Theological Theories on the Origin of Languages in Islamic Kalam

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 1, 63 - 76, 31.12.2025

Yusuf Yaran

Öz

Theories concerning the origin of languages have maintained their significance in Islamic kalam since the earliest periods. After emphasizing the importance of language as a social and intellectual phenomenon, the article addresses debates that have developed particularly within the framework of God’s attribute of kalām (divine speech). Four primary approaches emerge regarding the origin of languages: the divine (tevqīfī) theory, the human-constructed (istilāḥī) theory, a synthesizing approach combining both, and the tawaqquf position, which refrains from reaching a definitive conclusion. While scholars of the Ahl al-Sunnah tradition argue that language was divinely taught and that God’s kalām is eternal, the Mu‘tazilite school views language as a product of human social convention. The article thoroughly examines the rational and scriptural (naqlī) evidence supporting these perspectives, ultimately concluding that the most plausible view is the synthesizing theory, which maintains that while the foundational structure of language is divine in origin, its subsequent development is human in nature.

Anahtar Kelimeler

Language , origin , divine , man-made , abstain

Dillerin Kökenine İlişkin Kelam Teorileri

Öz

İslam kelamında dillerin kökenine dair ortaya konan teoriler ilk dönemlerden itibaren gündemdeki yerini korumuştur. Dilin toplumsal ve düşünsel bir olgu olarak önemi vurgulandıktan sonra, özellikle Allah’ın kelâm sıfatı bağlamında şekillenen tartışmalara yer verilmektedir. Dillerin kökeni konusunda dört temel yaklaşım öne çıkmaktadır: ilâhî (tevkîfî) kökenli olduğu görüşü, insan ürünü (ıstılâhî) olduğu görüşü, her iki kaynağı da birleştiren sentez yaklaşımı ve bu konuda kesin bir yargıya varmaktan kaçınan tevakkuf anlayışı. Ehl-i Sünnet kelamcıları, dili Allah’ın öğrettiğini ve kelâmın ezelî olduğunu savunurken; Mu‘tezile ekolü, dili insanın sosyal uzlaşısıyla ortaya çıkan bir olgu olarak değerlendirmiştir. Makalede, bu görüşlerin dayandığı aklî ve naklî deliller detaylı biçimde tartışılmış, en makul yaklaşım olarak dilin temel yapısının ilâhî, gelişiminin ise beşerî olduğunu savunan birleştirici görüşün isabetli olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Dil , Köken , Tevkîfî , Istılâhî , Tevakkuf

Kaynakça

• Altunya, H. (2009). Kâdî Abdülcebbâr’da Söz (Kelam)-Anlam İlişkisi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi.
• Aslan, İ. (2005). Sözün Mahiyeti ve Bu Bağlamda Bir Söz Olarak Kelamullah (Dilbilimsel Bir Yaklaşım). Kelâm Araştırmaları Dergisi (KADER), 3 (1), 141-163.
• Bâkıllânî. (1998). et-Takrîb ve’l-İrşâd es-Sağîr, thk. Abdullah b. Ali Ebû Zenîd. Müessesetü’r-Risâle.
• Bingöl, A. (2007). İletişim Bağlamında Anlam ve Dil. Felsefe Dünyası, 46, 1-11.
• Câhız, E. O. (1969). Kitâbu’l-Hayevân, thk. Abdüsselam Muhammed Harun. C. I. Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî.
• Cüveynî, İ.-H. (1979). el-Burhân fî Usûli’l-Fıkh, thk. Abdülazîm ed-Dîb. Câmiatü Katar.
• Çam, E. G. (2018). Dillerin Kökenine İlişkin Kelâmî Yaklaşımlar: Bakıllanî Örneği. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 45, 367-388.
• Çapak, İ. (2004). Sokrates ve Gazâli’ye Göre Dil’in Menşei. Dinî Araştırmalar Dergisi, 6 (18), 65-74.
• Çelebi, İ. (2000). “İsim- Müsemmâ” DİA içinde (ss. 548-551). Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Çetkin, M. (2014). Celalettin es-Suyûtî ve Dillerin Kaynağı Hakkındaki Görüşleri. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2 (4), 131-150.
• Demir, R. (2008). Arap Dilbilimcilere Göre Dillerin Kaynağı Meselesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi.
• Düzgün, Ş. A. (2005). Allah, Tabiat ve Tarih. Lotus Yayınevi.
• el-İsfahânî, R. (1992). Müfredât, thk. Safvan Adnan Dâvûdî. Dâru’-Kalem.
• İbn Ḥazm E. (1926). el-İhkâm fî Usûli’l-Ahkâm, thk. Şeyh Ahmed Muhammed Şâkir: (C. 1). Matbaʿatü’l-İmâm.
• Kâdî Abdülcebbâr. (1963). el-Muğni fî Ebvâbi’t-Tevhid ve’l-Adl, thk. Muhammed Ali en-Neccâr, Ali en-Neccâr: C. XV. ed-Dâru’l-Mısriyye.
• Kalın, F. (2001). Kur’an’da Zaman Kavramı (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi.
• Kayaalp, İ. (1998). İletişim ve Dil. TDV Yayınları.
• Kıran, Z., & Eziler, A. (2018). Dilbilime Giriş. Seçkin Yayıncılık.
• Ebû Zeyd, N. H. (1998). el-İtticâhü’l-Aklî fi’t_Tefsir. el-Merkezü’l-Sekâfi’l-Arabî.
• Öner, N. (1999). Felsefe Yolunda Düşünceler. Akçağ Yayınevi.
• Özdemir, İ. (2006). İslam Düşüncesinde Dil ve Varlık- Vaz’ İlminin Temel Meseleleri. İz Yayıncılık.
• Râzî, F. (1981). Mefâtîhu’l-Gayb: C. II. Daru’l-Fikr.
• Râzî, F. (1988). El-Mahsûl fî Fıkhi Usûli’l-Fıkh. Dâru’l-Kütübü’l-İmiyye.
• Râzî, F. (t.y.). Tefsîru’l-Kebîr: C. XXIX. Daru’l-Kütübü’l-İmiyye.
• Sa’dî, E. C. (1982). El-Kâmûsu’l-Fıkhî Lüğaten ve Istılâhen. Daru’l-Fikr.
• Toparlı, R., Karataş, T., & Vural, H. (1996). Türk Dili. Seyran Yayınları.
• Yazır, M. H. (1993). Hak Dini Kur'an Dili. Şûrâ Yayınları.
• Yıldırım, Z. (2004). Kur’an Işığında Dillerin Kaynağı Problemi. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 22, 89-108.