Antik Mısır Dininde Üçleme Anlayışı

Öz

Antik dinlerde üçleme anlayışı, üç ayrı tanrının kozmik veya toplumsal düzeni temsil eden rollerinin bir bütün olarak tasavvur edilmesidir. Söz konusu anlayış çok tanrılı sistemler içerisinde kutsal birliğin, bütünlüğün ve dengenin bir ifadesi olarak değerlendirilmiştir. Nitekim Antik Mısır dininde tanrılar teolojik, kozmolojik ve mitolojik nedenlerle üçlü gruplar hâlinde yapılandırılarak, dini düşüncenin ve ibadetin merkezi unsuru haline gelmiştir. Bu doğrultuda çalışmada, Mısır dinindeki üçlü tanrı gruplarının yapısının, işlevinin, din ve toplum üzerindeki etkilerinin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Konu kapsamında betimleyici yöntemle üçlü tanrı gruplarının sınıflandırması ve tarihsel gelişimi; Piramit ve Tabut Metinleri, Ölüler Kitabı gibi yazılı kaynaklar, ikonografik eserler, mitolojik anlatılar ve Mısır dini hakkında kaleme alınan akademik çalışmalar esas alınarak incelenmiştir. Fenomenolojik yöntemle ise üçlemelerin Mısırlılar için ne gibi bir anlam taşıdığı, tanrı algılarını nasıl etkilediği, kozmik ve toplumsal tezahürlerinin neler olduğu ele alınmıştır. Bulgular Mısır dinindeki üçlü yapıların yaygın olarak ailevi ilişkiler temelinde şekillendiğini bununla birlikte tek bir tanrının farklı yönlerini temsil eden daha soyut ve karmaşık üçlemelerin de bulunduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Mısır dinindeki üçlemeler, farklı tanrı anlayışlarının bir yansıması olarak değerlendirilebilir. Sonuç olarak Antik Mısır’daki üçleme anlayışı; yaratılış, kozmik düzen, yeniden doğuş ve aile gibi temalar içeren ve kozmolojik, ideolojik, teolojik boyutları bulunan bir tanrı tasavvuru olarak nitelendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Antik Mısır
• Tanrı Tasavvuru
• Üçleme
• Üçlü Tanrı Grupları

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur. / Ethical principles were followed during the preparation of this study.

The Concept of Triad in Ancient Egyptian Religion

Öz

In ancient religions, the concept of a triad refers to the conceptualization of the roles of three separate gods that represent the cosmic or social order as a whole. This understanding was considered as an expression of divine unity, integrity and balance within polytheistic systems. As a matter of fact, in Ancient Egyptian religion, the gods were structured in groups of three for theological, cosmological and mythological reasons and became the central element of religious thought and worship. Accordingly, this study aims to reveal the structure and function of the triadic god groups in Egyptian religion and their effects on religion and society. Within the scope of the subject, the classification and historical development of the triadic god groups were analyzed by descriptive method based on written sources such as the Pyramid and Coffin Texts, the Book of the Dead, iconographic works, mythological narratives, and academic studies on Egyptian religion. With the phenomenological method, the meaning of the triads for the Egyptians, how they affected their perception of gods, and what their cosmic and social manifestations were analyzed. The findings show that triadic structures in Egyptian religion are commonly shaped on the basis of familial relationships, but there are also more abstract and complex triads representing different aspects of a single deity. Therefore, triads in Egyptian religion can be considered as a reflection of different understandings of gods. In conclusion, the understanding of triad in Ancient Egypt can be characterized as a conception of God that includes themes such as creation, cosmic order, rebirth and family and has cosmological, ideological and theological dimensions.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• Ancient Egypt
• Conception of God
• Triad
• Triple God Groups

Kaynakça

1. Açıklamalı Kutsal Kitap. İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları, 2009.
2. Akalın, Kürşat Haldun. “Göğün Kraliçesi İsis’in Geri Dönüşü: Hıristiyanlıkta Meryem Ana Tapınması”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 45 (2016), 81-107.
3. Allen, J.P. Genesis in Egypt: the Philosophy of Ancient Egyptian Creation Accounts. New Haven:Yale University Press, 1988.
4. Aristoteles. De Caelo. Çev. C. D. C. Reeve. Indianapolis: Hackett Publishing Company, 2020.
5. Assmann, Jan. Egyptian Solar Religion in The New Kingdom. çev. Anthony Alcock. New York: Routledge Taylor & Francis Group, 2009.
6. _______. The Search for God in Ancient Egypt. çev. David Lorton. USA: Cornell University Press, 2001.
7. Aytepe, Nesim. “Antik Dönem İskenderiye Okulunun Fikri Bileşenleri: Antik Mısır Dini ve Hermetizm”, İlahiyat Akademi 19 (2024): 149-164.
8. Baines, John vd. Religion in Ancient Egypt Gods, Myths and Personal Practice. ed. Shafer, Byron E. USA: Cornell University Press, 1991.

9. Bargeman, Lisa Ann. The Egyptian Origin of Christianity. USA: Blue Dolphin Publishing, 2005.
10. Baumgartel, Elise J. The Cultures of Prehistoric Egypt. c. 2. Oxford: Griffith Institute, Ashmolean Museum, 1981.
11. Bayat, Ali Haydar. Türk Kültüründe Üçlü Sözler. 1. baskı. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 2000.
12. Breasted, James Henry. Development of Religion and Thought in Ancient Egypt. New York: Charles Scribner’s Sons, 1912.
13. Brinton, Daniel Garrison. Religions of Primitive Peoples. New York: G. P. Putnam’s Sons, 1. Basım, 1897.
14. Budge, E. A. Wallis. Ledends of The Gods. Germany: Jazzbee Verlag, 1912.
15. _______. Wallis. Mısır’da Ölüm Sonrası Fikri. çev. Rengin Ekiz. İzmir: Ege Meta Yayınları, 2001.
16. _______. Wallis. The Gods of The Egyptians. Vol.1 Cilt. London: Gilbert and Rivington, 1994.
17. Černý, Jaroslav. Ancient Egyptian Religion. London: Hutchinson House, 1951.
18. Champollion, Jacques. The World of the Egyptians. çev. Joel Rosenthal. Geneve: Minerva, 1971.
19. David, Rosalie. Handbook to Life in Ancient Egypt. New York: Facts On File, 2003.
20. Duygu, Zafer. Hıristiyanlık ve İmparatorluk: Geç Antikçağ’da Kilise-Devlet İlişkileri ve Kristoloji Paradigmaları. İstanbul: Divan Kitap, 2017.
21. Eliade, Mircea. Dinler Tarihine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2003.
22. _______. Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi Taş Devrinden Eleusis Mysteria’larına. çev. Ali Berktay. 3 Cilt. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2003.
23. Faulkner, Raymond O. The Ancient Egyptian Book of The Dead. Texas: University Texas Press, 2001.
24. _______. The Ancient Egyptian Coffin Texts, Vol.1. England: Aris & Phillips, 1973.
25. Gabriel, Richard A. Gods of Our Fathers The Memory of Egypt in Judaism and Christianity. USA: Greenwood Press, 2002.
26. Griffiths, J. Gwyn. Triads and Trinity. Cardiff: Cardiff University Of Walles Press, 1996.
27. Hart, George. Mısır Mitleri. çev. Mehmet Sait Türk. Ankara: Phoenix Yayınları, 2017.
28. _______. The Routledge Dictionary of Egyptian Gods and Goddesse. New York: Taylor & Francis, 2005.
29. Hillar, Marian. From Logos to Trinity The Evolution of Religious Beliefs from Pythagoras to Tertullian. New York: Cambridge University Press, 2012.
30. Hopkins, E. Washburn. Origin and Evolution of Religion. New Hevan: Yale University Press, 1. Basım, 1923.
31. Hornung, Erik. Conceptions of God in Ancient Egypt The One and The Many. New York: Cornell University Press, 1982.
32. Hosny, May Ahmed, Emara, Kholoud Ahmed. “The Significance of Number Three in The Ancient Egyptian Religion”. Journal of Association of Arab Universities for Tourism and Hospitality 24/4 (Aralık 2021), 17-33.
33. İnanlar, Mehmet Zafer. “Hıristiyan Teslisinin Pagan Kökleri.” İlahiyat Araştırmaları Dergisi 13 (2020): 131–152.
34. Kakosy, L. A. “Memphite Triad”. The Journal of Egyptian Archeology 66 (1980), 48-53.
35. Kelly, J.N.D. Early Christian Doctrines. London: Adam&Charles Black Press, 4. Basım, 1968.
36. Lease, Emory B. “The Number Three, Mysterious, Mystic, Magic”. Classical Philology 14/1 (2002), 56-73.
37. Lurker, Manfred. An Illustrated Diciıonary of The Gods and Symbols of Ancient Egypt. London: Thames and Hudson Inc, 1980.
38. Maspero, Gaston. The Dawn of Civilization: Egypt and Chaldæa. çev. M. L. Mcclure. London: Society for Promoting Christian Knowledge, 1910.
39. Mieroop, Marc Van De. Eski Mısır Tarihi. çev. Ali Oğuz Bozkurt. İstanbul: Homer Kitabevi, 2019.
40. Morenz, Siegfried. Egyptian Religion. çev. Ann E. Keep. Londra: Methuen & Co, 1973.
41. Olgun, Hakan. “Hz. Musa’nın Yüzleştiği Statüko: Kadim Mısır’ın Ma’at Doktrini”, Milel ve Nihal, 15/2, (Aralık, 2018), 149-169.
42. Özdemir, Muammer. “Antik Mısır İnancında Önemli Bir Devrim: Tanrı Aton ve Tek Tanrıcılık İnancı”. Milel ve Nihal 21/2 (2024), 305-329.
43. Parrinder, Geoffrey. “Triads”. Encyclopedia of Religion. ed. Lindsay Jones. 14/3945-3950. Detroit: Thomas Gale, 2005.
44. Pinch, Geraldine. Mısır Mitolojisi Eski Mısır Tanrıları, Tanrıçaları ve Mitleri. çev. Ekin Duru. İstanbul: Say Yayınları, 2020.
45. Plutarch. Isis and Osiris. Çev. Frank Cole Babbitt. London: Loeb Classical Library, 1936.
46. Remler, Pat. Egyptian Mythology A to Z. U.S.A.: Facts on File, 2006.
47. Romano, James F. Death, Burial, and Afterlife in Ancient Egypt. USA: The Carnegie Museum of Natural History, 1990.
48. Sales, José Das Candeias. “Divine Triads of Ancient Egypt”. Hathor. Studies of Egyptology Volume 1 (2012), 115-135.
49. Sayce, A. H. The Religions of Ancient Egypt and Babylonia. Edinburgh: T&T Clark, 1902.
50. Teeter, Emily. Religion and Ritual in Ancient Egypt. U.S.A.: Cambridge University Press, 2011.
51. Velde, H. Te. “Some Remarks on The Structure of Egyptian Divine Triads”. The Journal of Egyptian Archaeology Vol. 57 (Ağustos 1971), 80-86.
52. Watterson, Barbara. Gods of Ancient Egypt. Stroud:The History Press, 2003.
53. Weigal, Arthur. Hristiyanlığımızdaki Putperestlik. İstanbul: Ozan Yayıncılık, 2002.
54. Wiedemann, Alfred. Religion of The Ancient Egyptians. London: H. Grevel & Co, 1897.
55. Wilkinson, Richard H. Eski Mısır’ın Bütün Tanrı ve Tanrıçaları. çev. Ahmet Fethi Yıldırım. İstanbul: Alfa Mitoloji Yayınları, 2016.
56. _______. Symbol and Magic in Egyptian Art. U.S.A.: Thames and Hudson Inc, 1994.
57. Zabka, Louis V. A Study of the Ba Concept in Ancient Egyptian Texts. Chicago: The University of Chicago Press, 1968.