Occupational Well-Being of Clinical Psychologists in Turkey: A Grounded Theory Research

Öz

This study examines the effects of being a clinical psychologist and working as a psychotherapist on professionals in Turkey in terms of personal, environmental and professional elements using the Grounded Theory method. The sample consists of 12 participants (8 female, 4 male) working in private psychotherapy centers, hospitals and clinical psychology programs of universities in Istanbul. The research findings show that the process that starts with the motivation for choosing a profession is shaped by compelling and facilitating factors and this process continues with the individual strategies developed. In this article the professional process in Turkey and the effects of this process on clinical psychologists are discussed with the concepts of professional well-being, competence and self-efficacy. It is thought that the strategies implemented primarily for professional competence and professional well-being contribute to other dimensions of well-being of individuals. At the same time, the concepts of competence and self-efficacy that are effective in the application of these strategies are also discussed in line with the research findings. Based on the research results, it is thought that acquiring self-care skills in addition to the defined strategies can prevent possible ethical violations and contribute to a qualified and safe mental health service. For this reason, self-care skills should be considered as a part of psychology education, a continuous and sustainable need, and supported with in-service training.

Anahtar Kelimeler

• Clinical Psychologist
• Psychotherapist
• Self-Efficacy
• Well-Being
• Psychology

Türkiye’de Klinik Psikologların Mesleki İyilik Hali: Bir Gömülü Kuram Araştırması

Öz

Bu araştırma Türkiye’de klinik psikolog olma ve psikoterapist olarak çalışma deneyiminin bu alanda çalışan katılımcılar üzerindeki etkilerini kişisel, çevresel ve mesleki unsurlar doğrultusunda Gömülü Kuram yöntemi ile ele almaktadır. Çalışmanın örneklemi İstanbul’da özel psikoterapi merkezleri, hastaneler ve üniversitelerin klinik psikoloji programlarında görev yapan 12 katılımcıdan (8 Kadın, 4 erkek) oluşmaktadır. Araştırma bulguları, meslek seçimine yönelik motivasyon ile başlayan sürecin, zorlayıcı ve kolaylaştırıcı faktörlerle şekillendiğini ve bu sürecin geliştirilen bireysel stratejilerle devam ettiğini göstermektedir. Makalede Türkiye’deki mesleki süreç ve bu sürecin klinik psikologlara yönelik etkileri; mesleki iyilik hali, yeterlik ve öz yeterlik kavramları ile tartışılmıştır. Temel olarak mesleki yeterlik ve mesleki iyilik hallerine yönelik stratejilerin, kişilerin diğer iyilik hali boyutlarına da katkı sunduğu düşünülmektedir. Aynı zamanda kişilerin bu stratejileri uygulamalarında etkili olan yeterlik ve öz yeterlik kavramları da araştırma bulguları doğrultusunda tartışılmıştır. Araştırma sonuçlarından hareketle, tanımlanan stratejilere ek olarak öz bakım becerileri edinilmesinin; oluşabilecek etik ihlalleri önleyebileceği, nitelikli ve güvenli bir ruh sağlığı hizmetine katkı sunabileceği düşünülmüştür. Bu sebeple, öz bakım becerilerinin psikoloji eğitiminin bir parçası olması, sürekli ve sürdürülmesi gereken bir ihtiyaç olduğu şeklinde değerlendirilmesi ve meslek içi eğitimlerle de desteklenmesinin önemli olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Klinik Psikolog
• Psikoterapist
• Öz Yeterlik
• İyilik Hali
• Psikoloji

Etik Beyan

Bu araştırma, kamu, ticari veya kâr amacı gütmeyen kuruluşlardan herhangi bir özel hibe almamıştır.

Kaynakça

1. American Psychological Association. (2016, Mart 25). Clinical psychology. 20 Mart 2022 tarihinde erişildi, https://www.apa.org/education-career/guide/subfields/clinical
2. Amerikan Psikoloji Derneği. (2017). Psikologların etik iİlkeleri ve davranış kuralları. 2024 tarihinde https://www.apa.org/ethics/code adresinden alındı.
3. Acar, H. (2021). Karar verme tarzlarının öz yeterlilik ve kaygı düzeyleri açısından incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Eğitim Enstitüsü.
4. Aksakal, N., ve Kırkaya, İ. (2013). Gömülü teori: Spor bilimlerinde kullanılabilirliği. CBÜ Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 8(1), 1–10.
5. Alpaslan, M. M., Akkuş, N., Özlen, S., ve Kuru Alpaslan, F. (2019). Ortaokul öğrencilerinin fen öğrenimine yönelik öz-yeterlik kaynakları, öz-yeterlik, akademik başarıları ile kariyer yönelimi arasındaki ilişkinin incelenmesi. Eğitim Kuram ve Uygulama Araştırmaları Dergisi, 5(3), 352–360.
6. Altındağ, F. (2021). Ergenlerde madde kullanım bozukluğunun madde bağımlılığından korunmada öz-yeterlilik ölçeği ve anne-baba tutum ölçeği ile değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Gelişim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
7. Aslan, S., ve Altınöz, A. E. (2010). İçgörü kavramı ve şizofreni tekrarlayıcı nitelikte bir travma olarak aile ı̇çi şiddetin psikoz ile ı̇lişkisi, Psikiyatride Derlemeler, Olgular ve Varsayımlar (RCHP), 4(1-2), 23-32.
8. Ateş, N. (2020). 20–35 yaşları arasındaki hiç evlenmemiş bireylerde yalnızlık, sosyal destek, bağlanma stilleri ve psikolojik iyilik hali (Yüksek lisans tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Fakültesi.

9. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. Freeman.
10. Bandura, A., Reese, L., ve Adams, N. E. (1982). Microanalysis of action and fear arousal as a function of differential levels of perceived self-efficacy. Journal of Personality and Social Psychology, 43(1), 5-21. https://doi.org/10.1037/0022-3514.43.1.5
11. Barnett, J. E., Baker, E. K., Elman, N. S., ve Schoener, G. R. (2007). In pursuit of wellness: The self-care imperative. Professional Psychology: Research and Practice, 38(6), 603-612. https://doi.org/10.1037/0735-7028.38.6.603
12. Baruch, V. (2004). Self-care for therapists: Prevention of compassion fatigue and burnout. Psychotherapy in Australia.
13. Berk, P. M. (2010). Letting the light in: Transforming your pain into power.
14. Biçer, D. (2021). Eğitimde program geliştirme programı okul öncesi öğretmenliği lisans programı yeterliliklerinin belirlenmesi ve yeterliliklere dayalı bir program değerlendirmesi (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
15. Cordova, M. J., Cunningham, L. L., Carlson, C. R., ve Andrykowski, M. A. (2001). Posttraumatic growth following breast cancer: A controlled comparison study. Health Psychology, 20(3), 176-185. https://doi.org/10.1037/0278-6133.20.3.176
16. Creswell, J. W. (1998). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five traditions. Sage.
17. Creswell, J. W. (2015). Nitel araştırma yöntemleri (M. Bütün ve S. B. Demir, Çev.). Siyasal Kitabevi.
18. Dede, Y., ve Yaman, S. (2008). Fen öğrenmeye yönelik motivasyon ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Necatibey Eğitim Fakültesi Elektronik Fen ve Matematik Eğitimi Dergisi, 2(1), 19–37.
19. Demir, R., ve Türk, F. (2020). Pozitif psikoloji: Tarihçe, temel kavramlar, terapötik süreç, eleştiriler ve katkılar. Uluslararası Akademik Psikolojik Danışma ve Rehberlik Araştırma Dergisi, 2(2).
20. Demirtaş, Z., ve Ersözlü, A. (2010). Liselerde görev yapan öğretmenlerin iş doyum düzeyleri. E-Journal of New World Sciences Academy Education Sciences, 5(1), 199–209.
21. Dignam, J. T., ve West, S. G. (1988). Social support in the workplace: Tests of six theoretical models. American Journal of Community Psychology, 16(5), 701-724. https://doi.org/10.1007/BF00930022
22. Doğan, T. (2006). Üniversite öğrencilerinin iyilik halinin incelenmesi. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 30(30), 120–129.
23. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ). (2018). Reducing risks, promoting healthy life: The ort health report. http://www.who.int/whr/2002/chapter4/en/index4.html Erbaş, S. (2021). Eksensel kodlama. https://acikders.ankara.edu.tr/mod/resource/view.php?id=72605 (Erişim Tarihi: 22.02.2022)
24. Erdil, O., Keskin, H., İmamoğlu, S. Z., ve Erat, S. (2004). Yönetim tarzı ve çalışma koşulları, arkadaşlık ortamı ve takdir edilme duygusu ile iş tatmini arasındaki ilişkiler: Tekstil sektöründe bir uygulama. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 5(1), 17–26.
25. Ergüven, D. A. (2019). Özel eğitim alanında çalışan alan dışı öğretmenlerin mesleki yeterliliklerinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
26. European Federation of Psychologists’ Associations (EFPA). (2005). Meta-code of ethics. http://www.efpa.eu/ethics/meta-code-of-ethics (Erişim Tarihi: 04.02.2022)
27. Figley, R. C. (2002). Compassion fatigue: Psychotherapists’ chronic lack of self-care. JCLP/In Session: Psychotherapy in Practice, 58(11), 1433–1441. https://doi.org/10.1002/jclp.10090
28. Foster, L. T., Keller, C. P., McKee, B., ve Ostry, A. (2011). British Columbia atlas of wellness (2nd ed.). Western Geographical Press. https://dspace.library.uvic.ca/handle/1828/3838 (Erişim Tarihi: 04.02.2022)
29. Görgülü, B. D., ve Kumova, F. (2022). Psikoterapistlerde duygusal tükenmişlikle başa çıkma mekanizmaları, kontrol odağı ve duygusal denge eğiliminin ilişkisi. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi.
30. Gülbetekin, G. (2019). İlkokul öğretmenlerinin kişilik özellikleri ile mesleki yeterlilikleri arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Aydın Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Hettler, B. (1980). Wellness promotion on a university campus. Family ve Community Health, 3(1), 77-95. https://doi.org/10.1097/00003727-198005000-00008
32. Van Hoy, A., ve Rzeszutek, M. (2022). Burnout and psychological wellbeing among psychotherapists: A systematic review. Frontiers in Psychology, 13, Article 928191. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.928191
33. Karadağ, Y. (2019). DEHB tanısı olan ve olmayan ergenlerin öz-yeterlik düzeyleri ile ebeveynlerinin DEHB belirtileri ve öz-yeterlik düzeylerinin karşılaştırılması (Yüksek lisans tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
34. Kaya, B. (2021a). Psikoloji öğrencilerinde stresle başa çıkma davranışlarının öz-yeterlik üzerindeki etkisinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Gelişim Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü.
35. Kırmızıkaya, E. (2022). Psikologlarda dayanıklılık, algılanan sosyal destek ve bazı demografik özelliklerin eşduyum yorgunluğu ile ilişkisi (Yüksek lisans tezi). İstanbul.
36. Korkut-Owen, F., ve Owen, D. W. (2012). İyilik Hali Yıldızı Modeli: Uygulanması ve değerlendirilmesi. Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 2(9), 24–33.
37. Korkut, Y., Müderrisoğlu, S., ve Tanık, M. (2006). Klinik psikoloji alanında karşılaşılan etik ihlal örnekleri ve nasıl ele alındıklarının değerlendirilmesi. Türk Psikoloji Yazıları, 9(18), 49–61.
38. Kotaman, H. (2008). Öz-yeterlilik inancı ve öğrenme performansının geliştirilmesine ilişkin yazın taraması. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 21(1), 111–133.
39. Köroğlu, Ö. (2011). İş doyumu ve motivasyon düzeylerini etkileyen faktörlerin performansla ilişkisi: Turist rehberleri üzerine bir araştırma (Yüksek lisans tezi). Balıkesir Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
40. Köylüoğlu, B., ve Yalçınkaya Alkar, Ö. (2021). Psikoterapistlerin mesleki yeterliliğini belirleyici bazı değişkenler: Yeterliliğinin değerlendirilmesi, kişisel terapi, öz bakım, duygusal yeterlilik. Muhakeme Dergisi, 4(1), 14–27.
41. Kuzgun, Y. (2003). Meslek rehberliği ve danışmanlığına giriş. Nobel Yayınları.
42. Laverdière, O., Ogrodniczuk, J. S., ve Kealy, D. (2019). Clinicians’ empathy and professional quality of life. The Journal of Nervous and Mental Disease, 207(2), 49-52. https://doi.org/10.1097/NMD.0000000000000927
43. Lopez-Garrido, G. (2020). Self-efficacy. SimplyPsychology. https://www.simplypsychology.org/self-efficacy.html (Erişim Tarihi: 22.02.2022)
44. Mamacı, M. (2021). Ruh sağlığı çalışanlarının çeşitli değişkenler açısından karşılaştırması: Duygusal emek, psikolojik sermaye ve iyi oluş. Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 17(35).
45. McNeill, B. W., ve Worthen, V. (1989). The parallel process in psychotherapy supervision. Professional Psychology: Research and Practice, 20(5), 329–333. https://doi.org/10.1037/0735-7028.20.5.329
46. Miller, G. D., ve Foster, L. T. (2010). Critical synthesis of wellness ort he re. https://dspace.library.uvic.ca/bitstream/handle/1828/2894/Critical_Synthesis%20of%20Wellness%20Update.pdf?sequence=5&isAllowed=y (Erişim Tarihi: 04.02.2022)
47. Morissey, J., ve Tribe, R. (2001). Parallel process in supervision. Counselling Psychology Quarterly, 14(2), 103–110.
48. Myers, J. E., Sweeney, T. J., ve Witmer, J. (2000). The Wheel of Wellness: A holistic model for treatment planning. Journal of Counseling and Development, 78(3), 251–266. https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.2000.tb01906.x
49. Myers, J. E., ve Sweeney, T. J. (2004). The indivisible self: An evidence-based model of wellness. Journal of Individual Psychology, 60, 234–244.
50. Needham, B. L., ve Crosnoe, R. (2005). Overweight status and depressive symptoms during adolescence. Journal of Adolescent Health, 36(1), 48–55. https://doi.org/10.1016/j.jadohealth.2003.12.015
51. Neuman, W. L. (2013). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nitel ve nicel yaklaşımlar (S. Özge, Çev.). Yayınodası.
52. Neuman, W. L. (2014). Social research methods: Qualitative and quantitative approaches (7th ed.). Pearson Education Limited.
53. Nissen-Lie, H. A., Havik, T. E., Høglend, A., Monsen, J. T., ve Rønnestad, M. H. (2013). The contribution of the quality of therapists’ personal lives to the development of the working alliance. Journal of Counseling Psychology, 60(4), 483–495. https://doi.org/10.1037/a0033643
54. Oktaş, Ş. (2021). Mesleki doyumun yordayıcıları olarak psikolojik sağlamlık, öz yeterlilik ve ikincil travmatik stres (Yüksek lisans tezi). Trabzon Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Eğitim Bilimleri ABD.
55. Onur, B. (2004). Gelişim psikolojisi. Ankara: İmge Kitabevi.
56. Owen-Korkut, F., Doğan, T., Çelik-Demirbaş, N., ve Owen, D. W. (2016). İyilik Hali Yıldızı Ölçeği’nin geliştirilmesi. Journal of Human Sciences, 13(3), 5013–5031.
57. Owen, F. K., Çelik, N. D., ve Doğan, T. (2017). Üniversite öğrencilerinde iyilik halinin yordayıcısı olarak psikolojik sağlamlık. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 16(64), 1461–1479.
58. Özdirek, S. (2021). Üniversite öğrencilerinde uzaktan eğitime yönelik tutumlar ile akademik öz-yeterlik arasındaki ilişkinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Nişantaşı Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
59. Özgönül, Ö., ve Ümmet, D. (2020). Ruh sağlığı uzmanlarının duygu ifadesi ve danışma öz yeterliklerinin iyi oluşlarına olan etkisi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar – Current Approaches in Psychiatry, 12(Suppl 1), 70–81.
60. Posluns, K., ve Gall, T. L. (2019). Dear mental health practitioners, take care of yourselves: A literature review on self-care. International Journal for the Advancement of Counselling, 41(1), 1–20. https://doi.org/10.1007/s10447-019-09382-w
61. Rachele, J. N., Washington, T. L., Cockshaw, W. D., ve Brymer, E. (2013). Towards an operational understanding of wellness. Journal of Spirituality, Leadership and Management, 7(3), 3–12. https://doi.org/10.15183/slm2013.07.1112
62. Renger, R. F., Midyett, S. J., Mas, S., et al. (2000). Optimal living profile: An inventory to assess health and wellness. American Journal of Health Behavior, 24(6), 403–412.
63. Roscoe, L. J. (2009). Wellness: A review of theory and measurement. Journal of Counseling and Development, 87(2), 216–226. https://doi.org/10.1002/j.1556-6678.2009.tb00570.x
64. Ryff, C. D., ve Singer, B. (2000). Interpersonal flourishing. Personality and Social Psychology Review, 4(1), 30–44. https://doi.org/10.1207/S15327957PSPR0401_4
65. Sarp Astan, G. (2017). Müzik öğretmeni adaylarının mesleki yeterlik ve öz-yeterlik algıları (Yüksek lisans tezi). Yakın Doğu Üniversitesi.
66. Schaefer, J. A., ve Moos, R. H. (1992). Life crises and personal growth. In B. N. Carpenter (Ed.), Personal coping= Theory, research, and application (p. 149– 170). Praeger Publishers/Greenwood Publishing Group.
67. Schultz, D. P., ve Schultz, S. E. (2012). Modern psikoloji tarihi (Y. Aslay, Çev.). Kaknüs Yayınları.
68. Siegel, B. (1989). Peace, love, and healing. New York: Harper ve Row.
69. Şahin, D. (2022). Wellbeing and work. In Ö. Yazıcı (Ed.), Special Human Resource Management Practices and Strategy (s. 183–198). Nova.
70. Stake, R. E. (1998). Case studies. In N. K. Denzin ve Y. S. Lincoln (Eds.), Strategies of qualitative inquiry (pp. 86–104). Sage.
71. Strauss, A., ve Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research. Sage.
72. Tatlıoğlu, S. S. (2021). Öğrenmeye sosyal-bilişsel bir bakış: Albert Bandura. Sosyoloji Notları, 5(1), 15–30.
73. Teke Kaynarca, K. (2019). Çalışanların iyilik halinin ölçülmesi ve işe devam durumu ilişkisi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Medipol Üniversitesi.
74. Türk Psikologlar Derneği. (2004). Etik Yönetmelik. İstanbul.
75. Türk Psikologlar Derneği. (2023). Sıkça Sorulan Sorular. https://psikolog.org.tr/sikca-sorulan-sorular
76. Ülkü, S. (1976). Meslek seçimi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 8(4).
77. Westgate, C. E. (1996). Spiritual wellness and depression. Journal of Counseling ve Development, 75(1), 26–35. https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.1996.tb02311.x
78. Wolstein, B. (1996). The analysis of transference as an interpersonal process. American Journal of Psychotherapy, 50(4), 499–509. https://doi.org/10.1176/appi.psychotherapy.1996.50.4.499
79. Yiğit, K. T., ve Maçkalı, Z. (2022). Dezavantajlı gruplarla çalışan psikologlarda eşduyum yorgunluğu. Klinik Psikoloji Dergisi, 302–316.
80. Yumru, M. (2019). Ruh sağlığı alanında etik ve sınırlar. Klinik Psikiyatri, 22, 5–6.
81. Žižek, S. (2015). İdeolojinin yüce nesnesi (T. Birkan, Çev.). Metis.