Üniversite Öğrencilerinin Dinî İçerikli Sosyal Medya Kullanımının Dinî ve Manevi Gelişimlerine Etkisi: Fenomenolojik Bir Araştırma

Öz

Bu çalışma, üniversite öğrencilerinin sosyal medyada dinî içeriklere maruz kalma ve bu içeriklerle etkileşim biçimlerinin dinî ve manevi gelişimleri üzerindeki etkilerini fenomenolojik bir yaklaşımla incelemektedir. Amaçlı örnekleme kapsamında farklı üniversitelerden dinî içeriklere sık maruz kalan 14 kız 8 erkek öğrenci ile yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmış ve veriler MAXQDA 2020 Pro ile içerik analizine tabi tutulmuştur. Araştırma, üniversite öğrencilerinin sosyal medya kullanım alışkanlıkları, dinî içeriklere yönelik motivasyonları, dinî içeriklerin kalitesi, dinî içeriklerin etkisi, sosyal medyanın manevi gelişim üzerine etkileri, din eğitimi ile ilgili etkileşim ve beklentilerini içeren 6 tema ve 19 alt başlıktan oluşan bulguları sunmaktadır. Bulgular, öğrencilerin sosyal medyayı yalnızca bilgi edinme alanı olarak değil, dinî pratikleri şekillendiren, maneviyatı besleyen ve dinî kimlik inşasında etkili bir mecra olarak gördüğünü ortaya koymaktadır. Bununla birlikte bilgi kirliliği, dinî değerlerin ticarileşmesi, yüzeyselleşmesi gibi riskler vurgulanmaktadır. Sonuçlar, sosyal medyanın dinî bilgi ve yönelim açısından önemli bir araç olmakla birlikte tek başına yeterli görülmediğini; geleneksel din eğitimi ve kurumsal otoritelerle birlikte tamamlayıcı bir işlev üstlendiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Manevi Danışmanlık
• Sosyal Medya
• Üniversite Öğrencileri
• Manevi Gelişim

The Impact of University Students’ Use of Religious Content on Social Media on Their Religious and Spiritual Development: A Phenomenological Study

Öz

This study examines the effects of university students’ exposure to and interaction with religious content on social media on their religious and spiritual development through a phenomenological approach. Using purposive sampling, semi-structured interviews were conducted with 22 students (14 female and 8 male) from different universities who were frequently exposed to religious content on social media. The collected data were analyzed through content analysis using MAXQDA 2020 Pro. The findings are organized around six main themes and nineteen subthemes, encompassing students’ social media usage habits, motivations for engaging with religious content, perceptions of content quality, the influence of religious content, the impact of social media on spiritual development, and their interactions, expectations, and experiences regarding religious education. The results indicate that students perceive social media not merely as a source of information but also as a platform that shapes religious practices, nurtures spirituality, and contributes to the construction of religious identity. At the same time, participants highlighted several concerns, including misinformation, the commercialization of religious values, and the superficialization of religious content. Overall, the findings suggest that while social media serves as a significant resource for religious knowledge and guidance, it is not considered sufficient on its own. Rather, it functions as a complementary medium that operates alongside traditional forms of religious education and established religious institutions.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Spiritual Counseling
• Social Media
• University Students
• Spiritual Development

Kaynakça

1. Aka, L. B. (2021). Sosyal medya kullanım davranışları ile yalnızlık olgusu üzerine bir araştırma [Yayımlanmamış Doktora Tezi], Ege Üniversitesi. Akbaş, B. (2020). Dijital çağda maneviyatın dönüşümü: Gençlerin dinî algıları üzerine bir inceleme. İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 14(2), 55–78.
2. Aksoy, M., & Faiz, E. (2018). Pazarlama aracı olarak sosyal medya kullanımının online satışlar üzerindeki rolü: Muhafazakâr giyim sektörü örneği. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 3(5), 62–81. https://dergipark.org.tr/tr/pub/vanyyuiibfd/issue/40188/498816
3. Alıcı, M. (2022). Metafizik kutsallıktan sanal gerçekliğe: Dijital din. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 10(27), 253–278. https://doi.org/10.31126/akrajournal.1052248
4. Alimardani, M., & Elswah, M. (2020). Online temptations: COVID-19 and religious misinformation in the MENA region. Social Media + Society, 6(3), 2056305120948251. https://doi.org/10.1177/2056305120948251
5. Al-Zaman, M. S. (2024). Social media users’ engagement with religious misinformation: An exploratory sequential mixed-methods analysis. Emerging Media, 2(2), 181–209. https://doi.org/10.1177/27523543241257715
6. Anwar, K., & Mujib, A. (2022). Islamic faith-based content and religious social-media motives. Journal of Ethnic and Cultural Studies, 9(1), 19–38. https://digilib.uin-palangkaraya.ac.id/3699/
7. Arıcan, S. (2025). Diyanet İşleri Başkanlığı hizmetlerinin dijitalleşmesi. İçinde Di̇n Eğitimi Alanında Güncel Çalışmalar. Kitap Dünyası Yayınları. https://doi.org/10.64759/kdty.9786255729736
8. Arıcan, S., & Arıcı, H. (2021). Sosyal medyanın gençlerin din algısına etkileri. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(2), 1062–1106. https://doi.org/10.17859/pauifd.1020477

9. Balcı, A., & Gürbüz, R. (2021). Dijitalleşen dünyada manevi danışmanlık: Yeni yaklaşımlar ve uygulamalar. Manevi Rehberlik Dergisi, 7(1), 102–118.
10. Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The social construction of reality: A treatise in the sociology of knowledge. Anchor Books.
11. Biçer, S., & Şener, Y. (2020). Kullanımlar ve doyumlar yaklaşımı bağlamında üniversite öğrencilerinin Youtube kullanım alışkanlıkları. Selçuk İletişim, 13(2), 589–627. https://doi.org/10.18094/josc.697809
12. Bostancı, M. (2015). Bir siyasal iletişim aracı olarak sosyal medya: Milletvekili ve seçmen örneğinde bir alan araştırması [Yayımlanmamış Doktora Tezi], Erciyes Üniversitesi.
13. Boyd, D. (2014). It’s complicated: The social lives of networked teens. Yale University Press.
14. Bunt, G. R. (2018). Hashtag Islam: How cyber-Islamic environments are transforming religious authority. University of North Carolina Press.
15. Burgess, J. E., & Green, J. B. (2010). YouTube: Online video and participatory culture.
16. Campbell, H. (2010). When religion meets new media. Routledge.
17. Campbell, H. A., & Tsuria, R. (2021). Digital religion: Understanding religious practice in digital media. Routledge.
18. Castells, M. (2009). Communication power. Oxford University Press.
19. Cheong, P. H. (2014). Religious authority and social media: Religious leaders and authority in a network society. Journal of Religion, Media and Digital Culture, 3(1), 1–19.
20. Cheong, P. H., Fischer-Nielsen, P., Gelfgren, S., & Ess, C. (2012). Digital religion, social media and culture. Peter Lang Verlag. https://www.peterlang.com/document/1109122
21. Coşkun, A. (2021). Çokluk içinde yokluk veya dijital medya çağında yalnızlık: Atatürk Üniversitesi lisans öğrencileri açısından bir inceleme [Yayımlanmamış Doktora Tezi], Atatürk Üniversitesi.
22. Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2017). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches. SAGE Publications.
23. Çetin, N. S. (2021). Gençlerin dini kimliğinde medya etkisi: İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi ve İlahiyat Fakültesi öğrencileri üzerine bir araştırma. Journal of Media and Religion Studies, 4(1), 137–152. https://doi.org/10.47951/mediad.922886
24. Çuhadar, M. (2019). Türkiye’de kamu hizmeti yayıncılığı açısından dinî temalı TV programları ve Diyanet TV program türleri üzerine bir inceleme. Journal of Media and Religion Studies, 2(2), 237–266. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mediad/issue/51460/641806
25. Dawson, L. L., & Cowan, D. E. (2004). Religion online: Finding faith on the Internet. Routledge.
26. Demir, Y. (2021). Sosyal medya ve dini kimlik: Üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma. Sosyoloji Çalışmaları Dergisi, 10(2), 89–110.
27. Dereli, M. D. (2022). Dini yönelim düzeyi ile sosyal medyada dini içerikli paylaşım tutumu arasındaki ilişki üzerine nicel bir araştırma: Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğrencileri örneği. Erciyes İletişim Dergisi, 9(2), 1005–1029. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.1119333
28. Drahošová, M., & Balco, P. (2017). The analysis of advantages and disadvantages of use of social media in European Union. Procedia Computer Science, 109, 1005–1009.
29. Erdem, F. (2022). Dijitalleşen toplumda dinin yeni yüzü: Üniversite öğrencileri perspektifinden bir analiz. Din ve Toplum Dergisi, 9(1), 65–84.
30. Gazneli, D., & Kılıç, N. S. (2020). Din eksenli tüketimin yeni medyadaki görünümleri: Tüketim kültürü bağlamında bir değerlendirme. Journal of Media and Religion Studies, 3(2), 197–216. https://doi.org/10.47951/mediad.837857
31. Gillespie, T., Boczkowski, P. J., & Foot, K. A. (2014). Media technologies: Essays on communication, materiality, and society. MIT Press.
32. Guess, A., Nagler, J., & Tucker, J. (2019). Less than you think: Prevalence and predictors of fake news dissemination on Facebook. Science Advances, 5. https://doi.org/10.1126/sciadv.aau4586
33. Güneş, A. (2018). Medyanın olumsuz din algısına etkisi. Fırat University Journal of Social Sciences, 28(1), 203–216. https://doi.org/10.18069/firatsbed.387896
34. Hermida, A. (2010). Twittering the news: The emergence of ambient journalism. Journalism Practice, 4(3), 297–308. https://doi.org/10.1080/17512781003640703
35. Hjarvard, S. (2016). Mediatization and the changing authority of religion. Media, Culture & Society, 38(1), 8–17.
36. Hoover, S. M. (2016). The media and religious authority. Penn State University Press.
37. Hoover, S. M., & Echchaibi, N. (2021). The digital religion yearbook. Routledge.
38. Husserl, E. (1931). Ideas: General introduction to pure phenomenology. George Allen & Unwin.
39. Hutchings, T. (2017). Creating church online: Ritual, community and new media. Routledge.
40. Kamiloğlu, F., & Yurttaş, Ö. U. (2014). Sosyal medyanın bilgi edinme ve kişisel gelişim sürecine katkısı ve lise öğrencileri üzerine bir alan çalışması. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, (21), 129–150. https://doi.org/10.16878/gsuilet.96678
41. Kandemir, S., & Toprak, H. K. (2023). Gençlerin dini referans dünyası ve dijital medya. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 64(2), 557–590. https://doi.org/10.33227/auifd.1320301
42. Karaboğa, M. T. (2018). Üniversite öğrencilerinin bir sosyalleşme alanı olarak sosyal medya hakkındaki görüşleri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 14(3), 912–936. https://doi.org/10.17860/mersinefd.475515
43. Karataş, E., & Aslan, B. (2021). Manevi rehberlikte yeni yöntemler: Dijital danışmanlık modelleri. İlahiyat Çalışmaları Dergisi, 8(3), 134–150.
44. Kol, Y., & Eskicumalı, A. (2025). Viral reklamlar ve dijital emek sömürüsü: Kapitalist dijital ekonomiye eleştirel bir bakış. 15(1), 121–140.
45. MAK. (2020). Türkiye geneli gençlik araştırması. MAK Danışmanlık ve Yeditepe Üniversitesi. https://www.makdanismanlik.org/mak-danismanlikgenclik-arastirmasi/
46. McClure, P. K. (2016). Faith and Facebook in a pluralistic age: The effects of social networking sites on the religious beliefs of emerging adults. Sociological Perspectives, 59(4), 818–834. https://doi.org/10.1177/0731121416647361
47. Miller, D., Costa, E., Haynes, N., McDonald, T., Nicolescu, R., Sinanan, J., Spyer, J., Venkatraman, S., & Wang, X. (2016). How the world changed social media (Vol. 1). UCL Press. https://doi.org/10.2307/j.ctt1g69z35
48. Moustakas, C. E. (2009). Phenomenological research methods. Sage.
49. Obar, J. A., & Wildman, S. S. (2015). Social media definition and the governance challenge: An introduction to the special issue (SSRN Scholarly Paper No. 2647377). Social Science Research Network. https://doi.org/10.2139/ssrn.2647377
50. Öztürk, F. D., & Tosun, A. (2021). Sosyal medyada yer alan dini içerikler ve din eğitimi üzerindeki etkileri: Bir alan araştırması. Tokat İlmiyat Dergisi, 9(2), 607–630. https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1009036
51. Pargament, K. I. (2011). Spiritually integrated psychotherapy: Understanding and addressing the sacred. Guilford Publications.
52. Patton, M. Q. (2002). Qualitative research & evaluation methods. Sage.
53. Prensky, M. (2001). Digital natives, digital immigrants. On the Horizon, 9(5), 1–6.
54. Salman, G. (2023). Sosyal medyadaki yanlış bilgiye yönelik kullanıcı doğrulama davranışlarının incelenmesi. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, (44), 148–168. https://doi.org/10.17829/turcom.1196015
55. Sarıtunç, B. (2021). Bursa örneğinde gençlerin tutum ve davranışlarına dair sosyal bir inceleme. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 8(3-Ek), 150–175. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/issue/67334/1052603
56. Sayan, Y. E. (2021). Diyanet İşleri Başkanlığı’nın sosyal medya kullanımı: Başkanlık ve birimleri üzerine bir araştırma. Journal of Media and Religion Studies, 4(2), 317–340. https://doi.org/10.47951/mediad.1006864
57. Schutz, A. (1967). The phenomenology of the social world. Northwestern University Press.
58. Seidman, I. (2013). Interviewing as qualitative research: A guide for researchers in education and the social sciences. Teachers College Press.
59. SODEV. (2021). Türkiye’nin gençliği araştırması raporu. Sosyal Demokrasi Vakfı. https://sodev.org.tr/wp-content/uploads/2020/05/detayli_
60. Syarif, M., & Herman, S. (2024). The influence of social media on the decision to boycott Israel-affiliated products among the Muslim community in Jabodetabek. Journal of Islamic Economics Lariba, 10(2), 813–838. https://doi.org/10.20885/jielariba.vol10.iss2.art10
61. Şahin, A. (2023). Maneviyat ve dijital medya: Sosyal ağların dini kimlik üzerindeki etkileri. DEF Yayınları.
62. Şimşek, H., & Yıldırım, A. (2022). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. bs.). Seçkin Yayıncılık.
63. Şimşek, M. E. (2024). Dijital din eğitimi. İlahiyat Akademi, (19), 249–283. https://doi.org/10.52886/ilak.1435052
64. Şutanrıkulu, G. (2024). Dijital çağda medya, din ve dindarlık: Derleme. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1518606
65. Turhan, R. (2022). Dijital çağın manevi boyutları: Üniversite öğrencilerinin dijital din algısı. İlahiyat ve Toplum Araştırmaları Dergisi, 11(1), 77–99.
66. Turkle, S. (2011). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other. Basic Books.
67. Vardı, R. (2012). İnternet kullanıcılarının dini içerikli kullanım alışkanlıkları. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 28(28), 101–138. https://dergipark.org.tr/tr/pub/harranilahiyatdergisi/article/276513
68. Varsak, O. (2023). Sosyal medya kullanımının dini inanç ve davranışla ilişkisi [Yayımlanmamış Doktora Tezi], Uludağ Üniversitesi.
69. Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146–1151. https://doi.org/10.1126/science.aap9559
70. Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policy making. Council of Europe Report.
71. Wohn, D. Y., Min, S. J., Hoewe, J., & Bowe, B. J. (2023). The impact of online network diversity on familiarity and engagement with social issues news on Facebook. The Journal of Social Media in Society, 12(1), 286–308. https://thejsms.org/index.php/JSMS/article/view/931
72. Yıldız, E., & Koçak, O. (2020). Üniversite öğrencilerinde sosyal medya bağımlılığı ve algılanan sosyal destek arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 31(3), 1102–1126. https://doi.org/10.33417/tsh.681389
73. Zahavi, D. (2003). Husserl’s phenomenology. Stanford University Press.