-Sālik ilā Uṣūl Madhhab al-Imām Mālik. Taqdīm wa-taʿlīq: Murād Buḍāya; 1ṭ; Dār Ibn Ḥazm, Bayrūt, Lubnān; 1427H/2006M.
35. al-Yaḥṣubī, al-Qāḍī ʿIyāḍ, Abū al-Faḍl b. Mūsā. Tartīb al-Madārik wa-Taqrīb al-Masālik. Taḥqīq: Ibn Tāwīt al-Ṭanjī; 1ṭ; Maṭbaʿat Faḍāla، al-Muḥammadiyya، al-Maghrib; 1965M, j. 1.
36. al-Yaḥṣubī، al-Qāḍī ʿIyāḍ، Abū al-Faḍl b. Mūsā. Tartīb al-Madārik wa-Taqrīb al-Masālik li-Maʿrifat Aʿlām Madhhab Mālik. Taḥqīq: Aḥmad Bakīr Maḥmūd; Dār Maktabat al-Ḥayāt، Bayrūt، Lubnān ; 1387H/1967M, j. 1–4.