Mekânın Kutsallaşması; Tunceli’nin Dini Ziyaret Yerleri İle Coğrafi Fenomenlerin İlişkisi

Öz

Antik dünyanın animistik inanışlarından günümüze doğaya ait pek çok un-sur, inançlar içerisinde değişen önemlerde kendisine yer bulmuştur. Güneş, ay, yıldızlar gibi göksel kültler ile yükseklik, dağ gibi topografik kültler ve su kültü en yaygın doğal dini temalardır. Zamanla doğa / mekân ayrılmaz biçimde inanç ile bütünleşmiş ve coğrafi mekânın bazı bölümleri kutsiyet kazanmıştır. Bir yeryüzü parçasının kutsal kabul edilmesi genellikle karma-şık bir süreç olmamakla birlikte pek çok nedenle ilgilidir. Dolayısıyla mekân içinde kutsalın kapsamı çok geniştir. Kutsal şehirler, kutsal dağlar, kutsal yapılar, kutsal nehirler, kutsal mağaralar, kutsal mezarlar bunlardan bazılarıdır. Alevî inancı içerisinde doğal kültler oldukça belirgindir. Doğa bütü-nüyle kutsaldır ve dini kişiliklerle de ilişkilidir. Nitekim Tunceli’de yaygın inanış olan Alevîlik inancında doğaya ait pek çok öge bulunmaktadır. Özellikle dini ziyaret yerleri ile coğrafi mekân ve doğal çevre arasında doğrudan bir ilişki bulunmaktadır. Nitekim Tunceli’deki ziyaret yerlerinde, “sıra dışı”,“olağanüstü” ve “benzersiz” olarak yorumlanabilecek coğrafi fenomenlere sıkça rastlanmaktadır. Bu coğrafi olağanüstülük algısı, zaman içinde ilahi bir iz ve “alamet” olarak değerlendirilmiştir. Tunceli heybetli dağları, derin vadileri, coşkun akarsuları ile hayranlık uyandırıcı zengin coğrafi / topografik varlıklara sahiptir. Böylelikle doğada ilahi olanla insanı buluşturduğuna inanılan hiyerofanik yapılar ortaya çıkmıştır. Bu çalışma, ülkemizde coğrafi mekânla kutsalın etkileşimi üzerine coğrafya perspektifiyle yapılan ilk çalışmalardan biridir. Çalışmanın amacı, Tunceli’deki ziyaretgâhların coğrafi çevre özelliklerini dikkate alarak, bu yerlerin kutsallık kazanmasında coğrafi fenomenlerin ve doğal çevre özelliklerinin etkisini araştırmaktır. Çalışmanın ilk bölümünde nazari çerçeve oluşturulmuş, ikinci bölüm arazi gözlem ve inceleme yöntemiyle toplanan verilerin değerlendirilmesine ayrılmıştır. Ayrıca ziyaret yerleri haritalandırılmış ve fotoğraflandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tunceli
• Alevîlik
• Coğrafya
• Mekân
• Hiyerofani

The Sacredness of Space: The Relationship Between Tunceli's Rel-gious Places of Visit and Geographical Phenomena

Öz

From the animistic beliefs of the ancient world to the present day, many elements of nature have found their place within beliefs, with varying im-portance. Celestial cults such as the sun, moon, and stars, as well as topog-raphic cults such as heights and mountains, and water cults are the most common natural religious themes. Over time, nature and space have beco-me inextricably linked with belief, and certain parts of a geographical space have acquired sacredness. While the recognition of a piece of land as sacred is generally not a complex process, it is related to many reasons. Therefore, the scope of the sacred within space is very broad. Sacred cities, sacred mo-untains, sacred structures, sacred rivers, sacred caves, and sacred tombs are some of these. Natural cults are quite prominent within the Alevî faith. Na-ture is entirely sacred and is also associated with religious figures. Indeed, the Alevî faith, a widespread belief in Tunceli, contains many elements rela-ted to nature. There is a direct relationship, particularly between religious sites of pilgrimage, geographical space, and the natural environment. In-deed, in Tunceli's pilgrimage sites, geographical phenomena that can be in-terpreted as "extraordinary," "extraordinary," and "unique" are frequently encountered. This perception of geographical extraordinaryness has been interpreted over time as a divine trace and "sign." Tunceli boasts awe-inspiringly rich geographical/topographical features, including majestic mountains, deep valleys, and rushing streams. This has given rise to hierop-hanic structures believed to connect humanity with the divine in nature. This study is one of the first in Turkey to examine the interaction between geographical space and the sacred from a geographic perspective. The aim of this study is to examine the impact of geographical phenomena and natu-ral environmental features on the sanctity of places of pilgrimage in Tunceli, taking into account their geographical environmental characteristics. The first section of the study establishes a theoretical framework, while the se-cond section is devoted to evaluating data collected through field observa-tion and survey. Furthermore, the pilgrimage sites were mapped and pho-tographed.

Anahtar Kelimeler

• Tunceli
• Alevîsm
• Geography
• Space
• Hierophany

Kaynakça

1. Akay, Semra. “Dinlerin Doğaya Yaklaşımına Coğrafi Bir Bakış Açısı”. International Journal of Social and Humanities Sciences (IJSHS) 5/2 (2021), 145-167.
2. Altı, Aziz. “Munzur Baba Mitolojisi Ve Tarihsel Kaynakları Üzerine Bir Deneme”. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 6/12 (2018), 70-85.
3. Artun, Erman. “Türk Kültüründeki Su Kültünün Çukurova Halk İnançlarındaki İzleri”. Halk Kültüründe Su Uluslararası Sempozyumu Bildirileri. (2013), 7-8.
4. Ayhan, Gülsen - Çağlıyan, Ayşe. “Tunceli İlinde Alevi İnanç Turizmi Rotaları”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 31/2 (2021), 583-606.
5. Berktay, Fügen - Atasoy, Emin. “Dinler Coğrafyasına Küresel Bir Bakış”. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 10/18 (2007), 18-44.
6. Britannica. “Hierophany”. Erişim 13 Şubat 2026. https://www.britannica.com/search?query=Hierophany
7. Chidester, David. “Animizm”. Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi 14/33 (2021), 428-434.
8. Çelik, Bedriye Deniz. Tunceli Yöresi Aleviliğinde Ocaklar. Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi, 2019.

9. Çılğın, Zeynel. “An Example of Polygenetic Geomorphologic Development (Karst-Glacial-Tectonics) on Munzur Mountains: Kepir Cave-Elbaba Spring Karstic System”. International Journal of Human Sciences 11/1 (2014), 89-104.
10. Çılğın, Zeynel. “Munzur Kaynak Sularının (Ovacık, Tunceli) Hidrografyası”. Sosyal Bilimler Yönetim ve Çevre. Ankara: Akademisyen Yayınevi, 2018, 183-203.
11. Çilğın, Zeynel. “Tunceli’nin Fiziki Coğrafya Özellikleri”. Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Akademik Çalışmalar - II. ed. H. S. Kıroğlu. Ankara: Gece Kitaplığı, 2020, 327-353.
12. Çilğın, Zeynel. “3D Surface Modeling of Late Pleistocene Glaciers in the Munzur Mountains (Eastern Turkey) and its Paleoclimatic Implications”. Turkish Journal of Earth Sciences 29/5 (2020), 714-732.
13. Çilğın, Zeynel. “Munzur Vadisi ve Ovacık Havzasının Jeomorfolojik Özelliklerinin Jeoturizm Açısından Değerlendirilmesi”. Sosyal & Beşeri Bilimlerde Araştırma ve Değerlendirmeler - II. ed. A. Çatalcalı Ceylan - Ç. M. Kaya. Ankara: Gece Kitaplığı, 2022.
14. Çınar, Ali Abbas. “Alevilerde Hızır Kültü ve Ritüelleri”. Millî Folklor 16/126 (2020), 63-74.
15. Dinler Tarihi Ansiklopedisi. İstanbul: Gelişim Basım ve Yayım, 1999.
16. Eliade, Mircea. Kutsal ve Dindışı. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: Alfa Yayınları, 2023.
17. Eliade, Mircea. Dinler Tarihine Giriş. çev. Lale Arslan. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2023.
18. Erinç, Sırrı. Doğu Anadolu Coğrafyası. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enstitüsü Yayınları, 1953.
19. Gülensoy, Hatice. Tunceli’de Buyur Baba Efsanesi. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1992.
20. Jackowski, Antoni. Geography of Religion. 2002. https://ruj.uj.edu.pl/bitstreams/2fddd964-9566-4b91-9819-7ea6b4fe6ab9/download
21. Karakaş, Meltem. “Tunceli Aleviliği ve Düzgün Baba Kültü”. Bilim ve Kültür Uluslararası Kültür Araştırmaları Dergisi 5 (2014), 74-85.
22. Kırca, Celal. “Mecmaü’l-Bahreyn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28: 256-258. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
23. Köse, Onur. “Munzur ve Ana Fatma Örnekleri Üzerinden Tunceli’de Su Kültü”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 55 (2022), 151-176.
24. Köse, Onur. “Tunceli’de Dağ Keçisi / Geyik Kutsallığı ve Tarihsel Derinliği Üzerine Bir Değerlendirme”. Near East Historical Review 11/4 (2021), 35-45.
25. Kurbanov, Babek. “Evrenin Estetik İdraki ve Estetik Faaliyet”. Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi 10 (2004).
26. Mazumdar, Shampa - Mazumdar, Sanjoy. “Religion and Place Attachment: A Study of Sacred Places”. Journal of Environmental Psychology 24/3 (2004), 385-397.
27. Ocak, Ahmet Yaşar. “Alevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2: 368-369. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
28. Park, Chris. “Religion and Geography”. The Routledge Companion to the Study of Religion. ed. John Hinnells. 451-467. Routledge, 2004.
29. Schmidt, Klaus. “Göbekli Tepe–the Stone Age Sanctuaries. New Results of Ongoing Excavations with a Special Focus on Sculptures and High Reliefs”. Documenta Praehistorica 37 (2010), 239-256.
30. Taş, Sibel - Kaval, Yılmaz. “Tunceli'de Kültürel Bir Sembol: Dağ Keçisi”. Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi 13/31 (2020), 680-688.
31. Tosun, İbrahim - Koç, Ali. “Tunceli Aleviliğinde Ritüellere ve Dile Yansımış Eski İnanç ve Kültürlerin İzleri”. International Journal of Philology Bengü 2/2 (2022), 1-22.
32. Tuğlacı, Pars. Osmanlı Şehirleri. İstanbul: Milliyet Yayınları, 1985.
33. Tuğrul, Talip. Tunceli Alevîliğinde İnanç ve İbadet (Sarı Saltık Ocağı Örneği). Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2006.
34. Tuncel, Metin. “Tunceli”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41: 374-377. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
35. Ulanowski, Krzysztof - Warburton, David A. The Human and the Divine: Aspects of Sanctity in Time and Space. Leiden: Brill, 2025.
36. Vaitkevičius, Vykintas. “Mythological, Holy or Cult Places?”. Culture Crossroads 5 (2022), 132-141.
37. Westaway, Rob - Arger, Jan. “Kinematics of the Malatya–Ovacik Fault Zone”. Geodinamica Acta 14/1-3 (2001), 103-131.
38. Yayık, Bahar. “Alevi İnanç ve Kültüründe Su Sembolizmi”. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 32 (2023), 135-147.
39. Yıldırım, Münir. “Mircea Eliade’de 'Kutsal ve Kutsal Zaman' Kavramı”. Dini Araştırmalar 10/28 (2007), 59-82.
40. Yılmazçelik, İbrahim. XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Dersim Sancağı. Elazığ: Çağ Ofset, 1999.