Identity, Symbolism and Ethnographic Codes in Pre-Islamic Turkish Clothing

Öz

Throughout history, Turks have been among the prominent civilizations of the Eurasian geography due to their rich cultural heritage and artistic production. Clothing constitutes an important part of this cultural accumulation. This study examines the clothing practices of pre-Islamic Turks within the context of identity formation, symbolism, and ethnographic codes. The conditions of steppe life, economic activities, belief systems, and social structure reveal that clothing is not merely a functional element but also an indicator of identity and belonging. Clothing and decorative elements have served as a symbolic language indicating an individual's social status, gender, age, and the tribe or community to which they belong. Archaeological findings, rock paintings, Kazakh and Russian sources, and textile remains obtained from Central Asian kurgans provide important data on the weaving techniques, motifs, and material preferences used by the Turks. The animal styles, mythological figures, color and pattern choices used in clothing are not merely aesthetic preferences; they are a reflection of cosmological conception, the shamanic belief system, and social hierarchy. Headwear, belts, jewelry, and caftan-type garments, in particular, stand out as visual codes of identity in the collective memory. The study concludes that pre-Islamic Turkish clothing served as a “memory of identity” with its powerful symbolic and ethnographic codes, traces of which can still be seen in today's Turkish culture. In this context, the article aims to make an important contribution to understanding the continuity of Turkish cultural history and evaluating the traces of the past in the construction of modern identity.

Anahtar Kelimeler

• Pre-Islamic Turks
• clothing
• identity
• symbolism
• ethnographic codes
• cultural memory.

İslamiyet Öncesi Türk Giyim-Kuşamında Kimlik, Sembolizm ve Etnografik Kodlar

Öz

Türkler tarih boyunca sahip oldukları zengin kültürel miras ve sanatsal üretimleriyle Avrasya coğrafyasının önemli uygarlıkları arasında yer almıştır. Bu kültürel birikimin önemli bir parçasını ise giyim-kuşam oluşturmaktadır. Bu çalışma, İslamiyet öncesi Türklerin giyim-kuşam pratiklerini kimlik, sembolizm ve etnografik kodlar bağlamında incelemektedir. Bozkır yaşamının koşulları, ekonomik faaliyetler, inanç sistemleri ve toplumsal yapılanma, giyimin yalnızca işlevsel bir unsur değil; aynı zamanda kimlik ve aidiyetin göstergesi olduğunu ortaya koymaktadır. Giysi ve süs unsurları, bireyin sosyal statüsünü, cinsiyetini, yaşını ve mensup olduğu boy ya da topluluğu işaret eden sembolik bir dil işlevi görmüştür. Arkeolojik bulgular, kaya resimleri, Kazak ve Rus kaynakları ile Orta Asya kurganlarından elde edilen tekstil kalıntıları, Türklerin kullandığı dokuma teknikleri, motifler ve malzeme tercihleri hakkında önemli veriler sunmaktadır. Giysilerde kullanılan hayvan üslubu, mitolojik figürler, renk ve desen seçimleri, yalnızca estetik tercih değil; kozmolojik tasavvurun, şaman inanç sisteminin ve toplumsal hiyerarşinin bir yansımasıdır. Özellikle başlıklar, kemerler, takılar ve kaftan türü giysiler, kolektif bellekte kimliğin görsel kodları olarak dikkat çekmektedir. Çalışmada, İslamiyet öncesi Türk giyiminin, günümüz Türk kültüründe hâlen izleri görülebilen güçlü sembolik ve etnografik kodlarıyla bir “kimlik hafızası” işlevi gördüğü sonucuna ulaşılmaktadır. Bu bağlamda makale, Türk kültür tarihinin sürekliliğini anlamak ve modern kimlik inşasında geçmişin izlerini değerlendirmek açısından önemli bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslamiyet öncesi Türkler
• giyim-kuşam
• kimlik
• sembolizm
• etnografik kodlar
• kültürel hafıza.

Kaynakça

1. Abalı, Nurullah. Geleneksellik ve Modernizm Açısından Kılık Kıyafet. İstanbul: İlke Yayıncılık, 2009.
2. Alekseyev, N. Türk Dilli Sibirya Halkların Şamanizmi. Konya: Kömen Yayınları, 2013.
3. Alizade, R. Türk Mitolojisinde Kültler. İstanbul: Aydın Üniversitesi Yayınları, 2012.
4. Alyılmaz, S.- Ayyılmaz, C. “‘Eski Türk Kadın Heykellerinin Düşündürdükleri’”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 3/3/4 (2014), 1-33.
5. Anadol, Cemal. Tarihe Hükmeden Millet Türkler. İstanbul: Bilge Karınca Yayınları, 2010.
6. Aral, Beyza. “‘Kültügin’in Heykel Başındaki Yırtıcı Kuş Tasvirinin Mahiyeti Hakkında’”, 5 (2012), 29-38.
7. Arığ, Ayten. “‘Türklerde Kıyafetin Kısa Tarihi’”. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 22 (2006), 141-160.
8. Artun, E. “Adana ve Osmaniye Halk Kültürü’nde Giyim Kuşam Geleneği”. ed. M. Tekin Koçkar. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi: Türk Halkbilimi Araştırma ve Uygulama Merkezi, 2008.

9. Aslan, Şenay. Türk Mimari Süsleme Sanatında Mitolojik Kaynaklı Hayvan Figürleri (Orta Asya’dan Selçuklu’ya). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, 2005.
10. Aydemir, Âdem. “‘Türk Folklorunda Nişanlanma ve Evlilik Sembolü olarak; 'Gerdanlık, Küpe ve Yüzük’”. Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi, (2010), 1-7.
11. Aytaş, Gıyasettin. “‘Türk Kültür ve Edebiyatında Geyik Motifi ve 'Haza Destan’ı Geyik’”. Hacı Bektaş Veli Dergisi, 2 (1999).
12. Bakır, Abdulhalik. “İslam Dünyasında Tekstil Sanayi, Giyim-Kuşam ve Moda”. Ankara: Bizim Büro, 2005.
13. Baykuzu, Tilla Deniz. “İslam Öncesi Orta Asya Türklerinde Kur ve Kurluk”. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 53/1, 2013. 221-250.
14. Beston, P. “‘Gold of the Great Steppe’ at the Fitzwilliam Museum”. Archaeology/History. 23 Aralık 2021. Erişim 21 Aralık 2025. https://www.petersommer.com/blog/archaeology-history/gold-of-the-great-steppe- afitzwilliam-museum
15. Bozcu, M. M. Bezeklik Mağara Tapınaklarındaki Duvar Resimleri (Doktora Dersi Seminar Çalışması). İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, 2009.
16. Caferoğlu, A. Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Enderun Kitapevi, 1993.
17. Çoruhlu, T. “‘Giyim Kuşam’”. Thema Larousse Tematik Ansiklopedi. Cilt 6. İstanbul, 1993.
18. Çoruhlu, Yaşar. “‘Göktürk Devrinde Bazı Heykeller Üzerine Düşünceler’”. IX. Ortaçağ ve Türk Dönemi kazılan ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu. 171-187. Erzurum, 2006.
19. Çoruhlu, Yaşar. Erken devir Türk sanatı: İç Asya’da Türk Sanatının Doğuşu ve Gelişimi. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
20. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Anahatları. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
21. Çoruhlu, Yaşar. Türk Sanatı’nda Hayvan Sembolizmi: Kozmolojik, Mitolojik, Astrolojik, Dinı̂ ve Edebı̂ Tasavvurlara Göre. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2019.
22. Deveci̇ Bozkuş, Yıldız. İslamiyet Öncesi Dönemin Türk Kültür ve Uygarlığına Genel Bir Bakış. Afyon Kocatepe University Journal of Social Sciences (2022). 335-349.
23. Diyarbekirli, N. Hun Sanatı. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Kültür Yayınları, 1972.
24. Diyarbekirli, N. İslamiyetten Önce Türk Sanatı, Başlangıcından Bugüne Türk Sanatı. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1993.
25. Dovdoi, B. Eski Türk Anıtları ve Taş Heykelleri, Cengiz Han ve Mirasçıları Büyük Moğol İmparatorluğu. İstanbul: Sabancı Üniversitesi Sakıp Sabancı Müzesi, 2006.
26. Ercilasun, A. vd., “Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü”. Cilt 1. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991.
27. Ergin, M. Dede Korkut Kitabı-1. Ankara: TDK Yayınları, 2014.
28. Ersoy, N. Semboller ve Yorunlar. İstanbul: Dönence Yayınları, 2007.
29. Ertuğrul, Erman. “Kazakistan’da Göktürk Kağanını Tasvir Eden Altın Tokalar Bulundu”. Arkeofili. 2024. Erişim 19 Kasım 2025. https://arkeofili.com/kazakistanda-gokturk-kaganini-tasvir-eden-altin-tokalar-bulundu/
30. Ertürk, Nilay. Orta Asya’dan Osmanlı İmparatorluğu’na Türklerde Giyim Kuşam. İstanbul: HayalPerest, 2018.
31. Esin, Emel. Türk Kültür Tarihi, İç Asya’daki Erken Safhalar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 1985.
32. Eyci̇l- Ahmet; Us, Ünzile. “İslamiyet Öncesi Türk Tarihinde Sanatı Etkileyen Unsurlar”. Asia Minor Studies journal 7/1 (2019), 81-94.
33. Genç, Reşat. “‘Türk İnanışları ile Milli Geleneklerinde Renkler ve Sarı-Kırmızı-Yeşil’”. Erdem 9 (27) (1997), 1075- 1110.
34. Gerçek, Merve. Giyimde “Kültürel Taşıyıcılık”. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sanatta Yeterlilik Tezi, İstanbul, 2012.
35. Göktürk, İsmail. Türk Kültür Tarihi Üzerine Yazılar. Iksad Publishing House, Ankara, 2022.
36. Gömeç, S. “İslam Öncesi Türk Tarihinin Kaynakları Üzerine”. Tarih Araştırmaları Dergisi, 20/31 (2000), 51-92.
37. Guliyeva, Minara- Meydan, Cemal. “Büyük Selçuklu Dönemi Saray Giyim Kuşamı”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 16 (2020).
38. Gülensoy, Baybars. Kaya- Duvar Resimleri, Fresk ve Balballarda Eski Türk Tipi Figürleri (Grafik sanatı açısından bir inceleme) (1997).
39. Gülensoy, Tuncer. Orhun’dan Anadolu’ya Türk Damgaları. İstanbul, 1989.
40. Güneri, S. “Eski Türklerde Kenevir Ritüeli”. Veryansın TV. 16 Ocak 2025. Erişim 21 Aralık 2025. https://www.veryansintv.com/yazar/semih-guneri/kose-yazisi/eski-turklerde-kenevir-ritueli
41. Işık, Ramazan. “Türklerde Ağaçla İlgili İnanışlar ve Bunlara Bağlı Kültler”. İlahihay Fakültesi Dergisi, Elâzığ, 2004. 89-106.
42. İnan, A. Tarihte ve Bugün Şamanizm, Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1986.
43. İndirkaş, Z. Türklerde Hükümdar Tacı Geleneği. Ankara: Kültür Bakanlığı Sanat Eserleri, 2002.
44. İskenderzade, Lale Avşar. “‘Dede Korkut Hikayelerinin Türk Plastik Sanatlara Yansıması’”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17 (2007), 319-340.
45. İskenderzade, Lale Avşar. “Göktürk Dönemi İnsan Figürlü Taş Anıtlar”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 24 (2010), 255-269.
46. Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 1983.
47. Kalkan, M. Orta Asya Türk Devletlerinde Ordu ve Savaş Stratejileri. İzmir: Kaynak Yayınları, 1995.
48. Kırgızoğlu, N.G. “‘Anadolu’da Geleneksel Kadın Başlıkları’”. 4. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri, 5. Cilt, Maddi Kültür, Ankara: Kültür Bakanlığı HKAG Yayınları, 1992.
49. Koca, F.-Koca, E.- Vural, T. “Kültürlerarası Etkileşimde Giyim Kuşam”,38. ICANAS Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, (15 Eylül 2007). 793-808.
50. Koca, S. K. Türk Kültüründe Sembollerin Dili. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
51. Koç, Fatma- Koca, Emine. “Orta Asya’dan Anadolu’ya Türklerde Giyim Kuşam Kültürü ve Tarihsel Kökenleri”. Güzel Sanatlarda Yenilikçi Çalışmalar, ed. Göktürk Erdoğan. 229-259. İzmir, 2023.
52. Kopan, Demet. Anadolu’da Deri Giyim Tarihi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008.
53. Kurt, Gökhan. “‘Erken Ortaçağ Türk Kavimlerinde Giyim Kuşam ve Moda’”. Turkish Academic Studies- TURAS 3/2 (20 Aralık 2022), 30-50.
54. Kutlu, M.- Özmen, A. “‘Kimlik(ler) Sembolü Olarak Giyim, Kuşam ve Süsleme’”. Halk Kültüründe Giyim Kuşam ve Süsleme Uluslararası Sempozyum Bildirileri. ed. M. Tekin Koçkar. Eskişehir: Eskişehir Orhangazi Üniversitesi Yayınları, 2008.
55. Küçük, Salim. Eski Türk Kültüründe Renk Kavramı. Bilig, Sayı (2010). 185-210.
56. Liu, Xinru. “Nomads and Oasis Cities: Central Asia from the 9’th to 13’th Century”. The Silk Road, 13 (2015), 45- 59.
57. Lopsan, Mb, K. “‘Tuvaların Eski Gelenekleri’”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 458-468.
58. Ögel, B. Türk Kültür Tarihine Giriş 5, Türklerde Giyecek ve Süslenme (Göktürklerden Osmanlılara). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991.
59. Ögel, B. Türk Kültür Tarihine Giriş: Türklerde Köy ve Şehir Hayatı (Göktürklerden Osmanlılara). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1978.
60. Ötkür, Zulhayat. “Uygur Kadınlarının Geleneksel Giyimi “Perice” ve “Telpek””. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 15 (23 Haziran 2020), 187-193.
61. Özcan, Behiye Asude. “Türk ve Slav Kültüründe Siyah Renk”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 5 (18), (2018), 269-292.
62. Özdar, L. “‘Orta Asya’da Kadın Başlıkları ve Baş Süslemeleri’”. V. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Maddi Kültür Seksiyon Bildirileri, Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, 1997.
63. Özdemir, Melda. “‘Gerede İlçesinde Deri Kemer Yapımı’”. Journal of Turkish Studies 11/Volume 11, Issue 8 (01 Ocak 2016), 271-271.
64. Pilici, Aliona. “‘Tarihsel Süreçte Sembolden İkona: LOGO’”. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanatta Yeterlilik Tezi, 47.
65. Polosmak, N. V. “A Different Archaeology Pazyryk culture: a snapshot, Ukok”. Science First Hand. 2015. Erişim 20 Aralık 2025. https://scfh.ru/en/papers/a-different-archaeology-pazyryk-culture-a-snapshot-ukok-2015-/
66. Potapov, L. Altay Şamanizmi. Konya: Kömen Yayınları, 2012.
67. Roux, Jean-Paul. Türklerin tarihi: Pasifik’ten Akdeniz’e 2000 yıl. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2015.
68. Sakaoğlu, N. – Akbayar, N. Derinin Anadolu’da Bin Yıllık Öyküsü. İstanbul: Orjin Gruoup, 2002.
69. Sakarya, M.- Kızılkaya, H.T. “‘İslam Öncesi Türklerde Kemer Kullanımı ve Özellikleri’”. Ulakbilge, 53 (2020), 1211- 1229.
70. Salman, Fikri. “Başlangıcından Türkiye Selçuklularına Kadar Türklerde Tekstil ve Dokumacılık Sanatı”. Türkler, Cilt 4, 208-214. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
71. Salman, Fikri. “Göktürk Dönemi Kıyafetleri”. Sanat Dergisi (Eylül 2006). 12-34.
72. Salman, Fikri. Başlangıcından Anadolu Selçuklularının Sonuna Kadar Türklerde Kıyafet Biçimleri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, 2013.
73. Serbest, Kamile. “Uygur Türklerinin Giyim-Kuşam Kültüründe Öne Çıkan Semboller”. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi 11/34 (20 Mart 2023), 194-213.
74. Seroşevskiy, V. Yakutı: Opıt Etnografiçeskogo İsledovaniya. Saint Peretburg: Russkoe Geografiçeskogo Obşestvo, 1896.
75. Shahgoli, N. vd. “Dede Korkut Kitabı’nın Günbet Yazması: İnceleme, Metin, Dizin ve Tıpkıbasım” Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 16 (2), (2019), 147-379.
76. Süslü, Ö. Tasvirlere Göre Anadolu Selçuklu Kıyafetleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2007.
77. Şeşen, Ramazan. İbn Fadlan Seyahatnamesi ve Ekleri. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 1995.
78. Şimşek, Esma. “Giresun ve Çevresinde Anlatılmakta olan “Ana Geyik” Efsanesinde Mitolojik Unsurlar”. Milli Folklor 4/26 (1995). 17-22.
79. Tavkul, U. “Tarihi Türk Erkek Kıyafetleri”. Milli Folklor 19 (1993), 40-45.
80. Tekçe, F. Pazırık. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993.
81. Tezcan, Mahmut. “‘Giyim Olgusuna Sosyo-Kültürel Bakış ve Türklerde Giyim’”. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Dergisi 16 (1) (1983).
82. Türkoğlu, S. Tarih Boyunca Anadolu’da Giyim Kuşam. İstanbul: Arkeoloji Sanat Yayınları, 2002.
83. Yeşilyurt, E. “‘Baş Bağlamanın İletişimdeki Dili’”. Halk Kültürü’nde Giyim-Kuşam ve Süsleme Uluslararası Sempozyumu Bildirileri. ed. M. Tekin Koçkar. Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi, 2008.
84. Zümbül, T. – Değerli, N. “‘Şaman Giysileri Üzerindeki Desenler ve Semboller’”. Social Mentality and Researcher Thinkers Journal 8 (2022), 2004-2017.