Iranian Documentary Cinema: A Historical and Thematic Evaluation

Yıl 2026, Sayı: 21 , 105 - 121 , 30.03.2026

Hülya Özkan Rıgıderakhshan

https://doi.org/10.32579/mecmua.1757427

https://izlik.org/JA94AP65BP

Öz

This study comparatively examines the transformation of Iranian documentary cinema before and after the 1979 Islamic Revolution. Prior to the revolution, particularly from the 1960s onwards, documentary production developed alongside state-sponsored development projects and included aesthetically innovative examples characterized by individual and critical perspectives. In the post-revolutionary period, documentary cinema became an ideological apparatus, foregrounding themes of war and religious sacrifice. Nevertheless, independent filmmakers transformed documentary into a site of resistance by amplifying the voices of marginalized social groups. In this study, literature review and descriptive content analysis were employed as research methods. First, academic works, historical sources, and critiques on Iranian documentary cinema were examined in order to establish a theoretical framework for the field’s development. Subsequently, selected documentary examples from different periods were analyzed through descriptive analysis in terms of their thematic and formal characteristics. In this way, the transformation of documentary cinema before and after the 1979 Islamic Revolution was addressed comparatively, both from a historical perspective and through content analysis. By examining the production conditions, modes of representation, and social functions of both periods, it reveals how documentary cinema in Iran operates not merely as an art form but also as a field of social struggle. In this context, documentary cinema is understood to possess the potential both to reproduce official ideology and to resist it.

Anahtar Kelimeler

Iranian documentary cinema , documentary film , representation , independent cinema.

İran Belgesel Sineması: Tarihsel ve Tematik Bir Değerlendirme

https://izlik.org/JA94AP65BP

Öz

Bu çalışma, İran belgesel sinemasının 1979 İslam Devrimi öncesi ve sonrasındaki dönüşümünü karşılaştırmalı olarak ele almaktadır. Devrim öncesinde özellikle 1960’lardan itibaren gelişen belgesel üretimi, devlet destekli kalkınma projeleriyle paralel ilerleyen yapımların yanı sıra, bireysel ve eleştirel bakış açısına sahip estetik açıdan yenilikçi örnekler de içermektedir. Devrim sonrasında ise belgesel sinema, ideolojik bir aygıt haline gelmiş, savaş ve dini fedakarlık temaları öne çıkmıştır. Bununla birlikte, bağımsız sinemacılar marjinalize edilmiş toplumsal grupların sesini duyurarak belgeseli bir direniş alanına dönüştürmüştür. Çalışmada yöntem olarak literatür taraması ve betimsel içerik analiz tercih edilmiştir. Öncelikle İran belgesel sinemasına dair akademik çalışmalar, tarihsel kaynaklar ve eleştiriler incelenerek alanın gelişimine dair kuramsal bir çerçeve oluşturulmuştur. Daha sonra farklı dönemlerden seçilen belgesel örnekleri, tematik ve biçimsel özellikleri bakımından betimsel analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Bu sayede, belgesel sinemasının 1979 İslam Devrimi öncesi ve sonrasındaki dönüşümü hem tarihsel bir perspektifle hem de içerik çözümlemesi üzerinden karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Çalışmada, iki dönemin üretim koşulları, temsil biçimleri ve toplumsal işlevleri analiz edilerek, belgesel sinemanın İran'da yalnızca bir sanat formu değil aynı zamanda bir toplumsal mücadele alanı olarak nasıl bir işlev gördüğü ortaya konmaktadır. Bu bağlamda belgesel sinemanın hem resmi ideolojiyi yeniden üretme hem de ona karşı direnç gösterme potansiyeli taşıdığı anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İran belgesel sineması , belgesel film , temsil

Kaynakça

• Althusser, L. (2016). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (5. Baskı). (A. Tümertekin, Çev.). İthaki Yayınları.
• Cahid, P. (2004). Gencinehaye kargahe filme golestan. BBC Persian. 20.06.2025 tarihinde https://www.bbc.com/persian/arts/story/2004/07/040719_pm-pj_fire_golestan adresinden erişilmiştir.
• Chelkowski, P. ve Dabashi, H. (2018). Bir devrimi sahnelemek: İran İslam Cumhuriyeti’nde propaganda sanatı. (A. Birer, Çev.). The Kitap Yayınları.
• Dabashi, H. (2007). Masters & masterpieces of Iranian cinema. Mage Publishers.
• Dabaşi, H. (2013). İran sineması. (B. Kovulmaz ve B. Aladağ, Çev.). Agora Kitaplığı.
• de Bonald, L. (2025). Siyasi ve dini iktidar teorisi. (K. Güner, Çev.). Beyoğlu Kitabevi.
• Emami, H. (2003). Pes’e gisse: Negd ve berresiye deh filme bertere sinemaye mostenede İran. Idareye Kolle Pejoeshhaye Sima.
• Emini, A. (2000). Reva ve nareva der sinemaye İran. Neşre Nima.
• Eshrafi, M. ve Khakrand, Ş. (2018). Berresiye negsh ve cayegaye sinemaye İran der seyre tehevvulat ferhengi ve siyasi munte’i be Engelabe İslami İran der doreye Pehlevi dovvom. Mutalahate Engelabe İslam, 93–116.
• Ezzeti, Z. (2025). Negdi ber mustenede Khane siyah est esere Furuğ Ferruhzad. Cinemodern. Retrieved from https://cinemodern.ir
• Farabi, B. S. (2025, Aralık 7). Derbareye ma; Bonyade sinemayiye Farabi. Farabi Cinema Foundation. Retrieved from https://www.fcf.ir/about-us
• Foucault, M. (1991). Governmentality. In G. Burchell, C. Gordon, ve P. Miller (Eds.), The Foucault effect: Studies in governmentality (pp. 87–104). University of Chicago Press.
• Foucault, M. (2012). İktidarın gözü (İ. Ergüden, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
• Fraser, N. (1990). Rethinking the public sphere: A contribution to the critique of actually existing democracy. Social Text, (25/26), 56–80.
• Gramsci, A. (2014). Hapishane defterleri. Belge Yayınları.
• Hatemikiya, İ. (2017). Negai be karnameye filmsaziye Hatemikiya. (R. Saba, Röportaj yapan)
• Herman, E. S. ve Chomsky, N. (2006). Rızanın imalatı: Kitle medyasının ekonomi politiği (E. Abadoğlu, Çev.). Aram Yayınları.
• Issa, R. ve Whitaker, S. (1999). Life and art: The new Iranian cinema. National Film Theatre.
• Lasswell, H. D. (1938). Propaganda technique in the world war. Peter Smith.
• Mann, M. (2013). İktidarın tarihi cilt I: Başlangıcından 1760’a kadar toplumsal iktidarın kaynakları. Phoenix Yayınevi.
• McQuail, D. (2010). McQuail’s mass communication theory (6. Baskı). SAGE Publications.
• Mehrabi, M. (1996). Ferhenge filmhaye mostenede sinemaye İran ez agaz ta sale 1375. Deftere Pejoeshhaye Ferhengi.
• Mehrabi, M. (2020). Tarikhe sinemaye İran ez agaz ta sale 1357. Nezer.
• Mirhaji, S. M. (2016). Berresiye neshaneshenasi ertebat miyane baznemayiye mudiran dovleti der sinema ve goftemane mudiriyetiye hakim ber keshver der doreye sahkte film. Feslnamaye İlmi Pejoeshhi Mudiriyete Sazmanhaye Dovleti, 49–66.
• Naficy, H. (1996). Iranian cinema. In G. Nowell-Smith (Ed.), The Oxford history of world cinema. Oxford University Press.
• Naficy, H. (2012). A social history of Iranian cinema: The globalizing era, 1984–2010 (Vol. 4). Duke University Press.
• Nejhad, M. T. (2002). Sinemaye mostenede İran: Erseye tefavutha. Surush (Entesharate Seda u Sima).
• Özkan, H. (2020). İran’da devrim sonrası sinema: İbrahim Hatemikiya filmlerinde devrim düşüncesi, cephe ve “hüviyet” inşası. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi (MEDİAD), 3(1), 79–99.
• Pour, M. S. (2007). Tarihsel gelişimin ışığında İran sineması. Es Yayınları.
• Sadr, H. R. (2002). Deramedi ber tarikhe siyasiye sinemaye İran. Neshre Ney.
• Shafagi, E. (2021). Naghshe sinema der Engılabe İran. WorldWide Twilight.
• Stam, R. (2000). Film theory: An introduction. Blackwell.
• Weber, M. (2024). Bürokrasi ve otorite. (B. Akın, Çev.). Adres Yayınları.
• Film Kaynakçası Afshar Naderi, N. (1960). Belut.
• Aslani, M. R. (1980–1981). Kudak va estesmâr.
• Bani-Etemad, R. (1984). Farhange masrafi.
• Bani-Etemad, R. (1986). Temerkuz.
• Derakhshandeh, P. (1990–1991). Shokeran.
• Farrokhzad, F. (Yönetmen). (1962). Khâneh siyâh ast. İbrahim Golestan Film Şirketi.
• Ghaffari, M. İ. F. (1960). Cezire-ye Farsi.
• Hamidnejad, A. (1985). Zendegi dar ertefâʿât.
• Hamidnejad, A. (1985). Zendegi dar ertefâʿât.
• İbrahim Golestan Film Şirketi. (1957). Az Ghadre tâ Daryâ.
• İbrahim Golestan Film Şirketi. (1957–1963). Cheshmandâz.
• İbrahim Golestan Film Şirketi. (1961). Kharâbâbâd.
• İbrahim Golestan Film Şirketi. (1961). Khastegâri.
• İbrahim Golestan Film Şirketi. (1961). Yek Âtash.
• İbrahim Golestan Film Şirketi. (1962). Mowj va Marjân va Khârâ.
• İbrahim Golestan Film Şirketi. (1962). Sefid va Siyâh.
• İbrahim Golestan Film Şirketi. (1963). Tappehâ-ye Marlik.
• İbrahim Golestan Film Şirketi. (1965). Ganjinehâ-ye Gohar.
• İbrahim Golestan Film Şirketi. (1965). Kherman.
• Kiarostami, A. (1979). Qeziyeye shekle evvel, shekle dovvom.
• Mişiri, M. (1987). Avaregan-e Ceng - Khane-ye man kocâst.
• Muhtari, İ. (1979). Havyar.
• Muhtari, İ. (1981). Nan-e Baluçî.
• Muhtari, İ. ve Kiyani, K. (1982). İcareneşini.
• Mukaddesiyan, M. R. (1980). Kurepezkhane.
• Munze, K. (1983). Azadiye Hurremşehr.
• Nejhad, M. T. (1982). Muhacerat va buhran-e mesken.
• Rizai, E. Q. (1966). Khâneh-e Khodâ.
• Shirdel, K. (1965). Zendân-e Zanân.
• Shirdel, K. (1966). Tehran payitekhte Iran est.
• Shirdel, K. (1967). Un sheb ki barun umed.
• Taghvai, N. (1970). Erbain.
• Teslimi, S. (1988). Mersiye-ye Halepçe.