Artificial Intelligence from a Phenomenological Perspective: Intentionality, Body and the Frame Problem

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 1, 25 - 56, 30.06.2025

Bilal Bekalp

https://doi.org/10.51404/metazihin.1695620

Cited By: 1

https://izlik.org/JA48JK92YZ

Öz

This paper examines the inadequacies of representational and reductionist approaches in the field of artificial intelligence (AI) in explaining the complexity of human consciousness from a phenomenological perspective. Existing AI models that describe consciousness in terms of rule-based information processing ignore the subjective, contextual and embodied nature of meaning production. In the study, the world-oriented structure of consciousness is discussed based on Husserl's theory of intentionality; it is shown that meaning production is shaped not only through symbolic representations but also through intersubjective and contextual experience. Heidegger's conception of being-in-the-world is used to explain the meaningful relations that human beings establish with the world within historical and cultural contexts. Merleau-Ponty's embodied consciousness approach emphasizes that perception and consciousness are shaped through the body's continuous interactions with the environment. Hubert L. Dreyfus' phenomenological critiques are an important basis of the study, especially in terms of revealing the differences between the information processing capacities of artificial intelligence systems and the meaningful relationships that human consciousness establishes with the world. Dreyfus' analyses are evaluated to explain why representational AI models face fundamental limitations such as the frame problem. In conclusion, it is argued that the phenomenological approach offers an important theoretical tool in grasping the irreducible properties of human consciousness in AI research and discussing the limitations of existing models.

Anahtar Kelimeler

artificial intelligence , phenomenology , intentionality , frame problem , Husserl , Heidegger , Merleau-Ponty , Dreyfus

Fenomenolojik Perspektiften Yapay Zekâya Bakış: Yönelimsellik, Beden ve Çerçeve Problemi

https://izlik.org/JA48JK92YZ

Öz

Bu çalışma, yapay zekâ (YZ) alanındaki temsilci ve indirgemeci yaklaşımların insan bilincinin karmaşıklığını açıklamadaki yetersizliklerini, fenomenolojik bir perspektiften incelemektedir. Bilinci kurallara dayalı bilgi işleme süreçleriyle tanımlayan mevcut YZ modelleri, anlam üretiminin öznel, bağlamsal ve bedenlenmiş doğasını göz ardı etmektedir. Çalışmada, Husserl’in yönelimsellik kuramı temel alınarak bilincin dünyaya yönelimli yapısı tartışılmış, anlam üretiminin yalnızca sembolik temsiller yoluyla değil, öznelerarası ve bağlamsal deneyimle şekillendiği gösterilmiştir. Heidegger’in dünya-içinde-varlık anlayışı, insanın tarihsel ve kültürel bağlamlar içinde dünyayla kurduğu anlamlı ilişkileri açıklamak için kullanılmıştır. Merleau-Ponty’nin bedenlenmiş bilinç yaklaşımı ise algının ve bilincin bedenin çevreyle kurduğu sürekli etkileşimler yoluyla şekillendiğini vurgulamaktadır. Hubert L. Dreyfus’un fenomenolojik eleştirileri, özellikle yapay zekâ sistemlerinin bilgi işleme kapasiteleri ile insan bilincinin dünyayla kurduğu anlamlı ilişkiler arasındaki farkları ortaya koymak açısından çalışmanın önemli bir dayanağıdır. Dreyfus’un analizleri, temsilci yapay zekâ modellerinin neden çerçeve problemi gibi temel sınırlılıklarla karşılaştığını açıklamak için değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, fenomenolojik yaklaşımın, yapay zekâ araştırmalarında insan bilincinin indirgenemez özelliklerini kavramada ve mevcut modellerin sınırlarını tartışmada önemli bir kuramsal araç sunduğu ileri sürülmektedir.

Anahtar Kelimeler

yapay zekâ , fenomenoloji , yönelimsellik , çerçeve problemi , Husserl , Heidegger , Merleau-Ponty , Dreyfus

Kaynakça

• Allen, N. & A. Simon, H. (1976). "Computer Science As Empirical Inquiry: Symbols and Search." Communications of the ACM, 3(19): 113-126. https://doi.org/10.1145/360018.360022
• Andler, D. (2006). "Phenomenology in Artificial Intelligence and Cognitive Science." H. L. Dreyfus & M. Wrathall (Ed.), A Companion to Phenomenology and Existentialism içinde (s. 377-393). Blackwell Publishing.
• Bolt, B. (2012). Yeni Bir Bakışla Heidegger Çev. Murat. Özbank. Kolektif Kitap.
• Cerbone, D. R. (2006). Understanding Phenomenology. Acumen Publishing Limited.
• Clark, A. (2008). Supersizing the Mind: Embodiment, Action, and Cognitive Extension. Oxford University Press.
• Clark, A. & Chalmers, D. (1998). “The Extended Mind.” Analysis, 58(1): 7-19.
• Dennet, D. (1991). Consciousness Explained. Back Bay Books/Little.
• Descartes, R. (1984). Metot Üzerine Konuşma. Çev. K. Sahir Sel. Sosyal Yayınları.
• Doğan, M. (2020). Yapay Zekâ Felsefesinde Bilinç Problemi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Grosser, F. (2014). "I Heißt Denken Rechnen, Herr Dreyfus?“ Philosophie Magazin, 06: 50-51.
• Gryz, J. (2013). "The Frame Problem in Artificial Intelligence and Philosophy." Filozofia Nauki, 21(2): 15-30.
• Heidegger, M. (1998). Tekniğe İlişkin Soruşturma. Çev. Doğan Özlem. Paradigma Yayınları.
• Heidegger, M. (2011). Varlık ve Zaman. Çev. Kaan Ökten. Agora.
• Husserl, E. (1982). Ideas Pertaining to a Pure Phenomenology and to a Phenomenological Philosophy. Çev. F. Kersten. Martinus Nijhoff Publishers.
• Kabadere, Z. (2024). Bringing to Light: The Challenges of Representing and Reasoning Common Sense Knowledge in AI Systems. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Kenaw, S. (2008). "Hubert L. Dreyfus’s Critique of Classical AI and its Rationalist Assumptions." Minds and Machines, 2(18): 227-238. https://doi.org/DOI: 10.1007/s11023-008-9093-7
• Köse, U. (2022). Yapay Zeka Felsefesi. Doğu Kitabevi.
• Küçükalp, K. (2008). Batı Metafiziğinin Dekonstrüksiyonu: Heidegger ve Derrida. Sentez Yayıncılık.
• Küçükalp, K. (2012). Edmund Husserl ve Fenomenoloji.” E. Yılmaz (Der), Kant Sonrası Metafizik Üzerine Konuşmalar içinde (s. 133-175). Küre Yayınları. 133-175. Küre Yayınları.
• L. Dreyfus, H. (1972). What Computers Can’t Do: A Critique of Artificial Reason. Harper & Row.
• L. Dreyfus, H. (2007). "Why Heideggerian AI Failed and How Fixing It Would Require Making It More Heideggerian." Artificial Intelligence, 18(171): 1137-1160. https://doi.org/10.1016/j.artint.2007.10.012
• Larson, J. E. (2022). Yapay Zeka Miti-Bilgisayarlar Neden Bizim Gibi Düşünemez. Çev. Kadir Yiğit Us. Fol Yayınları.
• Macann, C. (1993). Four Phenomenological Philosophers—Husserl, Heidegger, Sartre, Merleau-Ponty. Routledge.
• Mensch, J. R. (1991). "Phenomenology and Artificial Intelligence: Husserl Learns Chinese." Kluwer Academic Publishers, Husserl Studies 8: 107-127.
• Merleau-Ponty, M. (2016). Algının Fenomenolojisi. Çev. Emine Sarıkartal ve Eylem Hacımuratoğlu. İthaki Yayınları.
• Minsky, M. (1986). The Society of Mind. Simon & Schuster.
• Misthos, A. J. (2018). Heidegger and Cybernetics. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. San Diego State University.
• Moran, D. (2000). Introduction to Phenomenology. Routledge.
• Olivier, B. (2005). "Body, Thought, Being-human and Artificial Intelligence: Merleau-Ponty and Lyotard." South African Journal of Philosophy, 1(21): 44-62. https://doi.org/10.4314/sajpem.v21i1.31335
• Özlem, D. (1998). "Giriş: Heidegger ve Teknik." Martin Heidegger, Tekniğe İlişkin Soruşturma içinde (s. 9-42). Paradigma Yayınları.
• Pérez, C. H. & Sanz, R. (2016). "Heideggerian AI and the Being of Robots." V. C. Müller (Ed.), Fundamental Issues of Artificial Intelligence içinde (s. 1-29). Springer.
• Preston, B. (1993). "Heidegger and Artificial Intelligence." Philosophy and Phenomenological Research, 53(1): 43-69.
• Searle, J. R. (1980). "Minds, Brains, and Programs." The Behavioral and Brain Sciences, 3: 417-457.
• Shanahan, M. (2025, 06 Mayıs). "The Frame Problem." The Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/archives/spr2019/entries/frame-problem/#EpiFraPro
• Smith, D. W. (2019). Husserl. Alfa Yayınları.
• Tepe, H. (2003). "Giriş." Edmund Husserl, Fenomenoloji Üzerine Beş Ders içinde (s. 7-31). Bilim ve Sanat.
• Turing, A. M. (1950). "Computing Machinery and Intelligence." Mind, 4-457.
• Zahavi, D. (2019). Fenomenoloji: İlk Temeller. Çev. Seçim Bayazit. Ayrıntı Yayınları.