et-Teshîl li ʿulûmi’t-Tenzîl Tefsiri Hakkında Yapılmış Akademik Araştırmalar: Bir Literatür İncelemesi -Türkiye, Arap ve Batı Dünyası Ölçeğinde-

Yıl 2026, Sayı: 15, 347 - 395, 15.02.2026

Mehmet Kaya

https://doi.org/10.56720/mevzu.1810531

https://izlik.org/JA43BX55NM

Öz

Bu çalışmada Endülüs Tefsir geleneğinin son temsilcilerinden biri olan İbn Cüzey el-Kelbî’nin (ö. 741/1340) et-Teshîl li ʿulûmi’t-Tenzîl adlı tefsiri hak-kında Türkiye, Arap dünyası ve Batı’da yapılmış akademik çalışmalar ince-lenmiştir. et-Teshîl dar hacimli bir tefsir olmasına rağmen çok yönlü bir eser olan et-Teshîl ilki Kur’an tarihi, Kur’an kavramları, Tefsirde tercih olgusu, Tef-sir literatürü ve belagat ilmi; diğeri ise garîb kelimeler hakkında kaleme aldığı iki mukaddimeye sahip olmasıyla öne çıkmaktadır. Çok yönlü bir âlim olan İbn Cüzey’in bu özelliği et-Teshîl’e de yansımış; eserde Kıraat, Fıkıh, Kur’an ilimleri, Mantık, Kelam ve Tasavvufa ilişkin yorumlar yapılmıştır. Eser kendi-sinden sonra kaleme alınmış çok sayıda tefsire kaynaklık etmiş olmasına rağ-men et-Teshîl hakkında sınırlı sayıda akademik çalışma yapılmıştır. Bununla birlikte özellikle son yıllarda eser hakkındaki akademik çalışmaların sayısında ciddi artış yaşandığı görülmektedir. et-Teshîl hakkında yapılan akademik ça-lışmaların çoğunda daha önce yapılmış çalışmalardan yeterince yararlanılma-dığı görülmektedir. Bu da araştırmacıların esere ilişkin literatür hakkında ye-terli bilgiye sahip olmamasından kaynaklanmaktadır. Bu durum yapılan ça-lışmaların bilimsel kalitesini ve kapsayıcılığını da etkilemektedir. Nitel ve nicel araştırma yöntemlerinin birlikte kullanıldığı bu çalışmada İbn Cüzey’in et-Teshîl isimli tefsiri hakkında on yedi kitap, dört kitap bölümü, yetmiş beş ma-kale, altmış sekiz tez ve iki bildiri olmak üzere toplam yüz altmış yedi çalışma tespit edilmiştir. et-Teshîl tefsiri hakkında Türkiye’de, Arap dünyasında ve Batı’da bir ansiklopedi maddesine rastlanmamıştır. Bu çalışmaların çoğu Arap dünyasında yapılmış olup eser hakkında en az çalışma Batı’da yapılmıştır. Bu makalede İbn Cüzey’in et-Teshîl tefsiri hakkında yapılmış akademik çalışmalar hakkında veri sunarak eser hakkındaki sonraki çalışmalara ışık tutulması he-deflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , İbn Cüzey , et-Teshîl , Literatür , Akademik Araştırma.

Academic Research on The Commentary al-Tashīl li-Ulūm al-Tanzīl: A Literature Review -on the Scale of Turkey, Arab and The Western World-

https://izlik.org/JA43BX55NM

Öz

This study examines academic studies conducted in Turkey, the Arab world, and the West on the commentary al-Tashīl li ʿulûmi’t-Tanzil by Ibn Ju-zay al-Kalbi (d. 741/1340), one of the last representatives of the Andalusian exegetical tradition. Despite its limited volume, al-Tashīl stands out as a multi-faceted work with two introductions: one on the history of the Quran, Quranic concepts, the concept of choice in exegesis, exegetical literature, and rhetoric; and the other on strange words. Ibn Juzayy's versatile scholarly character is reflected in al-Tashīl, which includes commentaries on recitation, jurisprudence, Qur’anic sciences, logic, theology, and Sufism. Although the work has served as a source for numerous subsequent commentaries, limited academic studies have been conducted on al-Tashīl. However, there has been a significant increase in the number of academic studies on the work, espe-cially in recent years. Most academic studies on al-Tashīl appear to have failed to draw sufficiently on previous work. This is likely due to researchers lack sufficient knowledge of literature on the work. This situation also impacts on the scientific quality and comprehensiveness of studies. This study, which used both qualitative and quantitative research methods, identified a total of one hundred and sixty-seven studies on Ibn Juzay's al-Tashīl, including seven-teen books, four book chapters, seventy-five articles, sixty-eight theses, and two papers. No encyclopedic article has been prepared about the Tafsir of al-Tashīl in Türkiye, the Arab world or the West. Most of these studies have been conducted in the Arab world, with minimal work on the work in the West. This article aims to shed light on subsequent studies on Ibn Juzay's al-Tashīl by presenting data on academic studies.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Ibn Juzayy , al-Tashīl , Literature , Academic Research.

Kaynakça

• Akoğlu, Muharrem. “İbn Hazm’ın Mu‘tezile’ye Yönelik Eleştirileri”. Bilimname: Düşünce Platformu 10/1 (2006), 63-92.
• Alanka, Deniz. “Nitel Bir Araştırma Yöntemi Olarak İçerik Analizi: Teorik Bir Çerçeve”. Kronotop İletişim Dergisi 1/1 (2024), 64-84.
• ALMANDUMAH. “Aranan: التسهيل، ابن جزي”. Erişim 10 Ağustos 2025. https://search.mandumah.com/MyResearch/Home
• ʿAmrânî, İshak. Mesâilü’l- ʿakîde ʿınde İbn Cüzey el-Ğırnâtî (ö. 745) min hılâli kitâbihi’t-Teshîl. Fas: Câmiatü’l- Hasen es-Sânî, Külliyyetü’l-Âdâb ve’l-ʿUlûmi’l-İnsâniyye, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Ankara Üniversitesi Kütüphanesi. “‘Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey’”. Erişim 02 Ağustos 2025. https://katalog.ankara.edu.tr/client/tr_TR/defaulttr
• (ARUC), Arabic Union Catalog. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 03 Ağustos 2025. https://www.aruc.org/en
• Badem, Hüseyin. Araştırma Yöntemleri Spss Uygulamalı. Sarajevo: Ibu Publication, 2012.
• Baltacı, Ali. “Nitel Araştırma Süreci: Nitel Bir Araştırma Nasıl Yapılır?” Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 5/2 (2019), 368-388. https://doi.org/10.31592/aeusbed.598299
• Baysal, Sıddık. “İbn Cüzey’in Bazı Tefsir Eserlerindeki Üslup ve Usûl Sorunlarına Yaklaşımına İlişkin Bir Değerlendirme”. Dini Araştırmalar 21/14 (2018), 203-223.
• Bekiroğlu, Harun. Kur’an Yorumunda Fıkıh Usûlünün İşlevi İbn Cüzey Örneği. Ankara: Araştırma Yayınları, 2020.
• Besyûnî, Muhammed Ebu’l-Mecd Ali. Bibliyografya er-rasâili’l-iʻlmiyye fi’l-Câmiʻâti’l-Mısriyye münzü İnşâihâ hattâ nihâyeti’l-karni’l-ʻışrîn. Kahire: Mektebetü’l-Âdâb, 2001.
• Bodleian Libraries University of Oxford. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 10 Ağustos 2025. https://solo.bodleian.ox.ac.uk/discovery/search?vid=44OXF_INST:SOLO
• Ceyûsî, Muhammed. Keşşâfü’d-dirâsâti’l-Kur’âniyye -er-resâilu’l-Kur’âniyye fi’d-dirâsâti’l-câmiʻiyye fi’d- dirâsâti’l-Kur’âniyye tattâ h. 1425-m. 2004. Dımeşk: Dâru’l-Ğavsânî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 2007.
• Çalış, Muhammet İkbal. İbn Cüzey Tefsirinde Müşkilkü’l-Kur’ân. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• (DAL), Database of Arabic Literature in Western Research. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 12 Ağustos 2025. http://www.oxlit.co.uk/oxlit/about-oxlit.pl
• (DOAJ), Open Globel Trusted. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 18 Ağustos 2025. https://doaj.org/
• Durur, Mehmet Ali. “İbn Cüzeyy Kelbî’de Dilbilimsel Tefsirin İzleri”. Kesit Akademi Dergisi 10/40 (2024), 543-561.
• (EBSCO), Akademik Search Complete. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 11 Ağustos 2025. https://www.ebsco.com/tr-tr EBSCO Akademik Search Complete (EBSCO)
• Elger, Ralf. “Muḥammad b. Aḥmad b. Muḥammad b. Juzayy al-Kalbī”. Handbook of Qurʾānic Hermeneutics. Qurʾānic Hermeneutics from the 13th to the 19th Century. 157-171. ed. Georges Tamer. Boston: De Gruyter, 2025.
• el-Mektebetü’l-Merkeziyye li Câmiʿati’l-Kâhire. “Aranan: التسهيل، ابن جزي”. Erişim 28 Temmuz 2025. https://lis.cl.cu.edu.eg/
• e-Marefa Database. “Aranan: التسهيل، ابن جزي”. Erişim 20 Ağustos 2025. https://search.emarefa.net/en/search? url=
• Erünsal, İsmail E. vd. İlâhiyat Fakülteleri Tezler Kataloğu (1953-2015). İstanbul: İsam Yayınları, 2017.
• Google Akademik. “‘Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey’”. 10 Ağustos 2025. https://scholar.google.com/?hl=tr
• Güven, Şahin. “Suudi Arabistan Ülkelerinde Yapılan Bazı Tefsir Tezleri Üzerine”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 15/2 (2003), 207-223.
• Harvard University Library Catalog. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 11 Ağustos 2025. https://library.harvard.edu/
• Institut des Belles Letteres Arabes Library Catalogue. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 12 Ağustos 2025. https://iblatunisie.org/
• (IRI), Islamic Research Index. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 13 Ağustos 2025. https://iri.aiou.edu.pk/search
• İbn Cüzey, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed. et-Teshîl li ʿulûmi’t-Tenzîl. thk. Muhammed Sâlim Hâşim. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1995.
• İbn Ferhûn, İbrahim b. Ali b. Muhammed. ed-Dîbâcü’l-müzheb fî maʿrifeti ʿulemâi’l-mezheb. thk. Muhammed el-Ahmedî Ebu’nnûr. Kahire: Dârü’t-Türâs li’t-tabʿve’n-neşr, ts.
• (İSAM), TDV İslam Araştırmaları Merkezi. “İlahiyat Makaleleri Veri Tabanı ‘Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey’”. Erişim 04 Ağustos 2025. http://ktpmakale.isam.org.tr/?blm=aramklilhb&navdil=tr
• (İSAM), TDV İslam Araştırmaları Merkezi. “İslami İlimler Alanındaki Tezler Veri Tabanı ‘Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey’”. Erişim 05 Ağustos 2025. https://kutuphane.isam.org.tr/? blm=sonucilhtez&geldi=ara_ilh_tezb&navdil=tr&Tur=&Durumu=D&TezAdiAra=%C4%B0bn+C%C3%BCzey&H azirlayanAra=&Danisman=&YapimTarihi=&Universite=&BilimDali=°is_tez=&-max=10&-find=
• (İSAM), TDV İslâm Araştırmaları Merkezi Kütüphanesi Kataloğu. “Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey”. Erişim 30 Temmuz 2025. https://kutuphane.isam.org.tr/
• İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi. “Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey”. Erişim 01 Ağustos 2025. https://katalog.istanbul.edu.tr/client/tr_TR/default_tr/
• (JSTOR), Journal Storage Art & Science. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 10 Ağustos 2025. https://www.jstor.org/
• Kara, Mehmet. Türkiye’de Kur’an ve Tefsir Araştırmaları (1960-1971). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2015.
• Katalog Tarama, Milli Kütüphane. “Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey”. Erişim 01 Ağustos 2025. https://kasif.mkutup.gov.tr/OpacArama.aspx?Ara=
• Kaya. “Ebû Hayyân’ın el-Bahru’l-Muhît’i Çerçevesinde Tefsir İlminin Mahiyeti”. Tefsir İlminin Mahiyetine Yaklaşımlar -Klasikten Çağdaş Döneme. 21-52. ed. Enes Büyük. İstanbul: Kitâbî Yayıncılık, 2023.
• Kaya, Mehmet. Endülüs Tefsir Geleneğinde Eleştiri -Bahru’l-muhît Örneği. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.
• Kaya, Mehmet. “İbn Cüzey’in Tefsirde Tercih Kriterleri”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 10/2 (31 Aralık 2024), 691-732. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1545476
• Kaya, Mehmet. “İbn Cüzey’in Tefsirinde Tercih Uygulamaları”. Mütefekkir 11/22 (15 Aralık 2024), 511-541. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1600722
• Khadem, Fazluddin - Karagöz, Mustafa. “İbn Cüzey’in Nesh Anlayışı (et-Teshîl li ‘Ulûmit’t-Tenzîl Bağlamında)”. International Black Sea Scientific Research And Innovation Congress. ed. Cenk Yavuz - Aliye Çilan Akın. 973- 985. Trabzon, 2023.
• Koç, Mehmet Akif. “Endülüs Tefsirciliği Üzerine Bir Giriş Denemesi”. İslâmiyât 7/3 (2004), 43-58.
• Koç, Mustafa. “Diyanet İlmi Dergi’de Din Bilimleri ile İlgili Yayınlanan Makaleler (1962-2004) Üzerine Bibiliyografik Bir Araştırma”. Diyanet İlmi Dergi 41/2 (2005), 111-144.
• Library of The University of British Columbia. “‘Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy’”. 18 Temmuz 2025. https://www.library.ubc.ca/
• Makarrî, Ahmed Muhammed et-Tilmisânî. Nefhu’t-tîb min ğusni’l-Endelüsi’r-ratîb. thk. İhsan Abbas. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1968.
• Marmara Üniversitesi Kütüphaneleri. “Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey”. Erişim 01 Ağustos 2025. https://katalog.marmara.edu.tr/yordam/
• Mektebetü Câmiaʻti Ümmi’l-Kurâ. “Aranan: التسهيل، ابن جزي”. Erişim 28 Temmuz 2025. https://uqu.edu.sa/lib
• Mektebetü Câmiʿati Katar. “Aranan: التسهيل، ابن جزي”. Erişim 28 Temmuz 2025. https://www.qu.edu.qa/ar/library/Pages/default.aspx
• Meşînî, Mustafa İbrahim. Medresetü’t-tefsîr fi’l-Endelüs. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1986.
• New York Public Library Catalog. “‘Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy’”. Erişim 12 Ağustos 2025. https://www.nypl.org/research/research-catalog
• (OATD), Open Access Theses and Dissertations. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 07 Ağustos 2025. https://oatd.org/
• (OCLC), Worldcat Catalouge. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 11 Ağustos 2025. https://search.worldcat.org/
• Oruç, Muhammed Ferruh. “İbn Cüzey ve Takrîbü’l-vüsûl ilâ ʿilmi’l-usûl Adlı Eserinde Usûl-i Fıkha Dair Görüşleri”. Mizanü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 17 (2023), 85-116. https://doi.org/10.47502/mizan.1366426
• Özel, Ahmet. “İbn Cüzey”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/406-407. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
• Öztürk. “İbn Cüzey’in Tefsirinde Tasavvuf”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 4/11 (2003), 197-212.
• Öztürk, Mustafa. İlahi Hitabın Tefsiri. 3 Cilt. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
• (PISAI), Pontificio Istituto di Studi Arabi e d’Islamistica. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 30 Temmuz 2025. https://en.pisai.it/library/library-assets/
• (ProQuest), ProQuest Dissertations & Theses Global. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://about.proquest.com/en/products-services/pqdtglobal/
• (SID), Scientific Information Database. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 13 Ağustos 2025. https://www.sid.ir/en/
• SOAS University of London Library Catalogue. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 17 Ağustos 2025. https://www.soas.ac.uk/soas-library
• Staatsbibliothek zu Berlin. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 09 Ağustos 2025. https://staatsbibliothek- berlin.de/
• Şentürk, Mustafa. “Endülüs Tefsîr Kültürü”. Journal of Divinity Faculty of Hitit University 11/21 (2012), 53-72. https://doi.org/10.14395/jdiv81
• Tel, Hasan - Akyol, Ayşe. “Kelîle ve Dimne Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi”. Türk Dili ve Edebiyatı İncelemeleri Dergisi 2/1 (2024), 94-114. https://doi.org/10.5281/zenodo.12625546
• The Manchester Universty Library. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 14 Ağustos 2025. https://www.library.manchester.ac.uk/
• Thesus fi. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 08 Ağustos 2025. https://www.theseus.fi/
• (TR Dizin), Tübitak Ulakbim Veri Tabanı. “Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey”. Erişim 08 Ağustos 2025. https://trdizin.gov.tr/
• Türkiye Makaleler Bibliyografyası, Milli Kütüphane. “‘Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey’”. 02 Ağustos 2025. https://makaleler.mkutup.gov.tr/
• Universty of Toronto Libraries. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 12 Ağustos 2025. https://onesearch.library.utoronto.ca/
• Vâsıl, Hâlid b. Yusuf b. Ömer el-. “Keşşâfü’l-makâlât ve’l-buhûs fi’l-mecellâti’s-Saʽûdiyye’l-muhakkeme hılâle’l-müdde (h. 1388-1425)”. Mecelletü Maʻhed İmâm eş- Şâtıbî li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye 1 (1427), 387-465.
• (WDL), World Digital Library. “Aranan: al-Tashīl, Ibn Juzayy”. Erişim 09 Ağustos 2025. https://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/
• (YÖK), Yüksek Öğretim Kurumu Başkanlığı. “Tez Merkezi ‘Aranan: et-Teshîl, İbn Cüzey’”. Erişim 06 Ağustos 2025. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• Zübeyrî, Ali Muhammed. İbn Cüzey ve menhecühû fi’t-tefsîr dirâse müshebe ʿan imâmi’l-müfessir el-Endelüsî eş-şehîd İbn Cüzey ve tavzîhun mufassalun li menhecih fî tefsîri et-Teshîl li Ulûmi’t-Tenzîl. Dımeşk: Dâru’l- Kalem, 1987.