Arap Kasidesinden Osmanlı Tahmisine: Hayret’in Kasîde-i Bürde Tahmisi

Öz

Bu çalışma, Berlin Devlet Kütüphanesi Şarkiyat Bölümü’ndeki Mecmûʿatü’s-Sanâyiʿ adlı mecmuada tespit edilen, Hayret mahlaslı bir şaire ait Kasîde-i Bürde tahmisini akademik literatüre ilk kez kazandırmaktadır. Klasik Türk şiirinde tahmis geleneğinin XVIII. yüzyıldaki özgün örneklerinden biri olan bu metin, Bûsîrî’nin Arapça beyitlerine aynı vezin ve kafiyede Türkçe mısralar eklenmesiyle oluşturulmuş iki dilli bir edebî yapı sunmaktadır. Şair, Arapça orijinal metnin anlamsal derinliğine sadık kalarak lirik unsurlar ve tasavvufî duyarlılığı başarıyla harmanlamıştır. Metin, transkripsiyonlu çeviri yazı olarak aktarılmış; metnin şekil, muhteva ve dil-üslup özellikleri ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Tahmiste Hz. Peygamber sevgisi, nefis muhasebesi ve tasavvufî arınma temaları öne çıkarken gözyaşı, ateş ve nur gibi klasik motifler yeniden anlamlandırılmıştır. Eserin teknik bir mecmuada yer alması, Kasîde-i Bürde’nin Osmanlı toplumunun farklı sosyal tabakalarındaki kültürel etkisini de somutlaştırmaktadır. Bu çalışma, Gaziantep İslam Bilim ve Teknoloji Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri kapsamında yürütülen “Berlin Devlet Kütüphanesi’ndeki Kataloglanmamış Bazı Yazmalar Üzerine Çalışmalar” başlıklı proje dâhilinde gerçekleştirilmiş olup Kasîde-i Bürde tahmisi, bu makaleyle incelenmiş ve akademik literatüre yeni bir katkı olarak sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kasîde-i Bürde
• Klasik Türk Şiiri
• Tahmis
• Hayret
• Arapça-Türkçe Etkileşimi

From Arabic Qasida to Ottoman Tahmis: Hayret's Tahmis of Qasida-i Burda

Öz

This study introduces to academic literature, for the first time, a tahmis of the Qasida al-Burda by a poet with the pen name Hayret, found in the Mecmûʿatü’s-Sanâyiʿ collection in the Oriental Studies Department of the Berlin State Library. This text, one of the original examples of the tahmis tradition in classical Turkish poetry from the 18th century, presents a bilingual literary structure created by adding Turkish verses with the same meter and rhyme to Bûsîrî's Arabic couplets. The poet successfully blends lyrical elements and Sufi sensibility while remaining faithful to the semantic depth of the original Arabic text. The text has been transcribed into modern Turkish; its form, content, and linguistic-stylistic features have been examined in detail. The themes of love for the Prophet Muhammad, self-examination, and Sufi purification are prominent in the tahmis, while classical motifs such as tears, fire, and light are reinterpreted. The inclusion of the work in a technical journal also concretizes the cultural influence of the Qasida al-Burda on different social strata of Ottoman society. This study was carried out within the scope of the project titled "Studies on Some Uncataloged Manuscripts in the Berlin State Library," conducted under the Gaziantep Islamic Science and Technology University Scientific Research Projects program. The tahmis of the Qasida al-Burda is examined in this article and presented as a new contribution to the academic literature.

Anahtar Kelimeler

• Qasida al-Burda
• Classical Turkish Poetry
• Tahmis
• Hayret
• Arabic-Turkish Interaction

Kaynakça

1. Albayrak Sak, V. (2013). Said Paşa’nın kaside-i bürde tahmisi. Turkish Studies, 8(9), 523-559.
2. Avarbek, G. D. (2020). Berlin Devlet Kütüphanesi’nde bulunan kataloglanmamış Türkçe yazmalar üzerine tespitler. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 24, 1-40.
3. Ayçiçeği, B. (2015). Bûsîrî ö. 696/1297?’nin Kasîdetü’l-Bürde’sinin Diyarbakırlı Mehmed Said Paşa ö. 1308/1892 tarafından yapılan mensur ve manzum tercümesi. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 15(15), 27-102.
4. Ayçiçeği, B. (2024). İmâm Bûsîrî’nin Hayatı, Divan’ı ve Kasîde-i Bürde’si. B. Ayçiçeği (Ed.) Türk edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si içinde (C. 1). DBY Yayınları.
5. Ceylan, S. (2019). Hasan Remzi. Türk edebiyatı isimler sözlüğü içinde. 04 Kasım, 2025 tarihinde https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hasan-remzi adresinden erişilmiştir.
6. Çiftçi, Ö. (2017). Fatîn tezkiresi (Hâtimetü’l-eşâr). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
7. Dilçin, C. (1983). Örneklerle Türk şiir bilgisi. (3. Baskı). Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Elikara, H. (2024). Kayacıklı Süleyman Efendi’nin Türkçe kaside-i bürde şerhi (inceleme-metin). [Yüksek lisans tezi]. Giresun Üniversitesi.

9. İnal, İ. M. K. (2000). Son asır Türk şairleri (C. 2). Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
10. Kaya, M. (1992). Bûsîrî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 6, ss. 468-470.). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Kazan, R. (2021). Üslûp açısından Mehmed b. Halil’in Türkçe kaside-i bürde şerhi. Tokat İlmiyat Dergisi, 9(1), 301-322.
12. Koç, H. (2021). Mustafa Maksûd Resâ Efendi’nin kasîde-i bürde tahmisi. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 27(27), 489-546.
13. Koç, H. (2024). Kasîde-i Bürde’nin Türkçe manzum tercümeleri. B. Ayçiçeği (Ed.), Türk edebiyatında Bûsîrî’nin Kasîde-i Bürde’si içinde (Cilt 1). DBY Yayınları.
14. Köksal, M. F. (1998). Kayserili divan şairleri. Geçit Yayınları.
15. Kuzubaş, M. (2007). Muhammed Fevzî’nin miftâhu’n-necât adlı eseri (Kasîde-i bürde tahmis ve şerhi). Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 1(1), 156-192.
16. Pala, İ. (1995). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. Akçağ Yayınları.
17. Yakar, H. (2015). Antepli divan şairleri. Gaziantep Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.
18. Yakışır, A. (2023). Klasik Türk edebiyatında “tahmis-i hod”: Kendi şiirini tahmis eden şâirler ve şiirleri. Hikmet - Akademik Edebiyat Dergisi, (18), 191-233.