Türkiye’de Dijital Mecralarda Yayılan Dini Dezenformasyonların Dinamikleri

Öz

Bu araştırma, Türkiye’de dijital platformlarda dolaşıma giren dini dezenformasyonların dinamiklerini incelemeyi, bu alana ilişkin içgörü üretmeyi ve toplumsal farkındalık geliştirmeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında, Türkiye’de doğruluk kontrolü faaliyeti yürüten Teyit platformu tarafından 1 Ocak 2020 ile 31 Aralık 2024 tarihleri arasında “din ve inançlar” kategorisi altında teyit edilerek dezenformasyon olduğu belirlenen 175 içerik, MAXQDA 24 programı aracılığıyla içerik analizi yöntemiyle incelenmiştir. Bulgular, dini dezenformasyonların %42.9’unun (n=75) video/ses formatında, %42.29’unun (n=74) ise hatalı ilişkilendirme yoluyla oluşturulduğunu göstermiştir. Dini dezenformasyonların büyük çoğunluğunun sosyal medya platformlarında dolaşıma girdiği, bu içeriklerin %41.7’sinin (n=73) X platformunda yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Ayrıca, söz konusu dezenformasyonların %35.43’ünün (n=62) siyasi konularla ilişkili olduğu saptanmıştır. Son olarak, dijital mecralarda çeşitli motivasyonlarla üretilen dini dezenformasyonların %22.29’unun (n=39) dini duyguları ve hassasiyetleri, %16’sının (n=28) siyasi aktörleri/partileri ve %14.29’unun (n=25) ise dini otoriteleri ve din görevlilerini hedef aldığı belirlenmiştir. Sonuçlar, dini dezenformasyonun; platform mantığı, içerik formatı ve manipülatif üretim tekniklerinin kesişiminde biçimlendiğini, dini duygular merkezli kurgusunun siyasi ve dini temsillerle desteklenerek çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Djiital Medya
• Dini Dezenformasyon
• Dini İletişim
• Teyit.org
• İçerik Analizi

Etik Beyan

Bu araştırmada sahadan veri toplanmadığı için etik kurul onayı gerekmemektedir.

The Dynamics of Religious Disinformation Spreading on Digital Media in Türkiye

Öz

This research aims to examine the dynamics of religious disinformation circulating on digital platforms in Türkiye, generate insights into this field, and raise social awareness. Within the scope of the research, 175 pieces of content verified as disinformation under the “religion and beliefs” category by the Teyit platform, which conducts fact-checking activities in Türkiye, between January 1, 2020, and December 31, 2024, were analyzed using content analysis methods via the MAXQDA 24 program. The findings show that 42.9% (n=75) of religious disinformation was in video/audio format, while 42.29% (n=74) was created through false caonnection. It was found that the vast majority of religious disinformation circulated on social media platforms, with 41.7% (n=73) concentrated on the X platform. Furthermore, 35.43% (n=62) of the disinformation was found to be related to political issues. Finally, it was determined that 22.29% (n=39) of religious disinformation produced in digital media for various motivations targeted religious sentiments and sensitivities, 16% (n=28) targeted political actors/parties, and 14.29% (n=25) targeted religious authorities and clergy. The results reveal that religious disinformation is shaped at the intersection of platform logic, content format, and manipulative production techniques, and that its religious sentiment-centered narrative is supported by political and religious representations, giving it a multi-layered structure.

Anahtar Kelimeler

• Digital Media
• Religious Disinformation
• Religious Communication
• Teyit.org
• Content Analysis

Kaynakça

1. Abuzar, C. (2011). Dinin toplumsal yaşam üzerindeki etkisi. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 26(26), 143–153.
2. Addzaky, K. U., Hasanah, U., & Syarif Zain, Z. F. (2024). Developing wasathiyah epistemology: A literature-based study of moderate Islamic knowledge in the post-truth era. HEUTAGOGIA: Journal of Islamic Education, 4(2), 199–217. https://doi.org/10.14421/hjie.2024.42-05.
3. Alimardani, M., & Elswah, M. (2020). Online Temptations: COVID-19 and religious misinformation in the MENA region. Social Media and Society, 6(3). https://doi.org/10.1177/2056305120948251.
4. Al-Zaman, Md. S. (2021). A content analysis of social media users’ reaction to religious disinformation in Bangladesh. Library Philosophy and Practice (e-Journal). https://digitalcommons.unl.edu/libphilprac.
5. Al-Zaman, Md. S. (2024). Social media Users’ engagement with religious misinformation: An exploratory sequential mixed-methods analysis. Emerging Media, 2(2), 181–209. https://doi.org/10.1177/27523543241257715
6. Armitage, R., & Vaccari, C. (2021). Misinformation and disinformation. In H. Tumber & S. Waisbord (Eds.), The Routledge Companion to Media Disinformation and Populism (pp. 38–48). Routledge.
7. Balkan, E., & Ülgen, S. (2023). Dezenformasyonla mücadelede özdenetim ve düzenlemenin rolü. https://edam.org.tr/siber-politikalar-ve-dijital-demokrasi/the-role-of-self-regulation-and-regulation-in-combating-disinformation.
8. Berelson, B. (1952). Content analysis in communication research. The Free Press.

9. Bhatia, K. V., & Arora, P. (2024). Discursive toolkits of anti-Muslim disinformation on Twitter. International Journal of Press/Politics, 29, 253–272. https://doi.org/10.1177/19401612221084633.
10. Bontridder, N., & Poullet, Y. (2021). The role of artificial intelligence in disinformation. Data and Policy, 3. https://doi.org/10.1017/dap.2021.20.
11. Brenner, D., Chaudhary, Y., Geraci, R., Graves, M., Griese, H., Kruger, E., Ryan, Y., & Schwarting, M. (2024). Technical and religious perspectives on AI misinformation and disinformation. SSRN Electronic Journal, 1–26. https://doi.org/10.2139/ssrn.4360413.
12. Burhan, E. (2020, September 11). Görselin namazla dalga geçen bir CHP’liyi gösterdiği iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/gorselin-namazla-dalga-gecen-bir-chpliyi-gosterdigi-iddiasi.
13. Caramancion, K. M. (2023). The link between a user’s religion and mis/disinformation vulnerability. 2023 IEEE 13th Annual Computing and Communication Workshop and Conference (CCWC), 129–133. https://doi.org/10.1109/CCWC57344.2023.10099194.
14. Ceylan, F. (2025). Dijital politik dezenformasyonda kullanılan görsellerin analizi: Sednaya Hapishanesi örneği. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 25(3), 1821–1835. https://doi.org/10.11616/asbi.1742664.
15. Cumhuriyet. (2020, August 10). İslam’da haramdır diyerek ağaçları söktükleri iddia edildi. https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/islamda-haramdir-diyerek-agaclari-soktukleri-iddia-edildi-1757470.
16. Cumhuriyet. (2024, September 15). Kuran kursu açılışında skandal görüntüler... Ali Erbaş, Kelime-i Şehadet’i yanlış okudu. https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/kuran-kursu-acilisinda-diyanet-skandali-ali-erbas-kelime-i-2247671.
17. Demuyakor, J., & Opata, E. M. (2022). Fake news on social media: Predicting which media format influences fake news most on Facebook. Journal of Intelligent Communication, 2, 19–29. https://doi.org/10.54963/jic.v2i1.56.
18. Ekeöz, İ. (2023, June 16). Papa Francis’in LGBTİ+ bayrağı taşıdığını gösteren fotoğraf gerçek mi? Teyit. https://teyit.org/analiz/papa-francisin-lgbti-bayragi-tasidigini-gosteren-fotograf-gercek-mi.
19. Erdoğan, E., Uyan-Semerci, P., Eyolcu-Kafalı, B., & Çaytaş, Ş. (2022). İnfodemi ve bilgi düzensizlikleri: kavramlar, nedenler ve çözümler. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
20. Fallis, D. (2015). What is disinformation? Library Trends, 63(3), 401–426. https://doi.org/10.1353/lib.2015.0014.
21. Geyik, K. (2025). Din Haberciliğinde dezenformasyon ve doğrulama: Teyit.org ve AA Teyit Hattı’nın karşılaştırmalı analizi. Medya ve Din Araştırmaları Dergisi, 8(1), 263–293. https://doi.org/10.47951/mediad.1628133.
22. Gökçe, O. (2019). Klasik ve nitel içerik analizi felsefe, yöntem ve uygulama. Çizgi Yayınları.
23. Gregory, S. (2020). Deepfakeler ve gelişmekte olan manipülasyon teknolojileri hakkında nasıl düşünmeli? (C. Başakçek, H. E. Yakar, K. E. Tansu, A. E. Zübeyir, & S. Gış, Trans.). In Craig Silverman (Ed.), Dezenformasyon ve Medya Manipülasyonu Üzerine Doğrulama El Kitabı (pp. 104–111). European Journalism Centere (EJC)- Teyit.
24. Güngör, M., & Eşiyok, K. (2025). Sosyal medyada dezenformasyonun yayılması, motivasyonları ve düzeltme zorlukları üzerine bir araştırma. Erciyes İletişim Dergisi, 12(1), 159–186. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.1533170.
25. Haberlerim. (2020, August 10). Pakistan’da İslama aykırı diyerek dikilen ağaçları söktüler, fidanları parçaladılar. https://archive.is/rGGTz#selection-569.0-569.83.
26. Haque, M. M., Yousuf, M., Alam, A. S., Saha, P., Ahmed, S. I., & Hassan, N. (2020). Combating misinformation in Bangladesh: Roles and responsibilities as perceived by journalists, fact-checkers, and users. Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction, 4(CSCW2), 1–32. https://doi.org/10.1145/3415201.
27. Henry, A. M. (2021). Religious literacy in social media: A need for strategic amplification. Religion and Education, 48(1), 89–101. https://doi.org/10.1080/15507394.2021.1876507.
28. Joyner, L., Buchanan, T., & Yetkili, O. (2023). Moral leniency towards belief-consistent disinformation may help explain its spread on social media. PLoS ONE, 18. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0281777.
29. Karakoç Keskin, E. (2025). Türkiye’de yapay zekânın dezenformasyon karnesi: Yapay zekâ ile üretilen dezenformasyona ilişin doğruluk kontrollerinin içerik analizi. TRT Akademi, 10(23), 104–139. https://doi.org/10.37679/trta.1557154.
30. Karatabanoğlu, S. (2023, September 20). Şeytan taşlamada kullanılan taşların hacılara parayla satıldığı iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/seytan-taslamada-kullanilan-taslarin-hacilara-parayla-satildigi-iddiasi.
31. Keskin, Ö. H. (2020, March 4). Hindistan’da Müslüman bir kadının çocuğuyla birlikte diri diri toprağa gömüldüğü iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/hindistanda-musluman-bir-kadinin-cocuguyla-birlikte-diri-diri-topraga-gomuldugu-iddiasi.
32. Kılıç, İ. (2023, March 20). Hadis kanıtlamak için hurma yiyip zehir içen şeyh Raşid’in hayatını kaybettiği iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/hadis-kanitlamak-icin-hurma-yiyip-zehir-icen-seyh-rasidin-hayatini-kaybettigi-iddiasi.
33. Korkmaz, B. (2022, September 7). Sivas Kongresi’nin yıldönümünde Erdoğan dua ederken Kılıçdaroğlu’nun etmediği iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/sivas-kongresinin-100-yildonumunde-cumhurbaskani-erdogan-dua-ederken-kilicdaroglunun-etmedigi-iddiasi.
34. Kutlu, M. (2022). Sosyal medyada hatalı dini paylaşımların analizi. Ahi Evran Akademi, 3(2), 14–30.
35. Laruelle, M., & Grek, I. (2021). Disinformation and religion on the Russian scene: Reactionary politics and Orthodox fundamentalism. Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs, 1–7.
36. Leaha, M. A., & Canals, R. (2024). Sounding of the idols. Visual deception and religious images in Brazil. Visual Studies, 1–16. https://doi.org/10.1080/1472586X.2024.2412605.
37. Leheza, Y. (2023). Government, religion and fake news. Religion and Policy Journal, (1), 54–60. https://doi.org/10.15575/rpj.v1i1.634.
38. Merten, K. (1995). Inhaltsanalyse: Einführung in theorie, methode und praxis (2. verb.). Springer Fachmedien Wiesbaden. https://doi.org/10.1007/978-3-663-10353-0.
39. Oğraş, M. (2023a, April 3). Videonun Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın pazar ayinine katıldığını gösterdiği iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/videonun-cumhurbaskani-erdoganin-pazar-ayinine-katildigini-gosterdigi-iddiasi.
40. Oğraş, M. (2023b, April 6). Kemal Kılıçdaroğlu’nun Hz. Muhammed’e “dilsiz şeytan” dediği iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/kemal-kilicdaroglunun-hz-muhammede-dilsiz-seytan-dedigi-iddiasi.
41. Önen, A. (2023). Enformasyon dolaşımı ve dezenformasyon ekseninde yeni medya haberciliği ve teyit platformlarının çalışma pratikleri [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
42. Şahin, Z. (2023a, May 14). Videonun Erdoğan’ın seçim öncesi İsmailağa Cemaati’ne ziyaretini gösterdiği iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/videonun-erdoganin-secim-oncesi-ismailaga-cemaatine-ziyaretini-gosterdigi-iddiasi.
43. Şahin, Z. (2023b, May 29). Video Mescid-i Aksa’da Erdoğan’ın zaferini kutlayanları mı gösteriyor? Teyit. https://teyit.org/analiz/video-mescid-i-aksada-erdoganin-zaferini-kutlayanlari-mi-gosteriyor.
44. Saklıca, E. İ. (2020, June 9). Fotoğraf Davutoğlu parti kurduktan sonra değil 2012 yılında çekildi. Teyit. https://teyit.org/analiz/fotograf-davutoglu-parti-kurduktan-sonra-degil-2012-yilinda-cekildi.
45. Shaari, A. A. H., Kamaluddin, M. R., Abidin, Z., Pitchan, M. A., & Munusamy, S. (2025). What motivates social media users to share fake news, and what are its impacts? A systematic literature review. Changing Societies and Personalities, 9(2), 524–547. https://doi.org/10.15826/csp.2025.9.2.340.
46. Shu, K., Bhattacharjee, A., Alatawi, F., Nazer, T., Ding, K., Karami, M., & Liu, H. (2020). Combating disinformation in a social media age. Wiley Interdisciplinary Reviews: Data Mining and Knowledge Discover, 10(6), 1–23. https://doi.org/https://doi.org/10.1002/widm.1385.
47. Shyam Sundar, S., Molina, M. D., & Cho, E. (2021). Seeing is believing: Is video modality more powerful in spreading fake news via online messaging apps? Journal of Computer-Mediated Communication, 26, 301–319. https://doi.org/10.1093/jcmc/zmab010.
48. Similarweb. (2025). Website performance analysis: teyit.org, dogrulukpayi.com, and dogrula.org [Data set]. Retrieved May 5, 2025 from, https://pro.similarweb.com/#/digitalsuite/websiteanalysis/overview/website-performance/*/999/3m?webSource=Total&key=teyit.org,dogrulukpayi.com,dogrula.org.
49. Stewart, A. J., Arechar, A. A., Rand, D. G., & Plotkin, J. B. (2021). The game theory of fake news. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 1–84. https://ideas.repec.org/p/arx/papers/2108.13687.html.
50. Toprak, E. (2023, April 3). Fotoğrafların DEVA Partisi’nin Ramazan ayında lokum dağıttığını gösterdiği iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/fotografin-deva-partisinin-ramazan-ayinda-lokum-dagittigini-gosterdigi-iddiasi.
51. Türkkan, S. (2020, December 8). Videonun Pakistan’da “İslam’da haramdır” diye ağaç söküldüğünü gösterdiği iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/islamda-haramdir-gerekcesiyle-agaclar-sokuldugu-iddiasi.
52. Uchenna Agbedo, C., & Krisagbedo, C. (2014). Lying honestly for government: Linguistic manipulation as disinformation strategy in Nigeria. Innovare Journal of Social Sciences, 2(4), 16–27. https://journals.innovareacademics.in/index.php/ijss/article/view/1132.
53. Ulusoy, H., & Kaya İlhan, Ç. (2025). Siyasal iletişimde yapay zekâ etkisi ve deepfake (derin sahte) dezenformasyonu: 2024 ABD başkanlık seçimleri örneği. TRT Akademi, 10(23), 42–73. https://doi.org/10.37679/trta.1563828.
54. United Nations General Assembly (UNGA). (2022). Countering Disinformation for the Promotion and Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms: Report of the Secretary-General (A/77/287). https://docs.un.org/en/A/77/287.
55. Ünver, H. A. (2020). Türkiye’de doğruluk kontrolü ve doğrulama kuruluşları. EDAM. https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8XG9Z7C.
56. Uzun, B. (2024). Sosyal medyada dezenformasyon: Gazze savaşına ilişkin haberlerin Teyit.org üzerinden incelenmesi. Social Sciences Studies (SSC Journal), 10(5), 755–765. https://sssjournal.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=76212#
57. Wach, J. (1987). Din sosyolojisine giriş (Battal İnandı, Tran.). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları NO : 181.
58. Wardle, C. (2018). The need for smarter definitions and practical, timely empirical research on information disorder. Digital Journalism, 6(8), 951–963. https://doi.org/10.1080/21670811.2018.1502047.
59. Wardle, C. (2019). First Draft’s essential guide to understanding information disorder. First Draft. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://firstdraftnews.org/wp-content/uploads/2019/10/Information_Disorder_Digital_AW.pdf.
60. Wardle, C. (2020). Understanding information disorder. https://firstdraftnews.org/long-form-article/understanding-information-disorder/.
61. Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policy making. Council of Europe. www.coe.int.
62. Westerlund, M. (2019). The emergence of deepfake technology: A review. Technology Innovation Management Review, 9(11), 40–53. https://doi.org/http://doi.org/10.22215/timreview/1282.
63. World Economic Forum (WEF). (2025). The global risks report 2025 (20th Edition). Forum Publishing. https://www.weforum.org/publications/ global-risks-report-2025/.
64. Yeniçağ. (2020, August 11). İşte cehaletin geldiği son nokta: “Dine aykırı” dediler, fidanları söktüler. https://www.yenicaggazetesi.com.tr/iste-cehaletin-geldigi-son-nokta-dine-aykiri-dediler-fidanlari-soktuler-294358h.htm
65. Yıldırım, B. (2015). İçerik çözümlemesi yönteminin tarihsel gelişimi uygulama alanları ve aşamaları. In Besim Yıldırım (Ed.), İletişim Araştırmalarında Yöntemler Uygulama ve Örneklerle (pp. 105–153). Literatürk Yayınları.
66. Yıldırım, S. (2024, September 16). Video Ali Erbaş’ın kelime-i şehadeti bilmediğini mi gösteriyor? Teyit. https://teyit.org/analiz/video-ali-erbasin-kelime-i-sehadeti-bilmedigini-mi-gosteriyor.
67. Zübeyir, A. E. (2020, September 2). Kerbela’da bin 340 yıldan beri kan ağladığı iddia edilen ağaç. Teyit. https://teyit.org/analiz/kerbelada-bin-300-yildan-beri-kan-agladigi-iddia-edilen-agac.
68. Zübeyir, A. E. (2021, February 5). Papa Francis’in Covid-19 aşısı olmayanların cennete giremeyeceğini söylediği iddiası. Teyit. https://teyit.org/analiz/papa-francisin-koronavirus-asisi-olmayanlarin-cennete-giremeyecegini-soyledigi-iddiasi.