Olaydan Hafızaya: La Patrie Gazetesinin Doksan Altı (Quatre-Vingt-Seize) Tefrikasında Osmanlı Bankası Baskını’nın Anlatılaştırılması (1912-1913)

Öz

1896 Osmanlı Bankası Baskını, Galata’daki Osmanlı Bankası’nın Ermeni devrimci/komiteci aktörler tarafından hedef alınmasıyla başlayan; İstanbul’daki şiddet, Avrupa diplomasisi, reform talepleri ve Abdülhamid yönetiminin güvenlik siyasetiyle birlikte tartışılan bir siyasal olaydır. Olay, Osmanlı/Türk arşiv-merkezli literatürde çoğunlukla silahlı komite eylemi, dış müdahale arayışı ve güvenlik krizi bağlamında; Ermeni ve Batı literatüründe ise reformların uygulanmaması, diplomatik kayıtsızlık ve şiddet iddiaları ekseninde ele alınmıştır.Bu makale, olayın tarihsel hükmünü yeniden vermeyi değil, Osmanlı Bankası Baskını’nın II. Meşrutiyet sonrasında basın yoluyla nasıl yeniden anlatılaştırıldığını incelemektedir. Bu amaçla İstanbul’da Fransızca yayımlanan La Patrie gazetesinde S. Purad imzasıyla yayımlanan Doksan Altı yahut Osmanlı Bankası Baskını tefrikası merkeze alınmıştır. Çalışmanın odağında, La Patrie’de 1’den 68’e kadar izlenebilen bu tefrika dizisinin 1896’yı hangi anlatı kalıpları, karakter tipleri, mekânsal düzenlemeler ve hafıza figürleriyle kurduğu yer almaktadır.Kuramsal olarak çalışma, Halbwachs’ın kolektif hafıza, Assmann’ın kültürel hafıza ve hafıza figürleri yaklaşımından hareketle, geçmişin basın metinleri içinde nasıl seçildiğini, düzenlendiğini ve siyasal olarak işlevselleştirildiğini tartışmaktadır. Yöntemsel olarak ise Riessman’ın anlatının seçme ve düzenleme niteliğine ilişkin yaklaşımı ile Shenhav’ın siyasal anlatıları olay, karakter, arka plan, sıralama ve nedensellik üzerinden çözümleyen çerçevesinden yararlanılmıştır.Bu doğrultuda tefrika; olay örgüsü, karakter inşası, mekânsal simgeleştirme, düşman/mağdur temsilleri ve anlatının siyasal işlevi bakımından analiz edilmiştir. Bulgular, La Patrie’nin Osmanlı Bankası Baskını’nı dört temel anlatı katmanı üzerinden kurduğunu göstermektedir: kuşatılmış İstanbul gündeliği, komiteci/devrimci öznenin insanileştirilmesi, Avrupa’ya yöneltilmiş dramatik çağrı ve 1896’nın II. Meşrutiyet sonrasına taşınan hafıza dersi. Böylece makale, Banka Baskını literatürünü gözetmekle birlikte, olayın kendisinden çok basın aracılığıyla nasıl hafızalaştırıldığına odaklanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• La Patrie
• Osmanlı Bankası Baskını
• Ermeni Basını
• Kolektif Hafıza

Destekleyen Kurum

Bu çalışma herhangi bir kurum, kuruluş ya da proje tarafından maddi olarak desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Bu çalışma, kamuya açık tarihsel süreli yayınlar, arşiv/doküman malzemesi ve ikincil literatür üzerinden yürütülen bir araştırmaya dayanmaktadır. İnsan katılımcı, anket, mülakat, odak grup, deneysel uygulama ya da kişisel veri içermediğinden etik kurul izni gerektirmemektedir. Çalışmada bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uyulmuştur.

From Event to Memory: The Narrativization of the Ottoman Bank Raid in La Patrie’s Serial Ninety-Six (Quatre-Vingt-Seize) (1912–1913)

Öz

The 1896 Ottoman Bank Raid began with the targeting of the Ottoman Bank in Galata by Armenian revolutionary actors and became entangled with violence in Istanbul, European diplomacy, reform demands, and Abdülhamid II’s security politics. While Ottoman/Turkish archival scholarship has generally framed the event as an armed committee action, an attempt to invite foreign intervention, and a security crisis, Armenian and Western scholarship has tended to emphasize unimplemented reforms, diplomatic inaction, and claims of violence.Rather than reassessing the historical verdict on the event, this article examines how the Ottoman Bank Raid was re-narrated through the press after the Young Turk Revolution. It focuses on S. Purad’s serial narrative Ninety-Six or the Ottoman Bank Raid, published in the French-language Istanbul newspaper La Patrie, and analyzes how its installments, traceable from 1 to 68, reconstructed 1896 through narrative patterns, character types, spatial arrangements, and memory figures.Theoretically, the study draws on Halbwachs’s concept of collective memory and Assmann’s approach to cultural memory and memory figures. Methodologically, it employs Riessman’s understanding of narrative as selection and ordering, together with Shenhav’s framework for analyzing narratives through events, characters, setting, sequence, and causality.The serial is analyzed in terms of plot structure, character construction, spatial symbolization, representations of victimhood and enmity, and political function. The findings show that La Patrie constructs the raid through four narrative layers: besieged Istanbul everyday life, the humanization of the revolutionary subject, the dramatic appeal to Europe, and 1896 as a memory lesson for the post-1908 constitutional public sphere.

Anahtar Kelimeler

• La Patrie
• Ottoman Bank Raid
• Armenian Press

Destekleyen Kurum

This study did not receive any financial support from any institution, organization, or project.

Etik Beyan

This study is based on publicly available historical periodicals, archival/documentary materials, and secondary literature. Since it does not involve human participants, surveys, interviews, focus groups, experimental procedures, or personal data, ethics committee approval is not required. The study complies with the principles of scientific research and publication ethics.

Kaynakça

1. BİRİNCİL KAYNAKLAR
2. Not: Birincil kaynaklarda “Sayı” La Patrie’nin gazete sayısını, “tefrika no.” ise metnin başlığı altında basılmış tefrika sıra numarasını gösterir. 160–231 arasındaki 72 gazete nüshasında 1’den 68’e kadar ilerleyen 68 farklı tefrika numarası vardır. 46, 48, 58 ve 60 numaraları iki ayrı sayıda tekrarlandığından 46-A/46-B gibi harfli etiketler yalnız araştırmacının ayırt edici gösterimidir; özgün gazetede böyle harfler basılmamıştır. Ücretsiz eklerdeki yeniden basımlar ana diziye ayrı yayımlanma birimi olarak katılmamıştır.
3. La Patrie. (1912a). Doksan Altı yahut Osmanlı Bankası Baskını tefrikasına ilişkin ön duyuru ve tanıtım yazıları. La Patrie, Sayı: 159, 21 Ocak 1912, s. 19; Sayı: 160, 28 Ocak 1912, ön sayfa; Sayı: 161, 4 Şubat 1912, ön sayfa; Sayı: 162, 11 Şubat 1912, ön sayfa; Sayı: 164, 25 Şubat 1912, ön sayfa; Sayı: 165, 3 Mart 1912, ön sayfa; Sayı: 166, 10 Mart 1912, ön sayfa; Sayı: 167, 17 Mart 1912, ön sayfa; Sayı: 168, 24 Mart 1912, ön sayfa.
4. La Patrie. (1912b). Doksan Altı yahut Osmanlı Bankası Baskını tefrikasına ilişkin ücretsiz ek/supplément kayıtları. Supplément gratuit de La Patrie, Sayı: 163, 18 Şubat 1912; Supplément gratuit de La Patrie, Sayı: 176, 19 Mayıs 1912.
5. Purad, S. (1912–1913). “Doksan Altı yahut Osmanlı Bankası Baskını (Quatre-Vingt-Seize ou L’Attaque de la Banque Ottomane).” La Patrie, sayı 160–231, 28 Ocak 1912–8 Haziran 1913; 72 gazete nüshasında tefrika numaraları 1–68. Numaralar 46, 48, 58 ve 60 ikişer gazete sayısında basılmıştır. İlk tefrika (S. 160, s. 28) altında “Traduit par A.” çeviri kaydı bulunur; çevirmenin kimliği ve özgün metnin dili bu kayıttan çıkarılamaz. Son erişilebilir parça (S. 231, s. 180) “à suivre” (devam edecek) ibaresiyle biter. 159. sayıdaki ön duyuru yalnız tanıtım kaydı olarak değerlendirilmiştir. Kaynak: Gallica/Bibliothèque nationale de France.
6. İKİNCİL KAYNAKLAR
7. Assmann, J. (2011). Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance, and Political Imagination. Cambridge University Press.
8. Bournoutian, G. A. (2006). A Concise History of the Armenian People: From Ancient Times to the Present (5. baskı). Mazda Publishers.

9. Çilesiz, G. (2014). 26 Ağustos 1896 Osmanlı Bankası Baskını ve Etkileri [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
10. Doğan, Ş. (2020). Rus arşiv belgeleri ışığında 1896 Osmanlı Bankası Baskını. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (50), 341–355. https://doi.org/10.21563/sutad.860965
11. Eldem, E. (2015). “Banka Vakası” ve 1896 İstanbul katliamı. F. Adanır & O. Özel (Haz.), 1915: Siyaset, Tehcir, Soykırım içinde (ss. 176–198). Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
12. Eraslan, H. (2016). Osmanlı Bankası Baskını’nın (1896) Osmanlı Ermeni Basınında Ele Alınışı [Doktora tezi]. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Eraslan, H. (2017). Ermeni basını ve Osmanlı Bankası Baskını (1896): Cerîde-i Şarkiye ve İravunk gazeteleri arasındaki “Vazife-i Sadakat” ve “Vazife-i İhanet” tartışması. Ermeni Araştırmaları, (58), 115–140.
14. Günay, N. (2015). Zoraki İttifaktan Yol Ayrımına İttihat-Terakki ve Ermeniler. Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
15. Halbwachs, M. (2017). Kolektif Hafıza (B. Barış, Çev.). Heretik Yayınları.
16. Karacakaya, R. (2001). Kaynakçalı Ermeni Meselesi Kronolojisi (1878–1923). Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
17. Kitch, C. (2008). Placing journalism inside memory - and memory studies. Memory Studies, 1(3), 311–320. https://doi.org/10.1177/1750698008093796
18. Libaridian, G. J. (2011). What was revolutionary about Armenian revolutionary parties in the Ottoman Empire? R. G. Suny, F. M. Göçek & N. M. Naimark (Ed.), A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire içinde (ss. 82–112). Oxford University Press.
19. Özgören, A. (2022). Modernitenin aynası: Osmanlı’da Fransızca basın. Fransa Millî Kütüphanesi’nde (Bibliothèque Nationale de France) bulunan Fransızca yayımlanmış Osmanlı gazete, dergi ve yıllıkları koleksiyonu. Türkiye Siyaset Bilimi Dergisi, 5(1), 111–136.
20. Patterson, M., & Monroe, K. R. (1998). Narrative in political science. Annual Review of Political Science, 1, 315–331. https://doi.org/10.1146/annurev.polisci.1.1.315
21. Riessman, C. K. (2008). Narrative Methods for the Human Sciences. Sage Publications.
22. Shenhav, S. R. (2006). Political narratives and political reality. International Political Science Review, 27(3), 245–262. https://doi.org/10.1177/0192512106064474
23. Suny, R. G. (2016). Ancak Çölde Yaşayabilirler: Bir Soykırımın Tarihi (E. Kılıç, Çev.; R. Koptaş, Ed.). Aras Yayıncılık.
24. Tanatar Baruh, L. (2022). Modernitenin aynası: Osmanlı’da Fransızca basın. Kebikeç, 53, 111–116.
25. Traverso, E. (2013). Savaş Alanı Olarak Tarih: XX. Yüzyılın Zorbalıklarını Yorumlamak (O. S. Binatlı, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
26. Türkmen, Ç. (2018). Çeteci (Armen Garo)-Mebus-Diplomat Bir Osmanlı Ermenisi: Karakin Pastırmacıyan (1872–1923) [Yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
27. Yavuz, F. (2009). Osmanlı Devleti Dış Politikasında Ermeni Sorunu: 1896 Osmanlı Bankası Baskını Örneği [Doktora tezi]. Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
28. Zelizer, B., & Tenenboim-Weinblatt, K. (2014). Journalism’s memory work. B. Zelizer & K. Tenenboim-Weinblatt (Ed.), Journalism and Memory içinde (ss. 1–14). Palgrave Macmillan.