Tarâbîşî’nin Hadis Rivayet Tarihi ile İlgili Bazı Görüşlerinin Tenkidi ve Değerlendirilmesi

Yıl 2026, Sayı: 15, 397 - 419, 15.02.2026

Hikmetullah Ertaş

https://doi.org/10.56720/mevzu.1824222

https://izlik.org/JA63WD84SY

Öz

Hz. Peygamber (s.a.s.) ve hadisleri, yalnızca Müslümanların değil, gayri-müslim araştırmacıların da dikkatini çekmiş; bu alanda pek çok çalışma ya-pılmıştır. Gayrimüslim araştırmacıların hadis hakkındaki tenkit ve değerlen-dirmelerini inceleyen çok sayıda makale ve tez bulunmaktadır. Bu araştırma da benzer şekilde, Müslüman olmayan bir düşünür olan Georges Tarâbîşî’nin (ö. 2016) Min İslâmi’l-Kur’ân ilâ İslâmi’l-hadîs adlı eserindeki hadis ilmine yöne-lik görüşlerini ele almaktadır. Tarâbîşî’nin, hadis rivayet tarihine dair ileri sür-düğü; tarihsel süreçte hadislerin niceliksel olarak arttığı ve isnâd sisteminin yerleşmesiyle metin tenkidinin ihmal edildiği şeklindeki iddiaları değerlendi-rilmiştir. Araştırmada, erken dönem hadis sayılarının hem klasik kaynaklar hem de çağdaş dijital veri tabanları ışığında yaklaşık beş bin civarında sabit kaldığı; sonraki dönem hadis koleksiyonlarında yer alan gayr-i mükerrer riva-yetlerin de bu sayıya yakın olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Tarâbîşî’nin metin tenkidinin tamamen göz ardı edildiği iddiasının tarihsel verilerle örtüşmediği; bilakis metin tetkiki uygulamalarının sahâbe döneminden itibaren mevcut olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu bulgular, Tarâbîşî’nin değerlendirmelerinin birçok yönüyle Goldziher, Schacht ve Juynboll gibi oryantalistlerin yaklaşımla-rıyla paralellik gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Tarâbîşî , İsnad Sistemi , Hadis Sayısı , Metin Tenkidi.

A Critique and Evaluation of Tarabishi’s Views on the History of Hadith Transmission

https://izlik.org/JA63WD84SY

Öz

The Prophet Muhammad and his hadiths have attracted the attention not only of Muslims but also of non-Muslim scholars, resulting in a considerable body of research. Numerous articles and theses examine the critiques and assessments of hadith offered by non-Muslim researchers. In this context, the present study analyzes the views of Georges Tarâbîshî (d. 2016), a non-Muslim intellectual, as expressed in his work Min Islâmi’l-Qur’ān ilâ Islâmi’l-Hadîth, focusing specifically on his approach to the science of hadith. Tarâbîshî’s claims regarding the history of hadith transmission—namely, that hadiths increased quantitatively over time and that the establishment of the isnād system led to the neglect of textual criticism—are critically evaluated. The findings indicate that the number of hadiths in the early period remained approximately five thousand, based on both classical sources and contempo-rary digital databases, and that the number of non-duplicate hadiths found in later hadith collections corresponds closely to this figure. Furthermore, Tarâbîshî’s assertion that textual criticism was entirely disregarded does not align with historical evidence; rather, textual scrutiny was practiced from the time of the Companions. These results demonstrate that Tarâbîshî’s evalua-tions parallel, in many respects, the approaches of Orientalists such as Goldziher, Schacht, and Juynboll.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Tarâbîshî , Isnād System , Number of Hadiths , Textual Criticism.

Kaynakça

• Alkan, Arif. Ahmed b. Hanbel’in Hadis Anlayışı ve Müsned. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
• Altıntaş, Fatma Betül. Tarihsel Eleştiri Yöntemleri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
• Arslan, Adem. Şâfiîliğin Kurumsallaşmasında Büveytî ve el-Muhtasarı. Ankara: Fecr Yayınları, 2017.
• Çelikan, Serkan. Oryantalist Düşüncede Hayali Râvî Anlayışı ve Eleştirisi. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
• Ebû Gudde, Abdüfettâh. “İsnad Dindendir”. çev. Kübra Çakmak. Hadis Tetkik-leri Dergisi 15/2 (2017), 145-159.
• İbn Asâkir, Ebu’l-Kâsım Sikatuddin Ali b. Hasan b. Hibetullah. Târîhu medîneti Dımaşk. 80 Cilt. Dımaşk: Dâru’l- Fikr, 1415/1995.
• Ertaş, Hikmetullah. “Makbûl Hadis”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilim-ler Enstitüsü Dergisi 12/1 (30 Nisan 2021), 68-98. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jiss/issue/61916/896238
• Ertaş, Hikmetullah. “Min İslâmi’l-Kur’ân İlâ İslâmi’l-hadîs Eseri Bağlamında Georghe Tarâbîşî’nin (ö. 2016) Sünnet Eksenli Tenkitleri”. İlahiyat Araş-tırmaları. ed. Münir Yıldırım. 91-108. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2019.
• Erul, Bünyamin. “el-İcâbe”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 21/378-379. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
• Güner, Osman. “Haberin Kaynağına Ulaşmada İsnadın Rolü”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (1999), 55-77.
• İbn Hacer, Ebu’l-Fazl Şihâbuddîn Ahmed b. Ali b. Hacer el-Askalânî. en-Nüket ala Mukaddimeti İbni’s-Salâh. 2 Cilt. Medîne: İmâdetu’l-Bahsi’l-İlmî, 1404/1984.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdulmelik. es-Sîretu’n-nebeviyye. 2 Cilt. Kahire : Mektebetu Mustafâ el-Bâbî’l- Halebî, 1375/1955.
• Juynboll, G. H. A. Hadis Tarihinin Yeniden İnşâsı. çev. Salih Özer. Ankara: An-kara Okulu Yayınları, 2002.
• Juynboll, G. H. A. Oryantalistik Hadis Araştırmaları Makaleler. çev. Mustafa Er-türk. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2001.
• Kâdî İyâd, Ebu’l-Fadl ʿIyâd b. Mûsâ el-Yahsubî. Tertîbu’l-medârik ve takrîbu’l-mesâlik. 8 Cilt. Rabat : Vizâretu’l- Evkâf ve’ş-Şuunu’l-İslâmiyye, 1403/1982.
• Karataş, Mustafa. “Hadis Sayım Metotlarının Hadislerin Sayısına Etkisi”. İLAM Araştırma Dergisi 3/2 (1998), 51-71.
• Karataş, Mustafa. Rivayet Tekniği Açısından Hadislerin Artması ve Sayısı. İstan-bul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1998.
• Kazan, Tahsin. “Râvilerin İrsâlda Bulunma Sebepleri”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/1 (2020), 131- 152.
• Kazan, Tahsin - Çakmak, Şenol. “Corc Tarâbîşî’nin Şâfiî’nin Hadislere Yakla-şımına Getirdiği Tenkitler ve Bu Tenkitlerin Değerlendirilmesi”. Tasav-vur/Tekirdağ İlahiyat Dergisi 10/1 (30 Haziran 2024), 411-445. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1453348
• Kızıl, Fatma. “Oryantalistlerin Akademik Hadis Araştırmaları: Ana Eğilimler, Yerleşik Kabuller ve Temel İddialar”. Hadis ve Siyer Araştırmaları 5/1 (2019), 155-245.
• Koçak, Zeynep Canan. “Hadis Tenkidi”. Hadis Usulü. ed. Hikmetullah Ertaş. 189-206. İstanbul: Lisans Yayıncılık, 1. Basım, 2023.
• Koçyiğit, Talât. Hadis Tarihi. Ankara : Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
• Köktaş, Yavuz - Gümüş, Fatih. “Mürsel Hadis Kavramının Gelişiminde İb-nü’s-Salâh’ın Rolü = The Role of Ibn al-Salâh in Mursal Hadith Concept Development”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (2019), 242-263.
• Kutlay, Halil İbrahim. “Mevzû Hadislerin Tespit ve Tenkidinde Metin Bilgi ve Birikiminin Önemi”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 14 (2019), 383-397.
• Kuzudişli, Bekir. “Oryantalizm ve Hadisle İlgilenen Bazı Oryantalistler”. İstan-bul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi [Darulfunun İlahiyat] 7 (2003), 141-172.
• Liv, Cemil. Fıkhın Kaynaklarına ve Fıkıh Mezheplerine Oryantalist Yaklaşım. Anka-ra: Fecr Yayınları, 2020.
• Mohammed, Saad. “Iconic Arab thinker Georges Tarabichi dies at 77”. Ahra-monline (17 Mart 2016). https://english.ahram.org.eg/News/193152.aspx
• Özsoy, Abdulvahap. Hicrî I. Yüzyıl Hadîs Tenkîd Kriterleri ve İlgili Rivayetlerin Değerlendirilmesi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitü-sü, Doktora Tezi, 2011.
• Polat, Salahattin. Hadis Araştırmaları. İstanbul: İnsan Yayınları, 1997.
• Polat, Salahattin. Metin Tenkidi. İstanbul: Marmara İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2010.
• Râmehurmuzî, Ebû Muhammed el-Hasen b. ʿAbdurrahmân b. Hallâd el-Fârisî er-. el-Muhaddisu’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâʿî. Beyrut : Dâru’z-Zehâir, 1438/2016.
• Robson, James. “Hadiste İsnâd”. çev. Musa Erkaya. Hadis ve Siyer Araştırmaları Dergisi 9/2 (2023), 223-233.
• Snober, Ahmed. Mine’n-nebi sallalahu aleyhi ve sellem ile’l-Buhârî : Dirâse fi hare-keti rivayeti’l-hadis ve nakdihi fi’l-kurûn es-selâsetu’l-ûlâ. Amman: Dâru’l-Feth, 1443/2021.
• Şurrâb, Muhammed Muhammed Hasan. el-İmâm ez-Zuhrî Muhammed b. Müs-lim b. ’Ubeydillâh b. Şihâb ’Âlimu’l-Hicâz ve’ş-Şâm. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1414/1993.
• Tarâbîşî, George. Min İslâmi’l-Kur’ân ilâ İslâmi’l-hadîs. Beyrut: Dâru’s-Sâkî, 1.Baskı., 2010.
• Tatlı, Mustafa. Tabiîn Döneminde Hadis Rivayeti. Ankara: TDV Yayınları, 2023.
• Tüzün, İdris. İbn Şihâb ez-Zührî’nin Hadis İlmindeki Yeri ve Rivayetlerinin Hadis Kaynaklarına İntikali. İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Dokto-ra Tezi, 2021.
• Yıldırım, Enbiya. “Metin Merkezli Bir Çaba Olarak Hadiste Metin Tenkidi”. İslam Geleneğinde ve Modern Dönemde Hadis ve Sünnet. ed. Bünyamin Erul. 435-462. İstanbul: Kuramer, 2020.
• Yılmaz, Rahile Kızılkaya. “Muvatta’ ve Sahîh-i Buhârî Çerçevesinde İrsâl-İttisâl Meselesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 21/2 (25 Aralık 2021), 614-629. https://doi.org/10.30627/cuilah.1000281
• Yilmaz, Rahile. “Norman Calder’ın Erken Dönem İslam Hukuku Çalışmaları Adlı Eseri Çerçevesinde Şarkiyat Literatüründe Muvatta’nın Tarihlendi-rilmesi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 24 (2014), 393-407.
• Yücel, Ahmet. Hadis Istılahlarının Doğuşu ve Gelişimi Hicri İlk Üç Asır. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 3. Basım, 2020.
• Yücel, Ahmet. Oryantalisler ve Hadis. İstanbul: Marmara İlahiyat Fakültesi Ya-yınları, 2013.
• Yücel, Ahmet. Oryantalist Hadis Anlayışı ve Eleştirisi. İstanbul: Marmara İlahi-yat Fakültesi Yayınları, 2015.
• Zehebî, Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman ez-. Siyeru a’lâmi’n-nübelâ. 25 Cilt. Beyrut : Müessesetü’r-Risâle, 1405/1985.