Yeşilçam’daki Din Adamı Tiplemelerinin Söylembilim Bağlamında İncelenmesi: Kemal Sunal Filmleri Örneği

Öz

Sahip olduğu eğlendiricilik özelliğinin yanı sıra görsel ve işitsel bir materyal olan sinema, kültürel bir taşıyıcı olarak halkın belleğinde yer edinecek olan imajların şeklinin belirlenmesinde de önemli bir aktör olmaktadır. Birçok farklı karakterin yansıtıldığı sinema filmleri içinde kültürün oluşumunda önemli etkenlerden biri olan din adamı kimliği de temsil edilen tiplemelerden biridir. Bu bağlamda din görevlisi ve dindar halk kesimlerinin temsiline dair söylembilimsel çözümlemeler yapmaya imkân veren Yeşilçam filmleri içinde din adamı tipleştirmelerinin ifade ettiği anlam seti çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Yeşilçam filmleri içerisinden Kemal Sunal’ın başrolde olduğu film senaryolarının çalışma materyali olarak belirlendiği bu araştırmanın “Yeşilçam sinemasında din adamı tipolojisi nasıl temsil edilmiştir?” temel sorusu etrafında problem durumunu şu şekilde ifade etmek mümkündür: Sinema ve televizyonun gerçekliği oluşturma ve dönüştürme imkânı var mıdır? Eğer varsa bunu nasıl yapmaktadır? Toplumun yoğun ilgisiyle karşılaşan Yeşilçam filmlerinde din adamı ve dindar halk tiplemelerinin yer aldığı sahneler hangi özelliklerle öne çıkmaktadır? Din adamı ve dindar halkı canlandıran karakterler, olumlu veya olumsuz bir örneklendirmenin ya da bir karşılaştırmanın konusu yapılmış mıdır? Eğer mezkur sahnelerde bir yorum yapmaya imkan verecek kadar canlandırmalar mevcutsa din adamı ve dindar halkın filmin geneli içerisinde yerleştirildiği pozisyon nasıl bir zemine sahiptir? Eleştirel söylem analizi ilkeleri çerçevesinde araştırmada bu soruların cevapları aranmış, içinde din adamı tipleştirmelerinin bulunduğu filmler kota örnekleme yöntemiyle belirlenerek ilgili sahneler çözümlemelere örnek olarak sunulmuştur. İncelenen filmlerde temsil edilen din adamı tipolojisinin devlet tarafından atanan bir görevli olarak değil bölgenin kendi dinamikleri içinde ortaya çıkan geleneksel bir karakter taşıdığı gözlemlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Sinema
• Din
• Din Adamı
• Söylembilim
• Kemal Sunal Filmleri.

An Analysis Of Clergyman Typecasting İn Yeşilçam İn The Context Of Discourseology: Example Of Kemal Sunal Movies

Öz

In addition to its entertainment function, cinema being both a visual and auditory medium serves as a significant agent in shaping the images that become ingrained in the public consciousness as cultural carriers. Among the many characters portrayed in cinema, the identity of the clergyman, which constitutes one of the key elements in the formation of culture, is also among the represented types. In this context, the set of meanings conveyed through the typologies of clergymen in Yeşilçam films which allow for discourse based analyses of the representation of religious officials and devout segments of society constitutes the subject of this study. In this study, which designates as its research material the film scripts of Yeşilçam productions starring Kemal Sunal, the problem can be articulated around the central question: “How is the typology of the clergyman represented in Yeşilçam cinema?” From this central question arises the following problem: Do cinema and television have the opportunity to create and transform reality? If so, through what mechanisms do they achieve this? In Yeşilçam films that have attracted significant public attention, what distinctive features characterize the scenes depicting clergymen and devout members of society? Have the characters portraying clergymen and devout members of society been presented as subjects of positive or negative exemplification, or as objects of comparison? If there are sufficient portrayals to allow for interpretive commentary on these scenes, on what basis are clergymen and devout individuals positioned within the overall structure of the film? Within the framework of the principles of critical discourse analysis, this study seeks to answer these questions. Films that contain typologies of clergymen were identified through quota sampling, and the relevant scenes were presented as examples for analysis. An analysis of the selected films reveals that the represented clerical typology embodies a traditional character rooted in the region's own socio-religious dynamics, rather than functioning as a bureaucratically appointed state official.

Anahtar Kelimeler

• Sociology Of Religion
• Cinema
• Religion
• Clergyman
• Discourse
• Kemal Sunal Movies.

Kaynakça

1. Denis, McQuail - Windahl, Sven. İletişim Modelleri. çev. Konca Yumlu. Ankara: İmge Kitabevi, 2017.
2. Dursun, Çiler. "Eleştirel Söylem Çözümlemesi". Felsefe Ansiklopedisi. ed. Ahmet Cevizci, 5/335-344. Ankara: Ebabil Yayıncılık, 2007.
3. Enderun, Mehmet Akif. Beyaz Perdenin Din Algısı. İstanbul: Işık Yayınları, 2011.
4. Ercan, Gülsüm Songül - Danış, Pınar. "Söylem, Söylem Çözümlemesi ve Eleştirel Söylem Çözümlemesi: Tanımları ve Kapsamları". Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (2019), 527-552.
5. Foucault, Michel. Özne ve İktidar. çev. Işık Ergüden – Osman Akınhay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014.
6. Güçhan, Gülseren. Toplumsal Değişme ve Türk Sineması. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 1992.
7. Güneş, Abdurrahman. “Medyanın Olumsuz Din Algısına Etkisi”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 28/1 (2018), 203-216.
8. Gür, Tahir. "Post-Modern Bir Araştırma Yöntemi Olarak Söylem Çözümlemesi". Zeitschrift für die Welt der Türken/Journal of World of Turks 5/1 (2013), 185-202.

9. İnce, Mustafa - Yılmaz, Mesut. “Türk Sinemasında Din Adamlarının Sunumu: Kemal Sunal Filmlerindeki Dini Karakterler Üzerine Bir İnceleme”. Journal of Humanities and Tourism Research, 10(3), (2020) 726-741.
10. Karadoğan, Ali - Öztürk, Semire Ruken. Türkiye’de Sinema Sansürünün Tarihi: Sansür Karar Defterleri Üzerine Bir İnceleme 1932-1988, Cilt: 3. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2022.
11. Kurtdaş, M. Çağlar. Sinema Sosyolojisine Giriş. Çanakkale: Paradigma Akademi, 2021.
12. Lüleci, Yalçın. Türk Sineması ve Din. İstanbul: Es Yayınları, 2009.
13. Maraşlı, Gülşah Nezaket. Günahıyla Sevabıyla Yeşilçam. İstanbul: Ufuk Yayınları, 2011.
14. Mills, Sara. Söylem ve İktidar. çev. James Cem Yapıcıoğlu. Ankara: Fol Yayınları, 2023.
15. Özdemir, Halide. Türk Sinemasında Din Olgusu: Kemal Sunal Filmleri Örneği. Karaman: Karamanoğlu Mehmet Bey Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
16. Özer, Nuri Paşa. İdeoloji, İktidar, Medya, Söylem. İstanbul: Çizgi Kitabevi, 2019.
17. Öztürk, Serdar. Sinema Felsefesine Giriş. Ankara: Ütopya Yayınevi, 2020.
18. Öztürk, Serkan - Demir, Deniz. “Türk Komedi Filmlerinde Din Öğreticilerinin ve Görevlilerinin Temsili: Kemal Sunal Filmleri (Kibar Feyzo, Şark Bülbülü, Davaro, Deli Deli Küpeli) Örneklemi”. Türkiye Film Araştırmaları Dergisi, 1(2), (2021), 165-177.
19. Sözen, Edibe. Söylem. İstanbul: Profil Kitap, 2017.
20. Şah, Umut. "Eleştirel Söylem Analizi: Temel Yaklaşımlar". Kültür Araştırmaları Dergisi 7 (2020), 210-231.
21. Tezcan, Mahmut. Sanat Sosyolojisi. Ankara: Anı Yayıncılık, 2018.
22. Uçar, Anıl Kaan. "Film İncelemelerinde Yöntem Arayışı Eleştirel Söylem Çözümlemesi". Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimlerde Yeni Arayışlar ve Çalışmalar. ed. Ayşe Çatalcalı Ceylan, 151-165. İzmir: Serüven Yayınevi, 2021.
23. Uzdu, Halil. Türk Sinemasında Din ve Modernleşme (1960-1975) (Din Sosyolojisi Açısından Bir İnceleme). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
24. Yaylagül, Levent. Sinema Toplum Siyaset. Ankara: Dipnot Yayınları, 2018.
25. Yenen, İbrahim. Toplumsal Tezahürleri Bağlamında Türk Sinemasında Din, Dindarlık ve Din Adamı Olgusu. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
26. Yılmaz, Sümeyye. Yeni Dönem Türk Sinemasında Din (2015 Yılı Sonrasında Çekilen Filmlerde Dini Sinema Örneklerinin İncelenmesi). Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
27. Yorulmaz, Bilal. Sinema ve Din Eğitimi. İstanbul: Dem Yayınları, 2015.
28. Yorulmaz, Bilal vd. Sinema ve Din. İstanbul: Dem Yayınları, 2015.
29. Zizek, Slavoj. "Toplumsalın Kalbindeki Film". çev. Sona Ertekin. Filmlerle Sosyoloji. haz. Bülent Diken - Carsten B. Lausten, 11-15. İstanbul: Metis Yayınları, 2014.