A Legislative Evaluation of the Use of Aquatic Vertebrates in Scientific Research from an Animal Welfare Perspective

Öz

Aquatic organisms are increasingly used as experimental animals in a wide range of fields, including basic biological research, microbiology, toxicology, pharmacology, aquaculture, environmental and human health safety assessments, and education. Scientific studies involving fish are conducted both in laboratory settings and in natural environments. Growing public awareness of animal welfare and advances in scientific knowledge have led to strengthened legislation aimed at protecting research animals, including aquatic species. In alignment with the European Union Directive 2010/63/EU, Türkiye introduced the Regulation on the Welfare and Protection of Aquatic Vertebrate Animals Used for Scientific Purposes in 2019, which has since been updated. Following regulatory revisions, the Central Ethics Committee for Aquatic Vertebrate Animal Experiments was established in 2023, along with Local Ethics Committees. Due to the diversity of research approaches involving aquatic organisms, studies are conducted both in experimental facilities and in natural habitats, which may create new challenges during regulatory implementation. This review examines national legislation governing the welfare of aquatic vertebrates used for scientific research in the European Union and Türkiye. It discusses the establishment and operation of experimental institutions and ethics committees, evaluation procedures, potential difficulties encountered in practice, and the steps that researchers must follow when applying for project approval. The review aims to provide guidance for researchers working with aquatic organisms and to contribute to the effective implementation of current welfare regulations.

Anahtar Kelimeler

• Experimental aquatic organisms
• Directive 2010/63/EU
• Ethical approval process
• Legislation

Hayvan Refahı Bakış Açısı İle Bilimsel Çalışmalarda Sucul Omurgalı Canlıların Kullanımının Mevzuat Açısından İncelenmesi

Öz

Sucul canlıların hem yetiştiriciliği yapılmakta hem de biyolojik süreçler için gerekli temel araştırmalar, mikrobiyoloji, toksikoloji, farmakoloji, yetiştiricilik, insan ve çevre sağlığı için güvenlik testleri, eğitimler vb. gibi birçok alanda deney hayvanı olarak kullanımı yaygınlaşmaktadır. Deneysel ortamlarda yaygın kullanılan balıklarda hem laboratuvarlardan hem de arazi ortamlarından alınan örneklemelerle bilimsel çalışmalar gerçekleştirilmektedir. Hayvan refahına yönelik duyarlılığın artması ve bilimsel gelişmeler neticesinde deneylerde kullanılan hayvanların refahına yönelik mevzuatların gelişimi gerçekleşmiştir. Bu süreçte bilimsel çalışmalarda kullanılan sucul canlıların refahı da mevzuat içerisinde yerini almıştır. Bu alanda Avrupa Birliğinin 2010/63/EU sayılı direktifine uyum çerçevesinde ülkemizde de yönetmelikler yayımlanmıştır. Ülkemizde, Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Sucul Omurgalı Canlıların Refah ve Korunmasına Dair Yönetmelik ilk kez 2019 yılında yayımlanmış ve güncellemeler yapılmıştır. Yönetmelikte yapılan değişikler neticesinde 2023 yılında Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Merkezi Etik Kurulu kurulmuş ve buna bağlı olarak Sucul Omurgalı Canlı Deneyleri Yerel Etik Kurulları kurulmaya başlanmıştır. Sucul hayvanlarda hem deney ünitelerinde hem de canlıların doğal ortamlarında gerçekleştirilen araştırmaların çeşitliliği nedeni ile mevcut yönetmeliğin uygulama aşamasında yeni konular gündeme gelebilmektedir. Bu makalede, Avrupa Birliği ve ülkemiz de bilimsel araştırmalar için deney hayvanı olarak kullanılan sucul omurgalı canlıların refahına yönelik ulusal mevzuat incelenmiştir. Deney ünitesi kuruluşların ve etik kurulların kurulması, işleyişleri, kurulların değerlendirme süreçleri, bu aşamalarda ki karışıklıklar ve araştırmacıların proje başvurularında izleyecekleri yöntemlere de değinilmiştir. Bu açıdan makalenin sucul canlılar üzerinde çalışmalar yapan araştırmacılara uygulama açısından ışık tutması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Deneysel sucul organizmalar
• 2010/63/AB Direktifi
• Etik onay süreci
• Mevzuat

Kaynakça

1. Altuğ, T. (2009) Hayvan Deneyleri Etiği. Sağlık Bilimleri Süreli Yayıncılık 2009: 53-68. https://etkinlik.ulakbim.gov.tr/event/42/attachments/249/772/altug.pdf
2. ARRIVE. ARRIVE guidelines. Erişim tarihi: 15.09.2025. https://arriveguidelines.org/
3. Arslan, M., İlgili, Ö. (2022) Türkiye'de hayvan hakları ve refahı kavramlarının biyoetik yönüne değinen lisansüstü tezler: Nitel araştırma. Veteriner Hekimler Derneği Dergisi 93(2): 133-150. doi: 10.33188/vetheder.1018692.
4. Ashley, P.J. (2007) Fish welfare: Current issues in aquaculture. Applied Animal Behaviour Science 104(3–4): 199-235. https://doi.org/10.1016/j.applanim.2006.09.001
5. Bentham, J., Doğan, A. (2008) Ahlak ve Yasama İlkelerine Giriş. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 57(4): 381-390. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/626771
6. Berthe, F., Vannier, P., Have, P., Serratose, J., Bastino, E., Broom, D.M., Hartung, J., Sharp, J.M. (2012) The role of EFSA in assessing and promoting animal health and welfare. EFSA Journal Special issue 10(10): 1002. doi: 10.2903/j.efsa.2012.s1002.
7. Commission Staff Workıng Document. (2024) Summary Report on the statistics on the use of animals for scientific purposes in the Member States of the European Union and Norway in 2022. Brussels. Erişim tarihi: 07.07.2025.https://circabc.europa.eu/ui/group/8ee3c69a-bccb-4f22-89ca-277e35de7c63/library/051e5787-7746-46cf-8a0d-310f84fd1900/details
8. Crespi-Abril, A.C., Rubilar, T. (2021) Moving forward in the ethical consideration of invertebrates in experimentation: Beyond the Three R’s Principle. Revista de Biología Tropical 69(S1): 346-357. doi: 10.15517/rbt.v69iSuppl.1.46366.

9. Critser, R., JD, LLM., Paul Locke, JD. (2024) How Should the 3 R’s Be Revised and Why?. AMA Journal of Ethics 26(9): E724-729. doi: 10.1001/amajethics.2024.724.
10. Çavuş-Alan, S. (2024) Use of experimental animals in research: Legal regulations in Türkiye. Rats 2(2): 41–46. doi: 10.5281/zenodo.14566562.
11. Çobanoğlu, N., Aydoğdu, İ.B. (2009) Tıp Araştırmaları ve Hayvan Hakları Açısından Hayvan Deneyleri Etik Kurulları. Türk Tıp Dizini 112-118. https://etkinlik.ulakbim.gov.tr/event/42/attachments/249/787/nesrin_ilke.pdf
12. Duru, B., Özdan, S. (2023) Uluslararası Bildiriler Çerçevesinde Hayvan Hukuku İncelemesi. Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 18(1):169-198. https://dergipark.org.tr/tr/pub/eruhfd/issue/77028/1289619
13. EARA. European Animal Research Association. EU regulations on animal research. Erişim tarihi: 27.10.2025. https://www.eara.eu/animal-research-law
14. EFSA. European Food Safety Authority. Erişim tarihi: 10.10.2025. https://www.efsa.europa.eu/en/about/about-efsa
15. Ergün, Y. (2010) Hayvan Deneylerinde Etik. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi 19(4): 220-235. https://dergipark.org.tr/tr/pub/aktd/issue/2218/29422#article_cite
16. EURL ECVAM. The Joint Research Centre: EU Science Hub. EU Reference Laboratory for alternatives to animal testing. Erişim tarihi: 10.10.2025. https://joint-research-centre.ec.europa.eu/projects-and-activities/reference-and-measurement/european-union-reference-laboratories/eu-reference-laboratory-alternatives-animal-testing-eurl-ecvam_en
17. EUR-Lex. Access to European Union law. Erişim tarihi: 10.10.2025. https://eur-lex.europa.eu/homepage.html?lang=en
18. European Commission(a). Erişim tarihi: 10.10.2025. https://commission.europa.eu/index_en
19. European Commission(b). Erişim tarihi: 10.10.2025. https://food.ec.europa.eu/animals/animal-welfare/eu-animal-welfare-legislation_en
20. HADMEK, Hayvan Deneyleri Merkezi Etik Kurulu. 2018-2020 Yılları Deney Hayvanı Kullanımı Faaliyet Raporu. Erişim tarihi: 15.08.2025. https://hadmek.tarimorman.gov.tr/Sayfa/Detay/649
21. Hukuk Sözlüğü. Erişim tarihi: 03.11.2025. https://sozluk.adalet.gov.tr/mevzuat
22. Kiani A.K., Pheby, D., Henehan, G. (2022) International Bioethics Study Group. Ethical Considerations Regarding Animal Experimentation. Journal of Preventive Medicine and Hygiene 63(2-3): 255-266. doi: 10.15167/2421-4248/jpmh2022.63.2S3.2768. Kniess, J. (2019) Bentham on animal welfare. British Journal for the History of Philosophy 27(3): 556–572. https://doi.org/10.1080/09608788.2018.1524746
23. Kocaman Kalkan, K., Kekeçoğlu, M. (2024) Ethical Principles and Rules in Experimental Animal Studies: A Comprehensive Review. Düzce Tıp Fakültesi Dergisi 26(S1): 1-13. https://doi.org/10.18678/dtfd.1497730
24. Kostomitsopoulos, Ν. (2016) Ethics on Animal Use in Biomedical Research. Bioethica 2(1): 16–25. https://doi.org/10.12681/bioeth.19661
25. Lee, K.H., Lee, D.W., Kang, B.C. (2020) The ‘R’ principles in laboratory animal experiments. Lab Anim Res. 36-45. https://doi.org/10.1186/s42826-020-00078-6
26. Martinez, J., Nolting C.V. (2023) Review: Animal welfare – A European concept. Animal, 17(4): 100839. https://doi.org/10.1016/j.animal.2023.100839
27. Mevzuat Bilgi Sistemi. Erişim tarihi: 28.09.2025. https://mevzuat.gov.tr/
28. Norecopa, PREPARE for better Science. The Three Rs. Erişim tarihi: 01.11.2025. https://norecopa.no/alternatives/the-three-rs/
29. Öztürk, H., Demirsoy, N., Şaylıgil, Ö. (2019) Biyoetik Kavramı ve Antik Yunan Dünyasında Kökenleri. Turkiye Klinikleri J. Med. Ethics 27(2): 79-88. doi: 10.5336/mdethic.2018-62416.
30. Popa, V.I., Lascar, I., Valcu, M., Ioana T.S., Caraban, B., Arina, C.M. (2015) Bioethics in animal experimentation. ARS Medica Tomitana 4(21): 169-177. doi:10.1515/arsm-2015-0041
31. Sert, H., Uzmay, A. (2017) Dünya’da Hayvan Refahı Uygulamalarının Ekonomik ve Sürdürülebilirlik Açısından Değerlendirilmesi. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 4(4): 263-276. https://dergipark.org.tr/tr/pub/adusobed/issue/33430/353373
32. Sneddon, L.U. (2002) Anatomical and electrophysiological analysis of the trigeminal nerve in a teleost fish, Oncorhynchus mykiss. Neuroscience Letters 319(3): 167-171. ISSN 0304-3940. https://doi.org/10.1016/S0304-3940(01)02584-8.
33. Sneddon, L.U. (2003) Trigeminal somatosensory innervation of the head of a teleost fish with particular reference to nociception. Brain Research 972: 44–52. doi:10.1016/S0006-8993(03)02483-1
34. Sneddon, L.U. (2015) Pain in aquatic animals. Journal of Experimental Biology 218(7): 967-976. https://doi.org/10.1242/jeb.088823
35. SOCMEK. Sucul Omurgalı Canlı Deney Hayvanları Merkez Etik Kurulu. Erişim tarihi: 25.09.2025. https://www.tarimorman.gov.tr/BSGM/Menu/52/Socmek
36. Tannenbaum, J., Bennett, B. T. (2015) Russell and Burch's 3Rs then and now: the need for clarity in definition and purpose. Journal of the American Association for Laboratory Animal Science 54(2): 120–132. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4382615/
37. TDK. Türk Dil Kurumu Sözlükleri. Erişim tarihi: 28.09.2025. https://sozluk.gov.tr/
38. Toni, M., Manciocco, A., Angiulli, E., Alleva, E., Cioni, C., Malavasi, S. (2019) Review: Assessing fish welfare in research and aquaculture, with a focus on European directives. Animal 13(1): 161–170. doi:10.1017/S1751731118000940
39. Treaty Office. Erişim tarihi: 28.10.2025 https://www.coe.int/en/web/conventions/home
40. Uludağ, Ö. (2019) Hayvan Deneyi Çalışmalarında Etik Kuralların Tarihçesi ve Önemi. Adıyaman Üni. Sağlık Bilimleri Dergisi 5(1):1401-1413. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/658740
41. UNCAHP. The UN Convention on Animal Health and Protection. Erişim tarihi: 01.11.2025. https://www.uncahp.org/
42. Vapnek, J., Chapman, M. (2010) Legislative and regulatory options for animal welfare, Legislative Study 104, Food and Agrıiulture Organızatıon of the Unıted Natıons, Rome. ISSN 1014-6679. https://openknowledge.fao.org/items/86d2fabb-e4de-414c-ab24-f87cf7b9224f
43. Vapnek, J., Purnhagen, K. (2024). Animal welfare in EU law: Scope and purpose of Article 13 of the treaty on the functioning of the European Union. European Law Revıew 49(2): 188–199. https://search.informit.org/doi/10.3316/informit.T2024121800009600131028291
44. WOAH. World Organisation for Animal Health. Erişim tarihi:10.10.2025. https://www.woah.org/en/home/
45. Yavuzcan Yıldız, H., Veske, E. (2007) Balıklarda Ağrı Olgusu: Lepistes (Poecilia reticulata) Balıklarında Analjezik Kullanımı İle Ağrı İncelemesi. Journal of Fisheries Sciences 1(4):188-190. doi:10.3153/jfscom.2007023
46. Yıldız, A., Kaya, R., Şahinoğlu, S. (2021) Biyoetik Teriminin Ortaya Çıkışı ve Türkiye’deki Yansımaları. Lokman Hekim Dergisi 11(2): 249-257. doi: 10.31020/mutftd.901150.