Dede Korkut Kitabı’nın Bursa Nüshası Bağlamında çün, çünki ve çünkim Bağlaçları Üzerine

Öz

Dede Korkut Kitabı’nın 2022 yılında Bursa nüshasının bulunması üzerine söz konusu metin birçok çalışmaya konu olmuştur. En kapsamlı nüsha olarak bilinen Dresden nüshası ile dil malzemelerinin önemli oranda örtüşmesi, Oğuz Türkçesinin ilk yazılı metninin doğru çözümlenmesine yardımcı olurken aynı zamanda fonolojik, morfolojik ve sentaks özelliklerinin tespitine katkı sağladığı da kaydedilmelidir. 2019 yılında İran’da keşfedilen Günbed nüshası ise nispeten farklı dil özellikleri barındırması yönünden ise hâlâ diğer nüshalardan ayrı değerlendirmeye tâbi tutulması gerekmektedir. Dede Korkut Kitabı’nın Bursa nüshası, Oğuz Türkçesine yabancı dil tesirinin nispeten az düzeyde olduğu ve Türkçenin karakteristik özelliklerini koruyan bir metin olması sebebiyle çalışmamızın veri kaynağı olarak belirlenmiştir. Bu çalışmada ilk olarak Dede Korkut Kitabı’nın nüshalarından kısaca bahsedilmiş, sonra Türk dilinin cümle kurma biçimleri ve gerekli cümle unsurlarının ne olduğu hususuna değinilmiştir. Ardından birleşik cümle kurma yöntemleri konu edilmiştir. Bu kapsamda Türkçenin asıl birleşik cümle yönetiminin isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil ekleriyle bitimli fiili bitimsizleştirerek başka cümlenin unsuru haline getirmesi üzerinde durulmuş ve buna ek olarak diğer birleşik cümle kurma yöntemi olarak karşımıza çıkan bağlaçların Türk dilindeki yerine temas edilmiştir. Yabancı dillerden kopyalanan bağlaçların Türk diline entegrasyonu ve Türkçe sentaks tipolojisinin değişimine etkileri çalışmanın diğer bir odak noktasını teşkil etmektedir. Bu husus Dede Korkut Kitabı’nın Bursa nüshası üzerinden ve Türk dilinin ilişki içerisinde olduğu Fars dilinden kopyalanan çün, çünki ve çünkim bağlaçlarının cümle içindeki konumu ve semantik düzeyleri bağlamında incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Dede Korkut Kitabı
• Bursa nüshası
• sentaks
• birleşik cümle yapıları
• kopyalama
• bağlaçlar
• semantik katman

On The Conjuctions çün, çünki And çünkim In The Context Of Bursa Manuscript Of The Dede Korkut

Öz

Following the discovery of the Bursa manuscript of the Book of Dede Korkut in 2022, numerous academic studies have been conducted on this text. The most comprehensively known is the Dresden manuscript, which shows significant similarities in linguistic materials with the Bursa manuscript. This text helps in the accurate analysis of the first written text of Oghuz Turkic and also contributes to the identification of phonetic, morphological, and syntactic features. The Günbed manuscript, found in Iran in 2019, still requires separate evaluation from other manuscripts due to its relatively different linguistic features. The Bursa manuscript of the Book of Dede Korkut was chosen as the data source for our study because it is a text of Oghuz Turkic that shows little foreign language influence and preserves the characteristic features of Turkic. Firstly, the manuscripts of the Book of Dede Korkut have been mentioned and have been discussed the sentence construction forms of the Turkic and what the necessary sentence elements. Then, methods of constructing complex sentences are discussed. Emphasis is placed on the primary complex sentence mechanism in Turkic, where a finite verb is made infinite using to function as an element within another sentence. In addition, the role of conjunctions, another method of forming complex sentences, in the Turkic language is discussed. The integration of conjunctions copying from foreign languages into Turkic and their impact on the change in Turkic syntactic typology is examined. This is investigated by examining the position and semantic layers of the conjunctions çün, çünki, and çünkim, copying from Persian, a language with which Turkic is in contact, within sentences, using the Bursa manuscript of the Book of Dede Korkut as an example.

Anahtar Kelimeler

• The Book of Dede Korkut
• Bursa manuscript
• syntax
• complex sentence structures
• copying
• conjunctions
• semantic layer

Kaynakça

1. Ağca, Ferruh. Dede Korkut Kitabı Bursa Yazması I (Metin-Dizin), II (Türkiye Türkçesine Aktarma). Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi, 2025.
2. Akalın, Ş. Haluk. “Eski Anadolu Türkçesinde Cümle Başı Edatlarıyla Kurulmuş Cümleler”. Türk Dili Dergisi, 518 (1995): 156-163.
3. Alyılmaz, Cengiz. ve Alyılmaz, Semra. “İbrahim Koca ve Dede Korkut Oğuznameleri’nin Bursa nüshası üzerine”. BUGU Dil ve Eğitim Dergisi, 3/4 (2022): 275-324.
4. Bursa Büyükşehir Belediyesi. Dede Korkut Kitabı Bursa Yazması Tıpkıbasım. Bursa Kültür Anonim Şirketi, 2022. Deny, Jean. Türk Dil Bilgisi. Çeviren Ahmet Benzer. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2012.
5. Grönbech, Kaare. Türkçenin Yapısı. Çeviren Mehmet Akalın Ankara: TDK Yayınları, 1995.
6. Johanson, Lars. Türkçe Dil İlişkilerinde Yapısal Etkenler. Çeviren Nurettin Demir Ankara: TDK Yayınları, 2014.
7. Johanson, Lars. Turkic. Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
8. Karahan, Leyla. “Türkçede Birleşik Cümle Problemi”. Türk Dili, 505 (1994): 19-23.

9. Shahgoli, N. K., Yaghoobi, V., Aghatabai, S. ve Behzad, S. “Dede Korkut Kitabı’nın Günbet Yazması: İnceleme, Metin, Dizin ve Tıpkıbasım”. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 16/2 (2019): 147-379.
10. Şenlik, A. Şenlik. “Osmanlı Türkçesindeki Cümle Bağlaçlarının Tasnifine Dair Bazı Öneriler”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 45 (2013): 251-268.
11. Şenlik, A. Şenlik. “Osmanlı Türkçesinin Öncü Bağlaçları Hakkında”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 4 (2014): 157-179.
12. Şenlik, A. Şefik. Zur Satzverknüpfung im Altosmanischen. Ankara, Kırklareli: SAGE & RumeliYa, 2022.
13. Şenlik, A. Şefik. “Yunus Emre’den Bugüne Ana Hatlarıyla ‘çünkü’”. Dünya ve Medeniyet Dili Türkçe. ed. Ahmet Koçak. Kırklareli & Erzurum: Fenomen & RumeliYA Yayıncılık & Publishing, 2023: 21-32