F. M. Dostoyevski ve XIX Yüzyılın İkinci Yarısında Rus Devrimci Terörizmi

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 9, 278 - 297, 31.12.2025

Gülmira Turanlı

https://doi.org/10.60051/medbel.1838952

https://izlik.org/JA95CZ39PF

Öz

Çalışmamızda XIX. Yüzyılın ikinci yarısında Rusya’da ortaya çıkan radikal devrimci hareketin birinci dalgasının (1860-1882) propaganda faaliyetleriyle başlayıp terörizme yönelme sürecini; terörizmi tetikleyen ve besleyen başlıca etkenleri ve özellikleri; Dostoyevski’nin bir yazar, düşünür ve sürecin bizzat şahidi olarak yaşanan olaylara bakış açısını ve tutumunu incelemeyi hedeflemiş bulunuyoruz. Konuyu araştırma sürecinde ağırlıklı olarak kullandığımız Rusça kaynaklarla yanı sıra Türkçe ve İngilizce kaynaklara da başvurulmuştur. Elde edilen veriler, içerik analizi, karşılaştırmalı edebiyat ve eleştirel yöntemlerden yayarlanılarak değerlendirilmiştir. Söz konusu dönemde mutlak monarşiyle yönetilen Rusya’da hızla gelişen kapitalizm koşullarında başlatılan Çar II. Aleksandr’ın liberal reformlarının toplumsal çelişkilerin artmasını ve bunun sonucunda çeşitli örgüt ve çevrelerin oluşumunu tetiklediği; bunun sonucunda orta sınıf aydınları (raznoçinets) tarafından geliştirilen popülist bir öğreti çerçevesinde 1860-lı yılların başında başlatılan Halka gitme hareketinin başarısızlıkla sonuçlanması, devrimci hareketin yeni bir evreye girmesine ve Halkçıların bir bölümünün radikalleşerek terörizme yönelmesine yol açtığı anlaşılmıştır. Bu süreç 1870-lerin ikinci yarısında hükümete yönelik terör eylemlerinin yaygınlaşmasıyla 1881 yılında II. Aleksandr’ın hayatına mal olan suikastla doruk noktasına ulaşmış. Toplumun devrimci radikallere ve terör eylemlerine karşı çelişkili tutumu; devlet politikasındaki tutarsızlıklar (bir yandan liberalleşme adımları, diğer yandan artan baskılar), terör olanaklarına yarayan telgraf ve dinamit gibi icatların ortaya çıkması gibi olguların söz konusu dönemde terörizmi besleyen başlıca etkenler olarak tespit edilmiştir. Makalede ayrıca Rusya tarihinin bu kritik dönüm noktasına tanıklık eden F. M. Dostoyevski’nin, dönemin siyasal ve düşünsel çalkantılarına yapıtlarıyla getirdiği yorumundan yola çıkarak onun Rusya’daki devrimci harekete ve terörizm meselesine karşı çelişkili bulunan tutumu üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Rusya , On dokuzuncu Yüzyıl , Halkçılık (Narodniçestvo) , Toprak ve Özgürlük , Halkın İntikamı , Terörizm , F. M. Dostoyevski

F. M. Dostojewski und der revolutionäre Terrorismus im Russland der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts

https://izlik.org/JA95CZ39PF

Öz

In unserer Arbeit wird beabsichtigt, den Prozess der Hinwendung zum Terrorismus in der ersten Welle der radikal-revolutionären Bewegung in Russland in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts (1860–1882) zu untersuchen: beginnend mit den Propagandatätigkeiten, über die zentralen Faktoren und charakteristischen Merkmale, die den Terrorismus auslösten und förderten, bis hin zur Perspektive und Haltung Dostojewskijs als Schriftsteller, Denker und unmittelbarer Zeitzeuge gegenüber den Ereignissen dieser Periode. Neben überwiegend russischsprachigen Quellen wurden im Forschungsprozess auch türkische und englische Arbeiten herangezogen. Die gewonnenen Daten wurden im Rahmen von Inhaltsanalyse, Vergleichender Literaturwissenschaft sowie kritischen Methoden ausgewertet. Es hat sich gezeigt, dass im zaristischen Russland, das in dieser Zeit von einer absoluten Monarchie beherrscht wurde, die rasche Entwicklung des Kapitalismus und die unter Zar Alexander II. eingeleiteten liberalen Reformen zur Verschärfung sozialer Widersprüche führten und die Herausbildung verschiedener politischer Gruppen und Kreise begünstigten. Im Zuge dessen scheiterte die zu Beginn der 1860er Jahre von der intellektuellen Mittelschicht (den raznočincy) im Rahmen einer populistischen Ideologie initiierte Bewegung „Ins Volk gehen“ und leitete so eine neue Phase der revolutionären Bewegung ein. Ein Teil der Narodniki radikalisierte sich daraufhin und wandte sich dem Terrorismus zu. Dieser Prozess erreichte mit der Ausbreitung terroristischer Anschläge gegen die Regierung in der zweiten Hälfte der 1870er Jahre und schließlich mit dem Attentat, das Zar Alexander II. im Jahr 1881 das Leben kostete, seinen Höhepunkt. Als zentrale Faktoren, die im genannten Zeitraum den Terrorismus nährten, konnten u. a. die widersprüchliche Haltung der Gesellschaft gegenüber den revolutionären Radikalen und ihren Gewalttaten, die Inkonsistenzen in der staatlichen Politik (einerseits Schritte der Liberalisierung, andererseits zunehmende Repressionen) sowie technologische Erfindungen wie Telegraph und Dynamit, die neue Möglichkeiten des Terrors eröffneten, identifiziert werden. Darüber hinaus wird im Artikel, ausgehend von den literarischen Kommentaren F. M. Dostojewskijs zu den politischen und ideellen Erschütterungen seiner Zeit, näher auf seine als widersprüchlich geltende Haltung gegenüber der revolutionären Bewegung und der Terrorismusfrage in Russland eingegangen.

Anahtar Kelimeler

Russland; 19. Jahrhundert; Narodnitschestwo; Land und Freiheit; Volksrache; Terrorismus; F. M. Dostojewskij

F. M. Dostoievski y el terrorismo revolucionario en la Rusia de la segunda mitad del siglo XIX

https://izlik.org/JA95CZ39PF

Öz

En nuestro estudio nos proponemos analizar el proceso de orientación hacia el terrorismo durante la primera ola del movimiento revolucionario radical que surgió en Rusia en la segunda mitad del siglo XIX (1860–1882): comenzando por las actividades de propaganda, los principales factores y características que desencadenaron y alimentaron el terrorismo, así como la perspectiva y la actitud de F. M. Dostoievski ante los acontecimientos de la época, en su calidad de escritor, pensador y testigo directo del proceso.
En el transcurso de la investigación se han utilizado predominantemente fuentes en lengua rusa, además de referencias en turco e inglés. Los datos obtenidos se han evaluado mediante análisis de contenido, métodos de crítica y literatura comparada. Se ha comprobado que, en la Rusia gobernada por una monarquía absoluta, las reformas liberales emprendidas bajo el zar Alejandro II en el contexto de un capitalismo en rápido desarrollo provocaron un incremento de las contradicciones sociales y estimularon la formación de diversos grupos y círculos políticos.
En este contexto, el movimiento conocido como “Ir al pueblo”, iniciado a comienzos de la década de 1860 por los intelectuales de clase media (los raznochinets) dentro de un marco ideológico populista, terminó fracasando, lo que condujo a una nueva fase del movimiento revolucionario. Una parte de los populistas (narodniki) se radicalizó y se orientó hacia el terrorismo. Este proceso alcanzó su punto culminante con la expansión de los atentados contra el gobierno en la segunda mitad de la década de 1870 y, finalmente, con el asesinato del zar Alejandro II en 1881.
Entre los principales factores que alimentaron el terrorismo durante este período se identifican la actitud contradictoria de la sociedad frente a los radicales revolucionarios y sus actos violentos; las inconsistencias en la política estatal (por un lado, pasos hacia la liberalización y, por otro, un aumento de la represión); así como la aparición de inventos como el telégrafo y la dinamita, que brindaron nuevas oportunidades para la acción terrorista.
Asimismo, el artículo se centra en la postura considerada ambivalente de F. M. Dostoievski frente al movimiento revolucionario y la cuestión del terrorismo en Rusia, tomando como punto de partida la interpretación que el autor ofrece en sus obras sobre las turbulencias políticas e ideológicas de su tiempo.

Anahtar Kelimeler

Rusia; Siglo XIX; Populismo (Narodnichestvo); Tierra y Libertad; Venganza del Pueblo; Terrorismo; F. M. Dostoievski

F. M. Dostoevsky and Russian Revolutionary Terrorism in the Second Half of the Nineteenth Century

https://izlik.org/JA95CZ39PF

Öz

In this study, we aim to examine the trajectory of the first wave of the radical revolutionary movement that emerged in Russia during the second half of the nineteenth century (1860–1882), beginning with propaganda activities and culminating in a turn toward terrorism; the main factors and characteristics that triggered and sustained terrorism; and Dostoevsky’s perspective and stance toward these events as a writer, intellectual, and direct witness to the process. Throughout the research, Russian-language sources were primarily consulted, alongside Turkish and English scholarship. The findings were evaluated using content analysis, comparative literary approaches, and critical methodologies. It has been observed that under the conditions of an absolutist monarchy, the liberal reforms initiated by Tsar Alexander II amidst the rapidly expanding capitalist environment failed to resolve the agrarian–peasant question and instead deepened social contradictions, thereby stimulating the emergence of various revolutionary groups and circles. Within the framework of a populist doctrine developed by the middle-class intelligentsia (raznochintsy), the “Going to the People” movement, launched in the early 1860s, proved unsuccessful, and its failure ushered the revolutionary movement into a new phase, leading a segment of Populists to radicalize and orient themselves toward terrorism. This process reached its peak in the second half of the 1870s with the proliferation of terrorist acts targeting the government, culminating in the assassination of Alexander II in 1881. Among the core factors identified as fueling terrorism during this period were the contradictory attitudes of society toward revolutionary radicals and terrorist actions, inconsistencies in state policy (steps toward liberalization on the one hand and intensifying repression on the other), and the emergence of technologies such as the telegraph and dynamite, which expanded the operational possibilities of terror. The article further examines the contradictory position of F. M. Dostoevsky—one of the prominent authors who witnessed this critical turning point in Russian history—toward the revolutionary movement and the question of terrorism, as reflected in his literary works and intellectual commentary on the political and ideological turmoil of the era.

Anahtar Kelimeler

Russia , Nineteenth Century , Populism (Narodnichestvo) , Land and Liberty , People’s Revenge , Terrorism , F. M. Dostoevsky

Kaynakça

• Altuğ, Yılmaz. Terörizm; Dünü, Bugünü, Yarını. Ankara: İçişleri Bakanlığı Yayınları, 1989
• Altuğ, Yılmaz. Terörün Anatomisi. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi, 1995 Arhipova, Arina V. “Aleksandrovskaya Epoha” v İnterpretatsii Dostoyevskogo”. Dostoyevski, Materialı i İssledovaniya, C. 14. (1997): 77–88
• Basinski, Pavel V. “Çisto Teoretiçeskoye Ubiystvo”. God Literaturı RF. (2016) https://godliteratury.ru/amp/articles/2016
• Başeren, Sertaç H. Terörizm: Kavramsal Bir Değerlendirme. Terörizm İncelemeleri: Teori, Örgütler, Olaylar. Ankara: ASAM Yayınları, 2002
• Bestujev, İgor Z. “Politiçeskaya Mısl Dostoyevskogo i Yego Vremya”. Jurnal Zolotoy Lev. İzdaniye Russkoy Konservativnoy Mısli, S. 135–136 (2004) http://www.zlev.ru/135/135_54.htm
• Blanqui, Auguste. Seçme Yazılar. Çev. Vedat Günyol. İstanbul: Logos Yayıncılık, 1990
• Bülbül, İsmail. “Osmanlı Belgelerine Göre Rus Nihilistler”. RUSAD, S. 5. (2021): 35–58 https://dergipark.org.tr/tr/pub/rusad/issue/63440/893712
• Budnitski, Oleg V. Terrorizm v Rossiyskom Osvoboditelnom Dvijenii: İdeologiya, Etika, Filosofiya. Vtoraya Polovina XIX – Naçalo XX Veka. (Yayımlanmış doktora tezi). Moskva: ROSSPEN, 2000
• Çakmak, Hakan. Tarihi Açıdan Terör, Terörizm. Ankara: Platin Yayın ve Dağıtım, 2008
• Dostoyevski, Fyodor M. Polnoye Sobraniye Hudojestvennıh Proizvedeniy. C. 12. Moskva– Leningrad, 1926–1930
• Gülmira TURANLI – F. M. Dostoyevski ve XIX Yüzyılın İkinci Yarısında Rus Devrimci Terörizmi MedeniyetBelleten 295
• Dostoyevski, Fyodor M. Polnoye Sobraniye Soçineniy v 30 Tomah. C. 24. Leningrad: Nauka, 1972–1993
• Dostoyevski, Fyodor M. “Neçto Liçnoye. Dnevnik pisatelya. 1873”. Sobraniye Soçineniy v 15 Tomah, C. 12. S.-Peterburg: Nauka, 1994, 27–36
• http://az.lib.ru/d/dostoewskij_f_m/text_0470.shtml Eydelman, Tamara. “Dostoyevski i Vsya Rossiyskaya Jızn”. Uroki İstorii. (20 Ağustos 2022) https://m.vk.com/video52347
• Fedorışin, Vladimir V. “İdeynaya Sostavlyayuşaya Terroristiçeskoy Deyatelnosti”. Sotsialno-Gumanitarnıye Znaniya, S. 1. (2012): 225–235
• Fridlender, Georgi M. Realizm Dostoyevskogo. Moskva–Leningrad: Nauka, 1964
• Geifman, Anna A. Thou Shalt Kill: Revolutionary Terrorism in Russia, 1894–1917.
• Princeton, NJ: Princeton University Press, 1993
• Geifman, Anna A. Revolyutsionnıy Terror v Rossii. 1894–1917. Moskva: KROM PRESS, 1997 Golder, Ben; Williams, Georg. “What is ‘Terrorism?’ Problems of Legal Definition”. UNSW Law Journal, C. 27, S. 2. (2004): 270–295
• Güneş Ayas. Dostoyevski’de Batı Sorunu: Rus Ruhu ve Evrensellik. İstanbul: Doğu Kitabevi, 2010
• Huntington, Samuel P. Politiçeskiy Poryadok v Menyayuşihsya Obşestvah. Çev. V. R. Rokityanski. Moskva: Progress Traditsiya, 2004
• Kamu, Alber. Buntuyuşiy Çelovek: Filosofiya, Politika, İskusstvo. Moskva: İzdatelstvo Politiçeskoy Literaturı, 1990
• Kan, Grigori S. Narodnaya Volya: İdeologiya i Liderı. Moskva: Probel, 1997 Karacan, İsmet. “Terörizm: Kavram ve Yapısı”. Uluslararası Terörizm Sempozyumu. Ankara: Ankara Üniversitesi Yayını, 1984
• Kornilov, Lavr G. “Zemskaya Demokratiçeskaya İntelligentsiya 70-h Godov XIX veka”. Voprosı Obşestvennogo i Sotsialno-Ekonomiçeskogo Razvitiya Rossii v XVIII–XIX vv. (1974): 86–112
• Kulikov, Yegor A. Oçerki po İstorii Politiko-Pravovoy Mısli: Yevraaziyskaya Paradigma. Barnaul: AltGU, 2020
• Kulikov, Yegor A. “Opıt Protivodeystviya Terrorizmu i Revolyutsionnomu Radikalizmu v Rossiyskoy İmperii (Teoretiçeskiye Aspektı)”. Rossiysko-Aziatskiy Pravovoy Jurnal, S. 4. (2022): 21–27
• Kvasov, Oleg N. Revolyutsionnıy Terrorizm v Tsentralnom Çernozemye v Naçale XX Veka. Voronej, 2005
• Malinin, Viktor A. İstoriya Russkogo Utopiçeskogo Sotsializma. Vtoraya Polovina XIX – Naçalo XX Veka. Moskva, 1991
• Mankov, Andrey V. “Terrorizm v Rossii: İstoriçeskiye Aspektı (Vtoraya Polovina XIX – Naçalo XX Veka)”. Vestnik Çuvaşskogo Universiteta, S. 4. (2008): 84–100
• Maistre, Joseph de. Çetıre Neizdannıye Glavı o Rossii. Sankt-Peterburg, 2007 Merezhkovski, Dmitri S. Bolnaya Rossiya. Moskva: T8, 2018
• Nazarov, Vladilen V. “Vospominaniya Neonarodnikov Kak İstoriçeskiy İstoçnik”. İzvestiya Saratovskogo Universiteta, C. 13, S. 1. (2013): 10–14
• Gülmira TURANLI – F. M. Dostoyevski ve XIX Yüzyılın İkinci Yarısında Rus Devrimci Terörizmi MedeniyetBelleten 296
• Orlov, İgor B. “Obşestvennoye Dvijeniye Vtoroy Polovinı XIX Veka”. İstoriya.RF. (2015) https://www.youtube.com/watch?v=hNWAWkuThVU
• Petuhov, Vladimir B. Serebryannıy Vek Russkoy Kulturı i Terrorizm. Ulyanovsk: Tipografiya UlGTU, 2006
• Perevalova, Yelena V. “S. G. Neçayev i ‘Neçayevskoye Delo’”. Elektronnıy Nauçnıy Jurnal Mediaskop, S. 4. (2014) http://www.mediascope.ru/1596
• Puşayev, Yuri. “Vinovato li v Russkom Revolyutsionnom Terrore Tsarskoye
• Pravitelstvo?”. Pravoslaviye.ru. (2018) https://pravoslavie.ru/115212.html
• Radzinski, Edvard. “Aleksandr II: Jızn, Lyubov, Smert”. Çast 4. (YouTube, 16 Eylül 2020) https://www.youtube.com/watch?v=GdAU9-XJNvk
• Rudnitskaya, Yevgeniya L. Revolyutsionnıy Radikalizm v Rossii: Vek Devytnadtsatıy. Moskva: Arheografiçeskiy Tsentr, 1997
• Salman, Sarkan. “Terörizm: Kavramsal Bir Çerçeve”. Uluslararası Beşeri ve Sosyal Bilimler Dergisi (UBSBİD), C. 5, S. 1. (2021): 35–58
• Safronova, Yuliya A. Russkoye Obşestvo v Zerkale Revolyutsionnogo Terrora, 1879–1881 God. Moskva: Novoye Literaturnoye Obozreniye, 2014
• Sedov, Mihail G. Geroicheskiy Period Revolyutsionnogo Narodnichestva. Moskva, 1966
• Schmid, Alex P. Political Terrorism. Amsterdam: North-Holland Publishing, 1988
• Şahin, Yakup. “Terörizm: Tanım(lanamamas)ı, Tarihsel Dönüşümü, Uluslararası Hukuktaki Yeri ve Mücadele Yöntemleri”. Güvenlik Çalışmaları Dergisi / Türk Güvenlik Araştırmaları Dergisi, C. 17, S. 3. (2015): 145–176
• Şilov, Aleksey A. Karakozov i Pokuşeniye 4 Aprelya 1866 g. Praga, 1919
• Şişko, Leonid E. “Sergey Mihayloviç Kravçinskiy i Krujok Çaykovtsev”. Sobraniye Soçineniy, C. 4. (1918): 127–170
• Şklovski, Viktor. Za i Protiv: Zametki o Dostoyevskom. Moskva: Sovetskiy Pisatel, 1957
• Soina, Olga S. “Ot Etiki Neprotivleniya – k Filosofii Prava”. F. M. Dostoyevskiy. Sbornik
• Statey. VOUNB. https://www.booksite.ru/fulltext/dos/toj/e
• Stepnyak-Kravçinski, Sergey M. Tsar-Çurban, Tsar-Tsaplya. Peterburg: Gosudarstvennoye İzdatelstvo, 1921
• Stepnyak-Kravçinski, Sergey M. Soçineniya v 2-h Tomah. C. 1. Rossiya Pod Vlastyu Tsarey. Podpolnaya Rossiya. Moskva: Hudojestvennaya Literatura, 1987
• Strada, Viktor. Etika Terrora: ot Fyodora Dostoyevskogo do Tomasa Manna. Moskva: ROSSPEN, 2014
• Strada, Viktor. “Gumanizm i Terrorizm v Russkom Revolyutsionnom Dvijenii”. Rossiya Kak Sudba. Moskva: Tri Kvadrata, 2013: 209–267
• Struve, Pyotr B. “Prestupleniye i Jertva”. Russkaya Mısl, C. 10. (1911): 135–144
• Torun, Abdullah. “Siyasal Terörizm: Neden ve Sonuçları Üzerine”. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 3, S. 1. (2003): 157–166
• Troçki, Lev. “Bireysel Terörizme Karşı”. (1974)
• https://www.marxists.org/turkce/trocki/derlem , Troçki, Lev. “Bireysel Terörizmin İflâsı”. Przeglad Socyal-Demokratyezny. (1909)
• https://www.marxists.org/turkce/trocki/1909/mayis/00a.htm
• Gülmira TURANLI – F. M. Dostoyevski ve XIX Yüzyılın İkinci Yarısında Rus Devrimci Terörizmi MedeniyetBelleten 297
• Troitski, Nikolay A. Tsarizm Pod Sudom Progressivnoy Obşestvennosti. 1866–1895. Moskva: Mısl, 1979
• Vilenskaya, Emiliya S. Revolyutsionnoye Podpolye v Rossii (60-ye Godı XIX Veka). Moskva, 1965
• Vinogorov, Dmitri V. “İstoki Rossiyskogo Terrorizma (XIX – Naçalo XX v.). Pervıye Metodı Protivodeystviya”. Probelı v Rossiyskom Zakonodatelstve, S. 4. (2010): 291–293 Volgin, İgor. Posledniy God Dostoyevskogo: İstoriçeskiye Zapiski. Moskva: AST Zebra, 2010
• Volkan, Vamık. Kanbağı: Etnik Gururdan Teröre. İstanbul: Bağlam Yayınları, 1999
• Vospominaniya A. G. Dostoyevskoy. Red. L. P. Grossman. Moskva–Leningrad: Gosizdat, 1925
• Ward, Bruce K. Dostoyevski’nin Batı Eleştirisi. Çev. Güneş Ayas. İstanbul: İthaki Yayınları, 2018
• Zilliacus, Konni. The Russian Revolutionary Movement. New York: E. P. Dutton and Company, 1905
• Zilberşteyn, İlya S. ve Liya M. Rozenblum. Neizdannıy Dostoyevskiy: Zapisnıye Knijki i Tetradi 1860–1881 gg. Moskva: AN SSSR Nauka, 197