Alevi Stance in Divan Poetry: Tevellâ and Teberrâ

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 1, 21 - 35, 31.12.2025

Mustafa Yunus Gümüş , Mehmet Özger

Öz

Anatolia is a significant region where various belief systems have coexisted throughout history. With the Turks’ adoption of Islam, Sufism and the love for the Ahl al-Bayt became decisive elements shaping the socio-cultural structure. Alevism developed a distinctive identity by synthesizing elements of ancient Turkic beliefs with the mystical dimension of Islam, thereby maintaining its presence within Anatolian culture. Divan poets also incorporated elements of the Alevi belief system into their poetry. Among the essential principles of Alevism, the concepts of tevellâ and teberrâ were treated with layered and symbolic meanings in Divan poetry. Poets interpreted tevellâ as the love and spiritual devotion to the Ahl al-Bayt, while teberrâ was understood as distancing oneself from those who show hostility toward them. Many poets, including Kul Nesîmî, Hatâyî, Helâkî, and Şeyh Gâlib, employed these concepts to express their devotion to the Ahl al-Bayt and their disassociation from its adversaries. This study analyzes the reflections of the fundamental Alevi-Bektashi concepts of tevellâ and teberrâ in Divan poetry, supported by selected couplet examples.

Anahtar Kelimeler

Alevism , Divan Poetry , Tevellâ , Teberrâ , Ahl al-Bayt

Divan Şiirinde Alevi Duruş: Tevellâ ve Teberrâ

Öz

Anadolu, birçok inanç sisteminin bir arada yaşadığı önemli bir coğrafyadır. Türklerin İslam dinini kabul etmesiyle birlikte tasavvuf ve ehl-i beyt sevgisi, sosyokültürel yapıyı belirleyici olmuştur. Alevilik, eski Türk inanç unsurları ve İslam’ın mistik yönüyle sentez oluşturarak özgün bir kimlik kazanmış böylece Anadolu kültüründe varlığını sürdürmüştür. Divan şairleri de Alevilik inanç sistemine ait unsurları şiirlerinde kullanmışlardır. Aleviliğin önemli düsturlarından olan tevellâ ve teberrâ kavramları da divan şiirinde farklı anlam katmanlarıyla ele alınmıştır. Şairler tevellâyı ehl-i beyti sevmek ve onlara yakın olmak bağlamında değerlendirirken teberrâyı ehl-i beyti sevmeyen ve onlara düşman olanlardan uzaklaşmak bağlamında yorumlamışlardır. Kul Nesîmî, Hatâyî, Helâkî, Şeyh Gâlib gibi birçok şair bu kavramları kullanarak ehl-i beyte ve onu sevenlere bağlılığını, ehl-i beyti sevmeyenlere karşı uzaklıklarını dile getirmişlerdir. Çalışmada Alevî-Bektaşî inanç sisteminin temel kavramları olan tevellâ ve teberrâ anlayışının divan şiirindeki yansımaları örnek beyitler verilerek incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Alevilik , Divan Şiiri , Tevellâ , Teberrâ , Ehl-i Beyt

Kaynakça

• Ahmed Rıfkı. (2013). Bektâşî Sırrı I-II (M. Yücer, Ed.; Birinci baskı). Kesit Yayınları.
• Akün, Ö. F. (1994). Divan Edebiyatı. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 9, ss. 389-427). TDV Yayınları.
• Aslanoğlu, İ. (1992). Şah İsmail Hatayî: Divan, dehnâme, nasihatnâme ve Anadolu Hatayîleri. Der Yayınları.
• Ayan, H. (2002). Nesîmî hayatı, edebî kişiliği, eserleri ve Türkçe divanının tenkidli metni. Türk Tarih Kurumu Basım Evi.
• Aydın, N. (2020). Osmanlıdan Günümüze Aleviliğin Tarihsel Gelişimi. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi (SBARD), 18(36), 113-137.
• Bülbül, T. (2007). Edebiyatımızda Kerbelâ Mersiyeleri ve Kerbelâ Mersiyeleri İçeren Bir Mecmu’a. II, 919-943.
• Coşan, E. (1990). Hacı Bektâş Velî Mâkâlât. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Çambel Kalço, Ş. (2019). Manastırlı Sâlih Fâik ve Dîvânı [Yüksek Lisans]. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Çapraz, E. (2020). Âşık Rûzî ve şiiri: Sosyo-kültürel bir inceleme (Birinci baskı). Dün Bugün Yarın Yayınları.
• Çavuşoğlu, M. (1982). Helâkî Dîvan Tenkitli Basım. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Çavuşoğlu, M., & Tanyeri, M. A. (2023). Hayretî Dîvân. Kültür ve Turizm Bakanlığı. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118576,hayreti-divanipdf.pdf?0
• Dedekargınoğlu, H. (2020). Alevilikte Tevellâ ve Teberrâ Kavramları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 93, 163-192. https://doi.org/10.34189/hbv.93.006
• Demirci, Y. O. (2010). Kadîmî Divanı [Yüksek Lisans]. Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Ergü, E. (2022). Batumlu Hüseyin Efendi’nin Mecmūʻa-i ʻAşk adlı eseri (İnceleme-Metin) [Yüksek Lisans]. Marmara Üniversitesi.
• Gıynaş, K. A. (2016). Harputlu Mahmûd Bahreddîn Dîvânı. Asur Yayınları.
• Hamdemirci, E. (2023). Mebnî Dîvânı [Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük] [Yüksek Lisans]. Kilis 7 Aralık Üniversitesi.
• Karacan, T. (1981). XVII. Yüzyıl Şairlerimizden Sâbit ve Edisyon Kritikli Dîvân Metni [Yüksek Lisans]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Karaduman, R. (2017). Nebâtî ve Dîvânı [Doktora]. Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kaya, B. (2005). Muharrem Ayı ve Kerbelâ Mersiyeleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 33, 501-519.
• Köksal, M. F. (1996). Klâsik Edebiyatımızı İsimlendirme Meselesi. Türklük Bilimi Araştırmaları, 2, 209-223.
• Mermer, A. (2020). Karamanlı Aynî Dîvân. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
• Namlı, A. (2019). Yezîd’e Lânet Edilmesi Meselesi. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14, 7-21. https://doi.org/10.34085/buifd.609694
• Ocak, A. Y. (1989). Alevîlik. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 2, ss. 368-369). TDV Yayınları. https://islamansiklopedisi.org.tr/teyemmum
• Okçu, N. (t.y.). Şeyh Gâlip Divânı. Kültür ve Turizm Bakanlığı e-Kitap. Geliş tarihi 26 Ekim 2025, gönderen https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10654,metinpdf.pdf?0
• Öz, M. (2011). Teberrî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 40, ss. 214-215). Türkiye Diyanet Vakfı. Özafşar, M. E. (Ed.). (2014). Hadislerle İslâm (1. baskı, C. 1). Diyanet İşleri Başkanlığı.
• Özdil, K. N. (2019). Himmetî Engurânî Dîvânı (Metin- İnceleme) [Yüksek Lisans]. Gazi Üniversitesi.
• Özkat, M. (2005). Kara Fazlî’nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvanı (İnceleme-Tenkitli Metin) [Yüksek Lisans]. Marmara Üniversitesi.
• Öztelli, C. (1969). Kul Nesîmî. Türk Etnoğrafya Folklor ve Turizm Derneği Yayını.
• Sağır, H. B. (2015). Vîrânî Abdâl Dîvânı [Yüksek Lisans]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
• Savaş, E. (2024). Başlangıcından Osmanlı Dönemine Alevilik Tarihi Toplumsal Olayları. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 13(1), 159-181. https://doi.org/10.7884/teke.1390177
• Tataroğlu, A. (1995). Muhîtî: Hayatı, Eserleri ve Edebi Kişiliği, Divanın Tenkidli Metni [Yüksek Lisans]. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Teber, Ö. F., & Çalkan, R. (2019). Alevî-Bektaşî Nefeslerinde Tevellâ ve Teberrâ. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 8(1), 89-96.
• Yazıcı, M. (2011). Alevilik: Alevi deyişlerinin ve gülbanglarının sosyolojik analizi. Çıra.
• Yıldırım, Y. (2013). Osman Şems Efendi, Hayatı, Eserleri ve Dîvânı (Metin-İnceleme-Tahlil) [Doktora].
• Yılmaz, H. (2013). Hadislerde Kardeşlik -Kardeşlerin Kardeşliği. İçinde Kutlu Doğum Haftası “Hz. Peygamber Kardeşlik Ahlakı ve Kardeşlik Hukuku” Sempozyumu: (21-22 Nisan 2012) Ankara (1. baskı, ss. 112-122). Kutlu Doğum Haftası “Hz. Peygamber Kardeşlik Ahlakı ve Kardeşlik Hukuku” Sempozyumu, Ankara. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.