Mesâbîh Şerhlerinin Mukaddimeleri Bağlamında Usûl Geleneği

Yıl 2026, Sayı: 15, 123 - 149, 15.02.2026

Abdullah Çimen

https://doi.org/10.56720/mevzu.1797172

https://izlik.org/JA23ZH75LD

Öz

Bu makalede, İran bölgesi Mesâbîh şerhlerinin mukaddime bölümleri ele alınmaktadır. Bölgede yazılan şerhlerin mukaddime bölümlerinde hadis ki-taplarında yaygın olarak görülmeyen usûl bilgilerinin takdimi dikkat çek-mektedir. Dımaşk-Kâhire gibi bölgelerde ulemânın hadis ilimlerine dair de-rinlemesine nitelikli yayınlar ortaya koyması Şîrâz-Tebrîz gibi çevre bölgele-rin arka planda kalmasına sebep olmuştur. Bu coğrafyada Begavî’nin Mesâbîhu’s-sünne isimli hadis kitabının elde ettiği şöhret beraberinde bu eser üzerine pek çok şerh çalışmasının yapılmasını sağlamıştır. Bu çalışma daha sonra Hint altkıtasındaki hadis şerhlerine de sirâyet eden mukaddimelerdeki usûl bilgilerinin ele alınmasını hedeflemektedir. Çalışmada hem makale hacmini aşmamak adına hem de bu bölge şerhlerinin mukaddime kısımla-rındaki usûl bilgilerinin muhtevalarının geniş olması nedeniyle sınırlama İran bölgesiyle yapılmıştır. Şârihlerin mukaddime bölümlerinde şerhi okuya-cak kişilerin metni daha iyi anlayabilmesi için Mesâbîh’teki ıstılahları merke-ze alarak hadis usûlüne dair muhtasar sayılabilecek bilgiler verdikleri gö-rülmüştür. Bu uygulamanın, bölge şerhlerinde yerleşik bir gelenek hâline geldiği ve Mesâbîh’in özellikle İran bölgesinde yaygın olarak okunan bir ha-dis kitabı olmasıyla yakından ilişkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Mesâbîhu’s-sünne , İran , Şerh , Usûl.

The Tradition of Methodology in the Context of the Introductions to the Commentaries on the Masābīh

https://izlik.org/JA23ZH75LD

Öz

This article examines the introductory sections of the commentaries on Masābīh in the Iranian region. The presentation of methodological informa-tion not commonly found in hadith books in the introductory sections of commentaries written in the region is noteworthy. The emergence of in-depth, high-quality publications on hadith sciences by scholars in regions such as Damascus and Cairo has led to peripheral regions like Shiraz and Tabriz being overshadowed. In this geographical area, the fame achieved by Begavî's hadith book, Masābīh al-sunna, led to numerous commentary works being written on this work. This study aims to examine the methodological information in the introductions, which later spread to hadith commentaries in the Indian subcontinent. The study is limited to the Iranian region, both to avoid exceeding the scope of the article and because of the extensive con-tent of the methodological information in the introductions of commentaries from this region. It has been observed that commentators, in the introduc-tion sections, provide concise information on the methodology of hadith, centred on the terminology used in Masābīh, to help readers better unders-tand the text. It has been concluded that this practice has become an estab-lished tradition in regional commentaries and is closely related to the fact that Masābīh is a widely read book of hadith, particularly in the Iranian re-gion.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Masābīh al-sunna , Iran , Commentary , Usul.

Kaynakça

• Akbaş, Mustafa Yasin. “Mesâbîhu’s-Sunne Şerh Literatürü”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 63/1 (2022).
• Arıcı, Mustakim. “Bir Biyografinin Yeniden İnşası: Kâdî Beyzâvî, İlişki Ağları ve Eserleri”. İslam İlim ve Düşünce Geleneğinde Kâdî Beyzâvî. ed. Mustakim Arıcı. İstanbul: İsam Yayınları, 2017.
• Aslan, Zahir. “Dilbilgisinin Rivayet Lafızları Arasında Tercihe Etkisi: Dilci Şârih Tûribiştî Örneğinde Bir İnceleme”. Trabzon İlahiyat Dergisi 11/1 (30 Haziran 2024), 55-72. https://doi.org/10.33718/tid.1443617
• Âşıkkutlu, Emin. “Meçhul”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/286-288. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmiu’s-Sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâki v.dğr. Kahire: Dâru Tavki’n-Necât, 1979.
• Çakan, İsmail Lütfi. Şekil ve Örneklerle Hadis Usûlü. İstanbul: Marmara Üniversi-tesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2012.
• Çimen, Abdullah. Bir Metin İki Şerh Kâdî Beyzâvî ve İbn Melek’in Mesâbîh Şerhleri. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
• Demirci, Selim. “Bir Tedris Metni Olarak Mişkâtü’l-Mesâbîh”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 14 (2021).
• Demirci, Selim. Kriz Döneminde Hadis ve Yorum Haçlı ve Moğol Saldırıları Gölgesinde Hadis Âlimleri. İstanbul: İlem Yayınları, 2020.
• Demirci, Selim. Sömürge Döneminde Hadis ve Yorum. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2024.
• Efendioğlu, Mehmet. “Müselsel”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/85-86. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Gulagha Hadi oglu Ismayilov. “Imam Baghawi’s Masabih al-Sunnah and Azer-baijani Hadith Scholars”. Baltic Journal of Legal and Social Sciences 4 (2024), 375-381.
• Hacak, Hasan - Çelik, İmam Rabbani. “Kâdî Beyzâvî’nin Usul Düşüncesi”. İslam İlim ve Düşünce Geleneğinde Kâdî Beyzâvî. ed. Mustakim Arıcı. İstanbul: İsam Yayınları, 2017.
• Ḥâkim, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. ʿAbdullâh en-Nîsâbûrî el-. Maʿrifetu ʿUlûmi’l-Ḥadîs̱. thk. es-Seyyid Muʿẓam Ḥuseyn. Beyrut: y.y., 1397/1977.
• Hatiboğlu, İbrahim. “Mesâbîhu’s-Sünne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedi-si. 29/258-260. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
• İbn Mâce, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. Yezîd el-Ḳazvînî. Sunenu İbn Mâce. thk. Muḥammed Fuâd ʿAbdulbâḳî. 2 Cilt. b.y.: Dâru ʾİḥyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, ts.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Osman b. Abdurrahman eş-Şehrezûrî. Mukaddimetü İb-ni’s-Salâh fî ulûmi’l-hadîs. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
• İmamoğlu, Abdullah Taha. “Mesâbîhu’s-Sünne Şerhi Tuhfetü’l-Ebrâr Bağlamın-da Beyzâvî’nin Hadisçiliği”. İslam İlim ve Düşünce Geleneğinde Kâdî Beyzâvî. ed. Mustakim Arıcı. İstanbul: İsam Yayınları, 2017.
• Jabal, Moustafa. Et-Tûribiştî ve el-Müyesser fi Şerhi Mesâbîhi’s-Sünne adlı eseri. Kay-seri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
• Kâdî Beyzâvî, Nâsıruddîn Abdullah b. Ömer eş-Şirâzî. Minhâcü’l-vüsûl ilâ ilmi’l-usûl. thk. Şa‘bân Muhammed İsmâîl. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2008.
• Kâdî Beyzâvî, Nâsıruddîn Abdullah b. Ömer eş-Şirâzî. Mütekellim Yöntemi Fıkıh Usûlü-Minhâcü’l-vüsûl ilâ ilmi’l- usûl. çev. Mansur Koçinkağ. İstanbul: Rağ-bet Yayınları, 2018.
• Kâdî Beyzâvî, Nâsıruddîn Abdullah b. Ömer eş-Şirâzî. Tuhfetü’l-ebrâr şerhu Mesâbîhi’s-sünne. thk. Nûreddîn Tâlib. Katar: Dâru’n-Nevâdir, 2012.
• Müslim b. Haccâc, Ebü’l-Huseyn el-Kuşeyrî. el-Müsnedü’s-sahîh. Beyrut: Müesse-setü’r-Risâle, 2013.
• Tûribiştî, Ebû Abdullah Fazlullah es-Samed. el-Müyesser fî şerhi’l-Mesâbîh. thk. Abdülhamîd el-Hindâvî. Mekke: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 2008.
• Uğur, Mücteba. “Hasen”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/374-375. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Beyzâvî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/100-103. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Kâdî Beyzâvî”. Marmara İlahiyat Fakültesi Dergisi 5-6 (1987 1988).
• Yıldırım, Selahattin. “Fadlullah b. Hasan et-Tûribiştî’nin el-Müyesser fî Şerhi Mesâbîhi’s-Sünne Adlı Eserinde Hadis Şerh Metodu”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XII/26 (2021), 312-338.
• Yücel, Ahmet. Hadis Tarihi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2013.
• Zeydânî, Muzhiruddîn el-Huseyn b. Mahmûd. el-Mefâtîh fî şerhi’l-Mesâbîh. Katar: Dâru’n-Nevâdir, 2012.
• Zeynülarab, Ebü’l-Mefâhir Ali b. Ubeydillâh el-Mısrî. Şerhu’l-Mesâbîh. Katar: İdâretü’s-Sekâfiyyetü’l-İslâmiyye, 2012.
• Zofar Adbul Rauf. “Considerations on al-Masabih al-Sunnah”. Islamic Quarterly 33/3 (1989), 188-205.
• ʿAbdurrezzâḳ, Ebû Bekr ʿAbdurrezzâḳ b. Hemmâm es-Ṣanʿânî. el-Muṣannef. thk. Ḥabîburraḥmân el-ʾAzamî. 11 Cilt. Beyrut: el-Mektebu’l-İslâmî, 1403.