The Question of the Nature of the Unseen Beings Mentioned in the Qur’an from Classical and Modern Perspectives

Yıl 2026, Sayı: 15, 273 - 317, 15.02.2026

Soner Aksoy

https://doi.org/10.56720/mevzu.1809256

https://izlik.org/JA85LX66EA

Öz

In addition to its epistemological meaning, the unseen (ghayb) in the Qur’an is presented to the interlocutor as a realm that surpasses human comprehension. In this framework, angels, Satan, and jinn are positioned as unseen beings within this realm. On the other hand, both in the Islamic scholarly tradition and today, the question of the reality and nature of these beings has been a matter of curiosity. Although in Sunnī thought it is accep-ted that these beings possess an ontological reality and personality, it is ob-served that in both the classical and modern periods some circles have ques-tioned this and pursued different avenues of meaning. Accordingly, the sub-ject of this study is the debate over the reality and nature of the unseen be-ings (angels, jinn, and Satan) mentioned in the Qur’an. In this vein, the aim is to identify and evaluate classical and modern approaches related to the subject. The research questions are what evidences the parties put forward in the debate on the reality of unseen beings in the Qur’an, how these are situated within a wider context, and which of these approaches accords with the Qur’an’s world of meaning. In this regard, employing methods such as textual/interpretive analysis, historical contextualization, and com-parative analysis, relevant classical and modern interpretations will be iden-tified, comparisons will be made among these interpretations, and evalua-tions will be carried out. As a result, it has been understood that the unseen beings in the Qur’an are presented to the interlocutor within a moral-constructive and ontological-epistemological integrity, and that interpretati-ons and approaches that would undermine this integrity should be avoided. For viewing these beings solely as metaphysical entities and interpreting them through the lens of historical, mythological, or cultural assumptions is thought to obscure the transformative impact that the Qur’an seeks to achi-eve—through these very concepts—on its audience in terms of tawḥīd-centered intellectual, behavioral, and moral change.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Qur’an , Angel , Satan , Jinn , Ontology , Epistemology

Klasik ve Modern Perspektiften Kur’an’da Bahsedilen Gaybî Varlıkların Mahiyeti Meselesi

https://izlik.org/JA85LX66EA

Öz

Kur’an’da gayb, epistemolojik anlamının yanı sıra insan idrakini aşan bir alan olarak muhataba takdim edilmektedir. Bu çerçevede melek, şeytan ve cin bu alanda gaybî varlıklar olarak konumlandırılmaktadır. Diğer yan-dan gerek İslam ilim geleneğinde gerekse de günümüzde bu varlıkların ma-hiyet meselesi merak konusu olmuştur. Her ne kadar geleneksel anlayışta bu varlıların ontolojik bir gerçekliğinin ve şahsiyetinin olduğu kabul edilse de klasik ve modern dönemde bazı çevrelerin bunu sorguladıkları ve farklı an-lam arayışlarına gittikleri görülmektedir. Dolayısıyla bu araştırmanın konu-sunu Kur’an’da zikredilen gaybî varlıkların (melek, cin ve şeytan) mahiyeti tartışması oluşturmaktadır. Bu minvalde konuyla ilgili klasik ve modern yaklaşımların tespiti ve değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Kur’an’da gaybî varlıkların mahiyetine dair yapılan tartışmada tarafların delillerinin neler olduğu, bunların nasıl bir bağlama oturduğu ve bu yaklaşımlardan hangisinin Kur’an’ın anlam dünyasına uygun düştüğü araştırmanın soru cümlelerini teşkil etmektedir. Bu doğrultuda metin/yorum çözümlemesi, tarihsel bağlamlandırma ve mukayeseli analiz yöntemleri takip edilerek ko-nuyla alakalı klasik ve modern yorumlar tespit edilecek, tespit edilen yorum-lar arasında karşılaştırmalar yapılacak ve değerlendirmelerde bulunulacak-tır. Çalışma neticesinde Kur’an’daki gaybî varlıkların ahlakî-inşâî ve ontolojik-epistemolojik bütünlük içerisinde muhataba sunulduğu, bu bütünlüğü bozaracak yorum ve yaklaşımlardan sakınılması gerektiği anlaşılmıştır. Zira bu varlıkların sadece metafiziksel bir şahsiyet olarak görülüp tarihsel, mito-lojik veya kültürel kabullerin etkisiyle yorumlanması, Kur’an’ın bu kavram-lar vasıtasıyla muhataplar üzerinde tevhit merkezli zihinsel, davranışsal ve ahlâkî olarak hedeflediği dönüştürücü etkiyi gölgede bırakacağı düşünül-mektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kur’an , Melek , Şeytan , Cin , Ontoloji , Epistomoloji.

Etik Beyan

Bu makale, Kur’an Kavramlarına Yeniden Bakış Panel’inde sözlü olarak sunulan “Kur’an’da Bahsedilen Gaybî Varlıkların Gerçekliği” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir.

Kaynakça

• Abbâs, Fadl Hasan. et-Tefsîr ve’l-Müfessirûn: Esâsiyyâtuhu ve İtticâhâtuhu ve Menâhıcuhû fi’l-‘Asri’l-Hadîs. 3 Cilt. Ürdün: Dârü’n-Nefâis, 2016.
• Abdülbâkî, Muhammed Fuâd. el-Mu‘cemu’l-müfehres li elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2012.
• Ahmed Hân, Seyyid. Tefsîru’l-Kur’an ve hüve’l-Hüdâ ve’l-Furkân. 2 Cilt. La-hore: Matba‘a Fakîr Hâcim, ts.
• Akgün, Tuncay. “Meşşâi Filozoflar ve Gazâlî’nin Ontolojisinde Varlık-Mâhiyet Tartışmaları”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (2016), 235-258.
• Aksoy, Soner. Kur’an’daki Haberler Neyin Habecisidir -İnşâî Bir Okuma- İstan-bul: Kitâbî Yayınları, 2023.
• Aksoy, Soner. “Mevlânâ Muhammed Ali’nin Düşünce ve Yorum Pratiği Açısından Cinlere Yaklaşımı”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 7/2 (2024), 553-574. https://doi.org/10.52637/kiid.1508006
• Albayrak, Halis. “Kur’an’da Gayb Kelimesi Üzerine Kronolojik Bir Okuma”. Din Dilinde Gayb. 119-157. İstanbul: Kuramer, 2015.
• Ali, Cevâd. el-Mufassal fî Târîhi’l-Arab kable’l-İslâm. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’s-Sâkî, 2001.
• Arpaguş K, Hatice. “Halku’l-Kur’an Tartışmaları Çerçevesinde Fazlur Rahman’ın Vahiy Anlayışı”. Tevilat 3/1 (2022), 133-161. https://doi.org/10.53352/tevilat.1119151
• Ashshiddieqi, Muhammad Naufal- Elwafa, Muhammad Rofi. “The Qur'an as a Treatise on Revelation: A Hermeneutical Analysis of the Concept of Revelation by Fazlur Rahman and Abdullah Saeed”, Ishraqi 25/1 (2025), 257-272. https://doi.org/10.23917/ishraqi.v24i1.10505
• Ateş, Ali Osman. Kur’an ve Hadislere Göre Cinler ve Büyü. İstanbul: Beyan Yayınları, 2011.
• Bedruddîn eş-Şiblî, Ebû Abdullâh. Âkâmü’l-Mercân fî ahkâmi’l-Cân. thk. İbrâhîm Muhammed el-Cemel. Kahire: Mektebetü’l-Kur’ân, ts.
• Beğavî, el-Hüseyin b. Mesud el-Ferra. Meâlimu’t-Tenzîl. thk. Abdurrezzâk el-Mehdî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t- türâŝi’l-ʿArabî, 1420.
• Birışık, Abdulhamit. Hind Altkıtası Düşünce ve Tefsir Ekolleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
• Bursevî, İsmâil Hakkî. Rûhu’l-Beyân. 10 Cilt. Dâru’l-Fikr: Beyrut, ts.
• Cebeci, Lütfullah. Kur’an’ı Kerim’e Göre Melek, Cin, Şeytan. İstanbul: Kimlik Yayınları, 2020.
• Cevherî, İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh tâcü’l-luğa ve sıhâhu’l-ʿArabiyye. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
• Cürcânî, Muhammed b. Ali es-Şerîf. et-Ta‘rîfât. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
• Çelebi, İlyas. “Kur’ân-ı Kerim Perspektifinden İnsan Ötesi Varlıklarda So-rumluluk Bilinci”. Kur'an-ı Kerim’de Mes’ûliyet (Kaynağı, Sınırları, Sonuç-ları), ed. Bedreddin Çetiner. 435-452. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2006.
• Derveze, İzzet. Kuran’a Göre Hz. Muhammedin Hayatı. çev. Mehmet Yolcu. 2 Cilt. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2011.
• Dindi, Korkut. “İslam Öncesi Arapların Düşünce Dünyasında Cin ve Şey-tanın Yeri”. Cahiliye Araplarının Ulûhiyet Anlayışı. ed. M. Mahfuz Söy-lemez. 79-96. Ankara: Ankara Okulu Yayınları 2015.
• Düzgün, Şaban Ali. “Dinsel ve Mitolojik Yönleriyle Cin ve Şeytan Algımız”. Kelam Araştırmaları 10/2 (2012), 11-30.
• Düzgün, Şaban Ali. Seyyid Ahmed Han ve Entellektüel Modernizmi. Ankara: Akçağ Yayınları, 1997.
• Dye, Guillaume. “Demons, Jinn and Figures of Evil in the Qurʾān”. Islam on the Margins. ed. Robert Haug - Steven Judd. 124–146. Leiden: Brill, 2022.
• Ebû Şühbe, Muhammed. el-Medhal li Dirâseti’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Mek-tebetü’s-Sünne, 2003.
• Eraslan, Yunus. “İslam Filozoflarında Melek İnancı”. Kilis 7 Aralık Üniversi-tesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2021), 167-190. https://doi.org/10.46353/k7auifd.891491
• Esed, Muhammed. Kur’an Mesajı: Meal-Tefsir. çev. Cahit Koytak, Ahmet Ertürk. İstanbul: İşaret Yayınları, 9. Basım, 2015.
• Eş’arî, Ebu’l-Hasen. Mekâlâtü’l-İslâmiyyîn ve İhtilâfu’l-Musallîn. thk. Na’îm Zerzûr. 2 Cilt. el-Mektebetü’l-Asriyye, 2005.
• Fatiş, Emrullah. “Meleklerde Şuur ve İrade Problemi”. KADER Kelam Araş-tırmaları Dergisi 13/2 (2015), 785-806. https://doi.org/10.18317/kader.77689
• Fazlur Rahman. Ana Konularıyla Kur’an. çev. Alparslan Açıkgenç. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 12. Basım, 2012.
• Halîl b. Ahmed, Ebû Abdurrahmân el-Ferâhîdî. Kitâbü’l-’ayn. thk. Abdul-hamîd Hindâvî. 4 Cilt. Beyrut: Darü’l- Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
• İbn Âdil, Ebû Hafs Ömer b. Ali. el-Lübâb fî ulûmi’l-Kitâb. thk. Ahmed Ab-dülmevcûd, Ali Muhammed Muavviz. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1998.
• İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. 6 Cilt. Beyrut : Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
• İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris. Muʿcemü mekâyîsi’l-luğa. thk. Ab-dusselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
• İbn Kayyim el-Cevziyye, Muhammed b. Ebî Bekr. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. İbrâhîm Ramazân. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1990.
• İbn Sînâ. en-Necât Felsefenin Temel Konuları. çev. Kübra Şenel. İstanbul: Ka-balcı Yayınları, 2012.
• İbn Sînâ. Kitâbu’ş-Şifâ Metafizik. çev. Ekrem Demirli, Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
• İbn Teymiyye, Takiyyuddîn. en-Nübüvvât. thk. Abdülazîz b. Sâlih ed-Dûyân. 2 Cilt. Suud: Edvâu’s-Selef, 2000.
• İbn Teymiyye, Takiyyuddîn. er-Redd ’ala’l-Mantıkıyyîn. Beyrut: Dâru’l-Marife, ts.
• İbn Teymiyye, Takiyyuddîn. es-Safediyye. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 2. Basım, 1985.
• İbnü’l-Vezîr, Ebû Abdillâh. el-Avâsım ve’l-Kavâsım fi’z-Zebb an sünneti Ebi’l-Kâsım. thk. Şuayb el-Arnavût. 9 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Ba-sım, 1994.
• İsfahânî, Ebü’l-Kâsım er-Râgıb el-. el-Mufredât fî ğarîbi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1992.
• Jawaid, Mahmood. Secrets of Angels, Demons, Satan and Jinns - Decoding their Nature through Quran and Science. InstantPublisher.com, 2006.
• Karaosman, Muhammet. “Kur’ân’da Ruhani Varlıkların Mahiyeti: Mealler Üzerinden Bir İnceleme”. Rumeli İslam Araştırmaları Dergisi 12 (2023), 79-92. https://doi.org/10.53336/rumeli.1335344
• Karataş, Şuayip. Kur’ân’ın Bir Konusu Olarak Melekler. İstanbul: İFAV Yayın-ları, 2. Basım, 2023.
• Kefevî, Eyyûb b. Mûsâ Ebu’l-Bekâ. el-Külliyyât. thk. Adnân Dervîş – Mu-hammed el-Mısrî. Beyrut: Müessesetü’r- Risâle, ts.
• Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmî’ li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrâhîm Etfîş. 20 Cilt. Kahire: Darü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
• Laughlin, Vivian A. “A Brief Overview of al Jinn within Islamic Cosmology and Religiosity”. Journal of Adventist Mission Studies 11/1 (2015), 67-78. https://dx.doi.org/10.32597/jams/vol11/iss1/9/
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed. Te’vîlâtü Ehli’s-Sünne. thk. Mecdî Bâslûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 2005.
• Mâverdî, Ebu’l-Hasen Ali b. Muhammed. en-Nüket ve’l-’uyûn. thk. Seyyid b. Abdulmaksûd. Beyrut: Dârü’l- Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Merdin, Saadettin. Cinler Bağlamında Teolojinin Mitolojiden Arındırılması. An-kara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
• Mesûd, Mîhâîl. el-Esâtîr ve’l-Mu‘tekadâtü’l-Arabiyye kable’l-İslâm. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1994.
• Muhammad Ali, Mevlana. The Holy Qur’ân Containing the Arabic Text with English Translation and Commentary (Revised Edition). Lahore: Ahmadiy-ya Anjuman Isha’at Islam, 1973.
• Mukâtil b. Süleymân, Ebü’l-Hasen. et-Tefsîrü’l-kebîr. thk. Abdullâh Mahmûd Şehhâte. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâŝi’l-ʿArabî, 1423.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. Sahîhu Müslim. thk. Muham-med Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Matbaatü Îsâ el-Bâbî, 1955.
• Nîsâbûrî, Nizâmuddîn. Ğarâibü’l-Kur’ân ve Rağâibu’l-Furkân. thk. Şeyh Zeke-riyyâ Umeyrâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1416.
• Pervîz, Gulâm Ahmed. Lüğâtü’l-Kur’ân. 4 Cilt. Lahor, 1984.
• Râzî, Muhammed b. Hüseyin Fahruddîn. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 3. Basım, 1420.
• Rızâ, M. Reşid. Tefsîrü’l-Menâr. 12 Cilt. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetu’l-Âmme li’l-Kitâb, 1990.
• Semerkandî, Ebü’l-Leys, Bahru’l-’ulûm. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1418.
• Semîn el-Halebî, Ebu’l-Abbâs. Umdetü’l-huffâz fî tefsîri eşrafi’l-elfâz. thk. Mu-hammed Bâsıl Uyûn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1996.
• Sıddîk Hân, Muhammed. Fethu’l-beyân fî mekâsıdi’l-Kur’ân. 15 Cilt. Beyrut: el-Mektebetu’l-Asriyye, 1992.
• Suyûtî, Celâlüddin. Câmi‘u’l-Ehâdîs. thk. Ali Cum’a. 41 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 2002.
• Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ‘an teʾvîli âyi’l-Kurʾân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1420.
• Taftâzânî, Sa‘düddîn. el-Makâsıd Kelam İlminin Maksatları. çev. İrfan Eyibil. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
• Tarafî, Kâmil Abd Ali. el-Cinn ve’ş-Şeyâtîn fî el-Kur’âni el-Kerîm – Dirâsetun İlmiyye ve Târîhiyye. Irak: 2012.
• Tehânavî, Muhammed b. Ali. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn ve’l-ulûm. thk. Ali Dehrûc. 2 Cilt. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1996.
• Tatar, Burhanettin. “Kur’an’da İnsan: Varlığın Aslî Boyutları”. Kur’an’ı An-lamının Fikrî Arkaplanı Varlık Bilgi İnsan. ed. Yusuf Şevki Yavuz. 279-324. İstanbul: Kuramer, 2017.
• Tuncer, Mustafa. Kur’an’da Cin ve Şeytan. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2015.
• Ünsal, Hadiye. Tefsirde Heterodoksi: Kâdiyânîlik ve Kur’an. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2011.
• Vâhidî, Ebu’l-Hasen. et-Tefsîru’l-Basît. 25 Cilt. Suud: ‘Imâdetü’l-Bahsi’l-İslâmî, 1430.
• Yeşilyurt, Temel. “Kur’an’da Cin, Melek, Şeytan”. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1 (Haziran 2018), 9-21.
• Yılan, M. Abdulkadir. Fazlur Rahman’ın Vahiy Analayışı. Çorum: Sosyal Bi-limler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Zeccâc, Ebû İshâk İbrâhîm b. es-Serî. Meʿâni’l-Kurʾân ve iʿrâbüh. thk. Abdül-celil Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemu’l-Kütüb, 1988.