From Historical Jesus to Historical Muhammad: The Mimetic Nature of An Orientalist Discourse

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 2, 199 - 227, 31.12.2025

Asim Duran

https://doi.org/10.17131/milel.1688044

Öz

In this paper, I examine the possible connections between research on the historical Jesus and Muhammad from an intertextual perspective. I aim to discuss the methodological assumptions within Western theology that have shaped the discourse surrounding the historical Muhammad and to demonstrate how these assumptions imitate one another through references to subtexts and source texts. I also aim to demonstrate how the historical figure of Jesus has been transformed into modern fiction through religious studies and recast as an intellectual and literary narrative within academic discourse. From this standpoint, I treat the relevant theological and religious studies as part of literary discourse and assume that these subjects may also be approached within the framework of literary theories. Methodologically, I focus on literary-critical analyses of the sources and their intertextual relations. The key concepts I emphasize—mimesis and intertextuality—are widely used in contemporary literary theory. My primary presumption is that in orientalist scholarship on the subject, the concept of the historical Jesus functions as a meta-narrative. This is referenced either explicitly or implicitly in studies on the historical Muhammad. The quest for the historical Muhammad involves researchers' overt interventions into traditional Islamic sources and narratives through their fictional reconstructions. Late antique and early Islamic sources are deconstructed and reassembled by researchers through the figure of the historical Jesus. Therefore, their attempts to reconstruct the historical Muhammad mean a rewriting of an already composed work and evoke the image of the historical Jesus.

Anahtar Kelimeler

History of Religions , historical Jesus , historical Muhammad , mimesis , intertextuality

Etik Beyan

Ethical principles were followed during the preparation of this study.

Tarihsel İsa’dan Tarihsel Muhammed’e: Bir Oryantalist Söylemin Mimetik Doğası

Öz

Bu makalede, tarihsel İsa ile tarihsel Muhammed araştırmaları arasındaki olası bağları metinlerarasılık perspektifinden ele alıyorum. Amacım, tarihsel Muhammed söylemine sebep olan Batı ilahiyatındaki metodolojik kabulleri tartışmak ve bunların, alt metin/kaynak metin göndermeleri yoluyla birbirine öykündüğünü göstermektir. Ayrıca, tarihsel İsa’nın, ilahiyat ve dinler tarihi araştırmaları yoluyla çağdaş bir kurmacaya nasıl dönüştürüldüğünü ve akademik çevrelerde entelektüel-edebi bir anlatı haline getirildiğini göstermeye çalışıyorum. Bu açıdan, mevzubahis ilahiyat ve dinler tarihi araştırmalarını, umumiyetle edebi literatürün bir parçası olarak ele alıyorum ve ilgili konulara edebiyat teorileri çerçevesinde de yaklaşılabileceğini varsayıyorum. Yöntem olarak, konuya dair kaynakların edebi-eleştirel analizlerine ve metinlerarası ilişkilerine odaklanıyorum. Öne çıkardığım kavramlar, çağdaş edebiyat teorilerinde de yaygın biçimde kullanılan mimesis ve metinlerarasılık kavramlarıdır. Temel varsayımım, alana dair oryantalist araştırmalarda tarihsel İsa kavramının bir üst anlatı olarak kullanıldığı ve tarihsel Muhammed araştırmalarında açık veya örtük göndermelerle bunun gösterilmeye çalışıldığıdır. Oryantalistlerin tarihsel Muhammed soruşturması, araştırmacıların geleneksel İslami kaynaklara ve anlatılara kendi kurmacaları vasıtasıyla açık müdahalelerini içermektedir. Geç antik çağa ve İslam’ın yükseliş dönemine ait kaynaklar, araştırmacılar tarafından yapısöküme uğratılarak parçalanmakta ve tarihsel İsa’ya referansla yeniden kurulmaktadır. Bu yüzden onların tarihsel Muhammed’i yeniden inşa teşebbüsleri, daha önce yazılmış bir eseri yeniden kurgulama eylemine denk gelmekte, tarihsel İsa’ya atıfta bulunmakta ve bize onu hatırlatmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Dinler Tarihi , Tarihsel İsa , Tarihsel Muhammed , mimesis , metinlerarasılık

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

Kaynakça

• Akçora, Ercan. “Hakikatin Peşinde Bir Kitap: Mimesis (Kitap Tanıtımı)”. Dil ve Edebiyat Araştırmaları 23 (2021), 501-513.
• Aktulum, Kubilây. Metinlerarası İlişkiler. Ankara: Öteki Yayınevi, 2. Basım, 2000.
• Allen, Graham. Intertextuality. London-New York: Routledge, 1. Basım, 2000.
• Altıntaş, Fatma Betül. Tarihsel Eleştiri Yöntemleri: Tenkidi ve İslami Rivayetlere Uygulanması Sorunu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
• Arslan, Burak. “Oryantalistlerin ‘Tarihsel Muhammed’ Sorgulamalarına Karşılık Hz. Peygamber (s.a.v)’den
• Bahseden Çağdaş Gayrimüslim Metinler (Hicri I. Yüzyıl/M. 622-719)”. Erişim 06 Şubat 2024. https://asiatravel365.academia.edu/BurakArslan
• Auerbach, Erich. Mimesis: Batı Edebiyatında Gerçekliğin Tasviri. çev. Herdem Belen - Hüseyin Ertürk. İstanbul: İthaki Yayınları, 2019.
• _______. Mimesis: Dargestellte Wirklichkeit in der abendländischen Literatur. Tübingen: Franke Verlag, 1946.
• _______. Yabanın Tuzlu Ekmeği: Erich Auerbach’tan Seçme Yazılar. ed. Martin Vialon. çev. Sezgi Durgun vd. İstanbul: Metis Yayınları, 2010.
• Aydın, Fuat. Batı İslâm Algısının Arkeolojisi. Ankara: Eskiyeni Yayınları, 2011.
• _______. “Hıristiyanların Hz. Peygamber Algısı”. Hz. Peygamber’in Muasırlarıyla Münasebetleri-IV: Hıristiyan ve Mecûsîlerle Münasebetler. ed. Adnan Demircan. 4/303-355. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2024.
• _______. Hz. Peygamber’in Tarihselliği, Hz. İsa’nınki Kadar Problemli midir? Basılmamış Kişisel Nüsha, 2024.
• Berg, Herbert - Rollens, Sarah. “The Historical Muḥammad and the Historical Jesus: A Comparison of Scholarly Reinventions and Reinterpretations”. Studies in Religion 37/2 (2008), 271-292.
• Borg, Marcus J. The God We Never Knew: Beyond Dogmatic Religion to A More Authenthic Contemporary Faith. HarperColling e-books, 1998.
• Bousset, Wilhelm. Kyrios Christos: A History of Belief in Christ from the Beginnings of Christianity to Irenaeus. çev. John E. Steely. Nashville-New York: Abingdon Press, 1970.
• Bultmann, Rudolf. “Yeni Ahit ve Mitoloji: Yeni Ahit’in Mesajındaki Mitolojik Unsurlar ve Onların Yeniden Yorumlanması Problemi”. çev. Cengiz Batuk. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6/4 (2006), 317-361.
• Bulut, Feyza. “‘Metinlerarasılık’ Kavramının Kuramsal Çerçevesi”. Edebî Eleştiri Dergisi 2/1 (Nisan 2018), 1-19. Crossan, John Dominic. The Historical Jesus: The Life of a Mediterranean Jewish Peasant. New York: HarperCollins, 1992.
• Duran, Asim. Aydınlanma ve Kutsal Kitap: Hıristiyan İlahiyatında Tarihsel-Eleştirel Yöntem ve Kitab-ı Mukaddes’in Anlaşılması Sorunu. İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2021.
• Duygu, Zafer. İsa, Pavlus, İnciller: Hıristiyanlık Neden ve Nasıl Ortaya Çıktı? İstanbul: Düşün Yayıncılık, 2018.
• Ekiz, Necmettin Salih. “Oryantalist Literatürde Kur’an’ın Yahudi Kökenli Olduğu İddiası: Bir Tarihçe Denemesi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 6/1 (30 Nisan 2022), 149-171. https://doi.org/10.31121/tader.1030881
• Erkman-Akerson, Fatma. Mimesis’i Okumaya Başlarken: Bir Özet Denemesi. İstanbul: İthaki Yayınları, 2015.
• Evans, Craig A. “Introduction to Volume I: The History of the Quest: Classic Studies and Critical Questions”. The Historical Jesus: Critical Concepts in Religious Studies. ed. Craig A. Evans. 5-10. London and New York: Routledge, 2004.
• Flaubert, Gustave. Madame Bovary. çev. Tahsin Yücel. İstanbul: Varlık Yayınları, 1972.
• Gebauer, Gunter - Wulf, Christoph. “Auerbach’ın Mimesis Tarihi Üzerine”. çev. Murat Erşen. Erişim 12 Mart 2024. https://www.punctumdergi.com/post/mimesis-tarihi
• _______ - Wulf, Christoph. Mimesis: Culture, Art, Society. çev. Don Reneau. Berkeley - Los Angeles - London: University of California Press, 1995.
• Girard, René. Günah Keçisi. çev. Işık Ergüden. İstanbul: Kanat Kitap, 2005. _______. Romantik Yalan ve Romansal Hakikat: Edebi Yapıda Ben ve Öteki. çev. Arzu Etensel İldem. İstanbul: Metis Yayınları, 2. Basım, 2013.
• Gunkel, Hermann. The Influence of the Holy Spirit: A Popular View of the Apostolic Age and the Teaching of the Apostle Paul. çev. Roy. A. Harrisville - Philip A. Quanbeck. Philadelphia: Fortress Press, 1973.
• Gündoğdu, Servet. Mimesis, İfade ve Gösterge: Şiirin Özgünlüğü Bağlamında Poetika Sorunu. Ankara: Hece Yayınları, 2021.
• Hıdır, Özcan. Batı’da Hz. Muhammed İmajı. İstanbul: İnsan Yayınları, 3. Basım, 2020.
• Hoff, Ralf von den vd. “Imitatio heroica: On the Impact of a Cultural Phenomenon”. helden. heroes. héros. E-Journal zu Kulturen des Heroischen (Özel Sayı) 5 (2019), 79-95. https://doi.org/10.6094/helden.heroes.heros./2019/APH/09
• Jeffery, Arthur. “The Quest of the Historical Mohammed”. The Muslim World 16/4 (1926), 327-348. https://doi.org/10.1111/j.1478-1913.1926.tb00634.x
• Karabaşoğlu, İsa İlkay. “Katechon ile Saga Arasında: Erich Auerbach ve Mimesis”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 24/48 (2020), 161-193.
• Kıyar, Neslihan - Karkın, Necmi. “Mimesis’in Yapıbozumsal Dönüşümleri”. İnönü Üniversitesi Sanat ve Tasarım Dergisi 3/7 (2013), 93-98.
• Kızıl, Fatma. “The Prophet’s (Pbuh) Encounters with Christians in the Context of Orientalists’ Arguments of Cultural Borrowing”. Akademik Siyer Dergisi 10 (30 Haziran 2024), 21-32. https://doi.org/10.47169/samer.1476259
• Köstenberger, Andreas J. vd. The Cradle, the Cross, and the Crown: An Introduction to the New Testament. Nashville, Tennessee: B&H Publishing Group, 2009.
• Kutlu, Sönmez. “Hz. Peygamber’i Anlamada Tarihsel Muhammed ile Menkabevî Muhammed’i Birbirinden Ayırmanın Önemi”. Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı Sempozyumu. ed. Mahfuz Söylemez. 33-45. Çorum: İslâmî İlimler Dergisi Yayınları, 2007.
• Kümmel, Werner Georg. The New Testament: The History of the Investigation of Its Problems. çev. S. McLean Gilmour - Howard C. Kee. Nashville: Abingdon Press, 1972.
• March, Andrea de. Lost in Barbarian Translation: The Anchoring Function of the Greek Models and the Poetics of Innovation in Plautine Comedy. Leiden: Leiden Üniversitesi, LUCAS, Beşerî Bilimler, Doktora Tezi, 2019.
• Mathijs, Ernest - Mosselmans, Bert. “Mimesis and Representation of Reality: A Historical World View”. Foundations of Science 5 (2000), 61-102.
• Metin, İsmail. Fransız Oryantalizminde Hz. Muhammed İmajı. İstanbul: Kitap Dünyası, 2022.
• Motzki, Harald. “The Origin of Muslim Exegesis: A Dabate”. Analysing Muslim Traditions: Studies in Legal, Exegetical and Maghāzī Ḥadīṯ. ed. Harald Motzki vd. 231-304. Leiden: Brill, 2010.
• Olgun, Hakan. “Hz. Âdem ve Yasak Ağaç Anlatısının Mimetik Yorumu ve Kur’an Yaklaşımı”. Din, İnanç ve Ritüel: Ekrem Sarıkçıoğlu’na Armağan. ed. Mahmut Aydın - Şinasi Gündüz. 357-380. İstanbul: MilelNihal Yayınları, 2022.
• Özkul, Barış. Mimesis Türkçede. Erişim 26 Mart 2024. https://birikimdergisi.com/haftalik/9966/mimesis-turkcede
• Peters, F. E. Jesus and Muhammad: Parallel Tracks, Parallel Lives. Oxford: Oxford University Press, 2011.
• Pfleiderer, Otto. Lectures on the Influence of the Apostle Paul on the Development of Christianity, Delivered in London and Oxford in April and May, 1885. çev. J. Frederick Smith. London, Edinburg: William and Norgate, 1885.
• Potolsky, Matthew. Mimesis. New York - London: Routledge, 2006.
• Powell, Mark Allan. Jesus as a Figure in History: How Modern Historians View the Man From Galilee. Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press, 1998.
• Reimarus, Hermann Samuel. Fragments from Reimarus: Consisting of Brief Critical Remarks on the Object of Jesus and His Disciples as Seen in the New Testament. çev. G. E. Lessing. London-Edinburgh: William and Norgate, 1879.
• Renan, Ernest. İsa’nın Hayatı. çev. Ziya İshan. Ankara: Millî Eğitim Basımevi, 1945.
• _______. “Mahomet and the Origins of Islamism”. Studies of Religious History. London: William Heinemann, 1893.
• Rodinson, Maxime. “Hz. Muhammed’le İlgili Araştırmaların Bilançosu”. çev. Abdullah Aydınlı. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (2005), 157-218.
• Sarıçam, İbrahim vd. İngiliz ve Alman Oryantalistlerin Hz. Muhammed Tasavvuru. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 2011.
• Schweitzer, Albert. The Quest of the Historical Jesus: A Critical Study of its Progress from Reimarus to Wrede. çev. W. Montgomery. London: Adam & Charles Black, 2. Basım, 1911.
• Sönmez, Zekiye. “Ahlâkî Erdemler Bağlamında İsa Mesih’in İnsanlığının Taklidi ve Takibi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 11/3 (2022), 1838-1861. https://doi.org/10.15869/itobiad.1148044
• Spörl, Uwe. Erişim 28 Şubat 2024. https://www.li-go.de/_pages/wissensbereiche/rhetorik/imitatioveterum.html Stevens, Jennifer. The Historical Jesus and the Literary Imagination 1860-1920. Liverpool: Liverpool University Press, 2010.
• Stewart, Robert B. “Introduction: History, Historians, and Trusting Historical Texts”. Can We Trust the Bible on the Historical Jesus? ed. Bart D. Ehrman vd. 1-20. Louisville, Kentucky: Westminster John Knox Press, 2020.
• Strauss, David Friedrich. The Life of Jesus: Critically Examined. çev. George Eliot. London: Swan Sonnenschein & Co. Lim., Almanca 4. Baskı., 1902.
• Strauss, Mark L. Four Portraits, One Jesus: A Survey of Jesus and the Gospels. Grand Rapids, Michigan: Zondervan Academic, Hardcover., 2007.
• Tatar Kırılmış, İlknur. Modern Hikâyede Kutsalın Kuruluşu. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2019.
• Tatarkiewicz, Władysław. “Mimesis: History of the Relation of Art to Reality”. A History of Six Ideas: An Essay in Aesthetics. 266-289. Varşova: PWN/Polish Scientific Publishers, 1980.
• Tolan, John. “19. Yüzyıl Aşkenaz Yahudilerinin Monoteist Reformu İçin Bir Örnek Olarak Hz. Muhammed”. çev. Necmettin Salih Ekiz. Oksident 2/1 (30 Haziran 2020), 93-122. https://doi.org/10.5281/ZENODO.3911811
• _______. Faces of Muhammad: Western Perceptions of the Prophet of Islam from the Middle Ages to Today. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2019.
• Uzun, Ayşe. “John Wansbrough’un Kur’ân Tefsirlerinin Tasnifine Yönelik Yaklaşımının Köken İddiaları Bağlamında İncelenmesi”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 24/46 (15 Aralık 2022), 421-449. https://doi.org/10.17335/sakaifd.1167049
• Wansbrough, John. Quranic Studies: Sources and Methods of Scriptural Interpretation. ed. Andrew Rippin. New York: Prometheus Books, 2004.
• _______. The Sectarian Milieu: Content and Composition of Islamic Salvation History. Oxford: Oxford University Press, 1978.
• _______E. “Res Ipsa Loquitur: History and Mimesis”. Method and Theory in the Study of Islamic Origins. ed. Herbert Berg. 3-19. Leiden - Boston: Brill, 2003.
• White, Hayden. Metatarih: On Dokuzuncu Yüzyıl Avrupası’nda Tarihsel İmgelem. çev. Mehmet Küçük. İstanbul: Ketebe Yayınevi, 2022.
• Wrede, William. The Messianic Secret. çev. J. C. G. Greig. Cambridge-London: James Clarke & Co., 1971.
• Yıldırım Sağlam, Bahar. Metinlerarasılık Bağlamında 1980 Sonrası Anlatılarda Doğulu Metinlerin İzleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Yüksel Çamur, Fatma. “Oryantalist Literatürde İslâmî Rivayetlerin ‘Kurgusallığı’ Meselesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 23/2 (30 Eylül 2023), 883-912. https://doi.org/10.33415/daad.1308926
• Zeitlin, Irving M. The Historical Muhammad. Cambridge: Polity Press, 1. Basım, 2007.