Yapay Zeka ve Din Literatürünün Bibliyometrik Analizi (1990–2025)

Öz

Yapay zekanın sınırdan uzak doğası dinin sınırları gözeten yapısını doğrudan etkileme potansiyeline sahiptir. Zira yapay zeka sistemlerinin yol açma ihtimali bulunan toplumsal bozulma din üzerinde dolaysız bir etki yaratmaktadır. Benzer şekilde bu sistemlerin yeni ve imkansız görüneni yaratma vaadi yeni birtakım sahih olmayan dini hareketleri ortaya çıkarabilmektedir. Bu durum ilahi dinleri kırılganlaştırma tehlikesi taşımaktadır. Bir başka sorunsal da sistemlerin sahip olduğu zekanın yapay olmadığı yönünde gösterdiği çabadır. Buna karşılık yapay zekanın belirsiz, sınırsız ve güvensiz yapısı yeni dini rehber biçimlerinin ortaya çıkışına yol açmaktadır. Böylece geleneksel din otoritesi sarsılmaktadır. Bununla beraber makine merkezli sistemlerin kutsal metinleri anlamlandırmada yeni bir potansiyel, alternatif bir araç olabileceği de düşünülmektedir. Bu ve benzeri risk ve fırsatlar karşısında akademinin konuya ilgisi giderek daha da önem kazanmaktadır. Yapay zeka ve din ilişkisine odaklanan bilimsel metinlerin yaklaşımını kayda değer bularak öne çıkan eğilimi anlamaya yönelen çalışma alanyazının genel çerçevesini ortaya koyup söz konusu sorunsala ilgiyi tespit etmeyi ve saptanan eksikler üzerinden sonraki araştırmalara yol açmayı amaçlamaktadır. Bu amaca uygun olarak bibliyometrik analiz sınırlarında yürütülen araştırmada Web of Science veri tabanında taranan bütün zamanlar dikkate alınmış, 1990 - 2025 tarih aralığındaki yapay zeka ve din konulu 381 yayın çözümlenmiştir. Değerlendirmeye alınan çalışmalara yıl, dil, ülke, yazar, atıf ve anahtar kelimeler arasındaki ilişkiyi aydınlatmayı sağlayan bibliyometrik teknikler uygulanmıştır. VOSviewer programından yardım alınan çözümlemede söz konusu sorunsala yönelen akademik dikkatin ilk önemli sıçrayışını 2020’de gerçekleştirdiği ve giderek artan bir seyir gösterdiği tespit edilmiştir. Bu tespitten hareketle bulguların, yapay zekanın hayatın bütün alanlarına hızla yerleştiğini gösteren toplumsal gerçeklikle örtüştüğü anlaşılmıştır. Bununla birlikte çalışmaların yapay zeka, din ve etik kavramları etrafında yoğunlaştığı; sadece 1 yayının Türkçe verildiği; Türkiye’nin bahse konu sorunsalı dikkate alan ülkeler sıralamasında görünürlük yakalayamadığı görülmüştür. Bu sonuca bağlı olarak yerli literatürün yapay zeka ve din ilişkiselliğini dikkate alma gerekliliği çalışmanın öncelikli önerisi olurken vaka araştırmalarına duyulan ihtiyaca da temas edilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zeka
• Din
• Bibliyometrik Analiz
• Din Araştırmaları
• İletişim Çalışmaları

Bibliometric Analysis of Artificial Intelligence and Religion Literature (1990–2025)

Öz

The borderless nature of AI has the potential to affect the limiting nature of religion. This is because the social disruption that AI is likely to cause has an impact on religion. The promise of AI to create the seemingly impossible may give rise to a new religious movement. This carries the danger of making divine religions fragile. Another problematic is the effort of AI systems to assert that their intelligence is not artificial. Moreover, the uncertain, unlimited and insecure nature of AI leads to the emergence of new religious guidance. Thus, traditional religious authority is being undermined. However, it is also thought that machine-centered systems could be a new potential and an alternative tool in interpreting sacred texts. In the face of these and similar risks and opportunities, the academic interest in the subject is becoming increasingly important. This study, which focuses on understanding the trend in scientific texts regarding the relationship between artificial intelligence and religion, aims to present the general framework of the literature, identify the level of interest in this issue, and guide future research by identifying gaps in the literature. For this purpose, in the research conducted within the limits of bibliometric analysis, all time periods searched in the Web of Science database were taken into consideration, and 381 publications on artificial intelligence and religion from the 1990-2024 period were analyzed. The studies evaluated were subjected to bibliometric techniques that illuminated the relationships between year, language, country, author, citations, and keywords. Analysis using the VOSviewer program revealed that the first significant surge in academic attention to this issue occurred in 2020. This finding has revealed that the findings are consistent with the social reality showing that artificial intelligence is rapidly becoming integrated into all areas of life. Furthermore, it was observed that the studies focused on artificial intelligence, religion, and ethics, and only one publication was in Turk, meaning that Turkiye has not been able to gain visibility among the countries that address this issue. Based on this result, the necessity of considering the relationship between artificial intelligence and religion in the local literature becomes a primary recommendation of this study, while the need for case studies should also be addressed.

Anahtar Kelimeler

• Artificial Intelligence
• Religion
• Bibliometric Analysis
• Religion Studies
• Communication Studies

Kaynakça

1. Alkhouri, K. I. (2025). Spiritual confusion in the era of artificial intelligence: A psychology of religion perspective. International Review of Psychiatry, 37(5), 540-553. https://doi.org/10.1080/09540261.2025.2488761
2. Boyack, K. W., & Klavans, R. (2010). Co-citation analysis, bibliographic coupling, and direct citation: Which citation approach represents the research front most accurately? Journal of the American Society for Information Science and Technology, 61(12), 2389–2404
3. Cheong, P. H. (2020). Religion, robots and rectitude: Communicative affordances for spiritual knowledge and community. Applied Artificial Intelligence, 34(5), 412-431. https://doi.org/10.1080/08839514.2020.1723869
4. Comrada, N. (1995). Golem and robot: A search for connections. Journal of the Fantastic in the Arts, 7(2/3), 244-254.
5. Çelik, F. (2023). Mapping research on Xenophobia Increasing visibility with social media: A bibliometric analysis. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi (MEDİAD), 6(2), 57-76.
6. Çelik, F. (2024a). Medya ve şiddet: Bir bibliyometrik analiz. TRT Akademi, 09(20), 34-54. https://doi. org/10.37679/trta.1395640.
7. Çelik, F. (2024b). Terör ve medya çalışmalarına bibliyometrik yaklaşım. Erciyes Akademi, 38(1), 248-267. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1440561
8. Danthu, N., Kumar, S., Mukherjee, D., Pandey, N., & Lim, W. M. (2021). How to conduct a bibliometric analysis: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 133, 285-296. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2021.04.070

9. de Garis, H. (2005). The artilect war: Cosmists vs. Terrans: A bitter controversy concerning whether humanity should build godlike massively intelligent machines. ETC Publications.
10. Geraci, R. M. (2008). Apocalyptic AI: Religion and the promise of artificial intelligence. Journal of the American Academy of Religion, 76(1), 138-166.
11. Geraci, R. M. (2010). Artificial intelligence, networks, and spirituality: The popularity of apocalyptic AI. Zygon: Journal of Religion and Science, 45(4), 1003-1020.
12. Geraci, R. M. (2025). The virtuous well: Religion, culture, and the depth of artificial intelligence. Theology and Science, 23(3), 460–470. https://doi.org/10.1080/14746700.2025.2514298
13. Giuliano, R. M. (2020). Echoes of myth and magic in the language of artificial intelligence. AI & society, 35, 1009-1024.
14. Lazarides, M. K., Lazaridou, I.-Z., & Papanas, N. (2025). Bibliometric analysis: Bridging informatics with science. The International Journal of Lower Extremity Wounds, 24(3), 515-517. https://doi.org/10.1177/15347346231153538
15. Lane, J. E. (2021). Understanding religion through artificial intelligence: Bonding and belief. Bloomsbury Publishing.
16. Passas, I. (2024). Bibliometric analysis: The main steps. Encyclopedia, 4(2), 1014-1025.
17. Ragazou, K., Passas, I., Garefalakis, A., & Dimou, I. (2022). Investigating the research trends on strategic ambidexterity, agility, and open innovation in SMEs: Perceptions from bibliometric analysis. Journal of Open Innovation: Technology, Market, and Complexity, 8(3), 1-18.
18. Reed, R. (2018). A new patheon: Artificial intelligence and "Her". Journal of Religion & Film, 22(2), 5.
19. Reed, R. (2021a). AI in religion, AI for religion, AI and religion: Towards a theory of religious studies and artificial intelligence. Religions, 12(401), 1-16.
20. Reed, R. (2021b). The theology of GPT‐2: Religion and artificial intelligence. Religion Compass, 15, 1-13. https://doi.org/10.1111/rec3.12422
21. Rosas, R., & Giuliano, R. M. (2024). When the future comes knocking: Psychological perspectives on Artificial Intelligence / Cuando el futuro toca a la puerta: perspectivas psicológicas sobre la ınteligencia artificial. Studies in Psychology: Estudios de Psicología, . 45(1) 3–10. 10.1177/02109395241245230
22. Salazar, C. (2021). Modeling religion: Simulating the transformation of worldviews, lifeways, and civilizations. Journal of Contemporary Religion, 40(1), 165-166. https://10.1080/13537903.2024.2431460
23. Sharma, G. D., Verma, M., Taheri, B., Chopra, R., & Parihar, J. S. (2023). Socio-economic aspects of hydrogen energy: An integrative review. Technological Forecasting & Social Change, 192, 122574. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2023.122574
24. Singler, B. (2017). An Introduction to Artificial Intelligence and Religion For the Religious Studies Scholar. Implicit Religion, 20(3), 215-231.
25. Singler, B. (2020). The AI Creation Meme: A case study of the new visibility of religion in artificial intelligence discourse. Religions, 11(253), 1-17.
26. van Eck, N. J., & Waltman, L. (2014). Visualizing bibliometric networks. (Y. Ding, R. Rousseau, & D. Wolfram, Eds.), Measuring Scholarly Impact: Methods and practice (285–320). Springer. http://dx.doi.org/10.1007/978-3-319-10377-8_13
27. Vinichenko, M. V., Сhulanova, O. L., Vinogradova, M. V., & Amozova, L. N. (2020). The impact of artificial intelligence on society: Views of Islamic religious leaders. European Journal of Science and Theology, 16(3), 67-77.