Safiyyüddîn Urmevî Sonrası Edvâr Geleneği: 15. Yüzyılda Yazılmış Farsça Bir Özetin İncelenmesi

Öz

İslâm dünyasında müzik teorisinin gelişimi, farklı dönemlerde yapılan nazarî çalışmaların birbirini beslemesiyle ilerlemiştir. Erken dönemlerdeki teorik yaklaşımlar, büyük ölçüde Yunan düşüncesinden aktarılan unsurlara dayanmış, daha çok deneysel gözlemlerle şekillenmiştir. Zamanla müzik bilgisinin zenginleşmesi, çalgıların çeşitlenmesi ve icra tekniklerinde sağlanan gelişmeler, nazarî eserlerin kapsamını ve metodunu da derinleştirmiştir. Bununla birlikte, önceki çalışmalarda bazı konuların eksik bırakılması ya da yeterince açıklanmaması, sonraki müzik teorisyenlerini yeni arayışlara yöneltmiştir. Bu süreçte Safiyyüddîn Urmevî (ö. 693/1294), İslam medeniyetinin 13. yüzyıldaki en önemli müzik nazariyâtçılarından biri olarak öne çıkmıştır. O, kendinden önceki birikimi eleştirel bir gözle değerlendirerek boşlukları doldurmuş ve müzik teorisine sistematik bir çerçeve kazandırmıştır. Onun Kitâbü’l-Edvâr adlı eseri, sadece kendi döneminde değil, sonraki yüzyıllarda da bir başvuru kaynağı olarak kabul edilmiş; metodunun açık ve düzenli yapısı sayesinde müzik teorisi literatüründe yeni bir dönemin başlangıcını temsil etmiştir. Bu sebeple, İslâm müzik tarihini Urmevî öncesi ve sonrası şeklinde iki ayrı safhada ele almak mümkündür. Urmevî’nin el-Edvârı, kendisinden sonra gelen pek çok mûsikîşinas tarafından şerh edilmiş ve farklı dillere çevrilmiştir. Bu şerh ve tercümeler, eserin hem dönemin müzik çevrelerinde ne denli benimsendiğini hem de sonraki nazarî çalışmalar üzerindeki etkisini ortaya koymaktadır. Bu makalede, 15. yüzyılda Kitâbü’l-Edvâr’ın özeti mahiyetinde kaleme alınmış olan Farsça bir metin ele alınmakta; Süleymaniye Kütüphanesi Carullah Efendi Koleksiyonu’nda (nr. 2114) bulunan bu eser, tashih ve tercümesiyle birlikte incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mûsikî
• Safiyyüddîn Urmevî
• Edvâr
• Muhtasar-ı Edvâr

The Adwâr Tradition after Ṣafiyy al-Dîn al-Urmawî: An Examination of a Persian Summary Written in the 15th Century

Öz

The development of music theory in the Islamic world advanced through the mutual enrichment of theoretical studies conducted in different periods. In the early stages, theoretical approaches largely relied on elements transmitted from Greek thought and were shaped primarily by empirical observations. Over time, the enrichment of musical knowledge, the diversification of instruments, and innovations in performance techniques deepened both the scope and the methodology of theoretical works. Nevertheless, the fact that certain issues in earlier works were either left incomplete or insufficiently explained led later music theorists to pursue new pursuits. In this process, Ṣafiyy al-Dîn al-Urmawî (d. 693/1294) emerged as one of the most important music theorists of the 13th century in Islamic civilisation. By critically assessing the preceding tradition, he filled the existing gaps and provided a systematic framework for music theory. His Kitâb al-Adwâr was regarded not only as a major reference work in his own time but also in subsequent centuries; owing to its clear and orderly method, it marked the beginning of a new era in the literature of music theory. For this reason, it is possible to consider the history of Islamic music in two phases: before and after Urmawî.Urmawî’s al-Adwâr was extensively commented upon and translated into different languages by later musicians. These commentaries and translations reveal both the extent to which the work was embraced in contemporary musical circles and its profound influence on subsequent theoretical studies. This article examines a 15th-century Persian text composed as a summary of Kitâb al-Adwâr. Preserved in the Süleymaniye Library, Carullah Efendi Collection (no. 2114), the work is studied here with its critical edition and translation.

Anahtar Kelimeler

• Music
• Ṣafiyy al-Dîn al-Urmawî
• Adwâr
• Mukhtaṣar al-Adwâr

Kaynakça

1. Benâî, K. (1368). Resâle der Mûsikî. (Saffvat, D. nşr.). Tahran: Merkez-i Neşr-i Dânişgâhî. google scholar
2. Dânişpejûh, M. T. ve Afşâr, İ. (1346). Neşriye-i Nüshehâ-yi Hatti-i Ktaphâne-i Merkezi-i Dânişgâh-ı Tehran. Tahran: İntişârât-ı Dânişgâh-ı Tehran google scholar
3. Arslan, F. (2006). Nasîruddin et-Tûsî ve Mûsikî Risâlesi. Dinî Araştırmalar (26), 317-335. google scholar
4. Hüseyni, S. M. T. (1400). Tahkîk ve Tashîh-i Mukaddimetü’l-usûl-i Nizâmüddin Ali Şâh-ı Evbehî. Tahran: İntişarat-ı Sure-i Mihr. google scholar
5. Hüseyni, S. M. T. (2023a). Fatih’e Sunulan Mûsikî Risâlesi Nazm-ı Edvâr-ı Mahmûdî. İstanbul: Dört Mevsim Kitap. google scholar
6. Hüseyni, S. M. T. (2023b). Risâle Fî Fenni’l-Elhân (Hulâsatü’l-Efkâr Fî Ma’rıfetı’l-Edvâr) Ve 15.Yy Mûsikî Nazariyâtındaki Yeri Ve Önemi. İstanbul: Dört Mevsim Kitap. google scholar
7. Hüseyni S. M. T. ve Salmani M. (2025). 12. Yüzyıla Kadar İslâm Literatüründe İlimlerin Tasnifi Ve Musikînin Bu Tasnifteki Konumu. Idıl Sanat Ve Dıl Dergısı (14)116, 179-192. google scholar
8. Kâşânî, H. (1992). Se Resâle der Mûsikî (Kenzü’t-tuhaf). (Bineş, T. nşr.). Tehran, Merkez-i Neşr-i Dânişgâhî, google scholar

9. Kâşî, Y. Şerh-i Edvâr. Tahran: İran Meclis Yazma Eserler Kütüphanesi. nr. 2207. google scholar
10. Kırşehri, Y. (2014). Risâle-i Mûsıkî. (Sezikli, U. nşr.). Ankara: Kültür Ve Turizm Bakanlığı. google scholar
11. Kutbüddîn-i Şîrâzî. (1388). Dürretü’t-tâc li-gurreti’d-dîbâc. (Nasihpur, N. nşr.) Tahran: Ferhengistan-i Hüner. google scholar
12. Lâdikî. Zeynü’l-elhân. İstanbuL: SüLeymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi. Nuruosmaniye, nr. 3655. google scholar
13. Merâgî, A. (1370). Şerh-i Edvâr, Bâ Metn-i Edvâr ve Zevâidü’l-Fevâid. (Bineş, T. nşr.) Tahran: Merkez-i Neşr-i Dânişgâhî. google scholar
14. Merâgî, A. (1388). Câmiü’l-elhân. (KhazraiB. , nşr.) Tahran: Ferhengistân-ı Hüner. google scholar
15. Merâgî, M. Mekâsidü’l-edvâr. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eserşer Kütüphanesi, Nuruosmaniye, nr. 3649. google scholar
16. Mîrek-i Buhârî. Şerhi’l-Edvâr. İstanbuL: Topkapı SaraYı Müzesi Yazma EserLer Kütüphanesi, nr. A.3458. google scholar
17. Muhtasar-ı Edvâr. İstanbul: Süleymaniye Yazma EserLer Kütüphanesi, Carullah Efendi, nr. 2114. google scholar
18. Mübârekşâh-i Buhârî. (2013). Şerhü’l-Edvâr. (Envar, A. nşr). Tahran: Ferhengistan-i Hüner. google scholar
19. Semerkandî, L. Şerh-i Edvâr. İsfahan: Medrese-i Sadr Yazma Eserler Kütüphanesi. nr. 330. google scholar
20. Seydî. el-Matla' (Beyân-ı Edvâr ve Makâmat). İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi Yazma Eserler Kütüphanesi, nr. A. 3459. google scholar
21. Şirvânî, F. (2010). el-Mecelle fî’l-musikî. (HüseYni, S. M. T. nşr.) Tahran: İntişarat-ı MecLis. google scholar
22. Urmevî, S. A. (1380). Kitâbü’l-Edvâr fi’l-Mûsîkî: Tercüme-i Fârsî be-İnzimâm-ı Metn-i Arabî-i An, Mütercim-i Nâşinâhte. (Rostami, A. nşr). Tahran: Mirâs-ı Mektub. google scholar