İslam Düşüncesinin Erken Dönem Tecrübi Mirası Bağlamında Tarihselcilik Perspektifine Eleştirel Bir Yaklaşım

Yıl 2025, Cilt: 22 Sayı: 1, 1 - 18, 30.06.2025

Şevket Kotan , Sehal Deniz Varlık

https://doi.org/10.17131/milel.1694198

Cited By: 1

https://izlik.org/JA78GM77SW

Öz

İslam düşüncesi, ilahi temeliyle birlikte vahyin ilk muhataplarının uygulamalarıyla biriken tecrübi mirasa dayanmaktadır. Bu makale, İslam düşüncesinin temelinde yer alan metafizik (ilahi) ve tarihsel boyutların ilişkisini ele almakta, modern tarihselci yaklaşımların İslam düşüncesinde eksik görerek eleştirdiği noktaları sorgulamaktadır. İslam düşüncesi, aşkın olan vahyin insanlık tarihindeki tezahürü olarak, hem değişmeyen ilahi ilkeler hem de değişen tarihsel bağlamlar arasında bir denge kurar. Bu denge, İslam’ı sabit bir dogma olmaktan da aşırı yorumcu bir tarih felsefesine indirgenmekten de korur. Hz. Peygamber’in sünneti, Kur’an ayetlerinin farklı bağlamlarda yeni anlamlar kazanmasına imkân tanıyan bir yöntem anlayışı sunmuş ve İslam düşüncesine yenilenme kabiliyeti kazandırmıştır. Dolayısıyla İslam, yalnızca tarihe sıkışmış bir din değil, ilahi merkezin belirleyiciliğinde güncelliğini ve evrensellik boyutunu koruyan bir yapıdır. Makale, bu özgün yapının İslam’ın özüne sadık kalmayı da zamanın gereklerine cevap vermeyi de mümkün kıldığını ileri sürmektedir. Esasen tarihselciliğin iddia ettiği gibi yenilenme arayışları İslam’ın dışında bir model gerektirmez; çünkü İslam düşüncesinin kendi bünyesinde, ilahi vahyin ışığında şekillenen güçlü bir yenilenme ve gelişim potansiyeli zaten mevcuttur.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Tebyin Sünneti , İslam Düşüncesi , Tarihsel , Tarihselci

Etik Beyan

Bu yazı, 2022 yılında Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi tarafından Bursa’da gerçekleştirilen, “Çağdaş Türk Düşüncesinde Dinî İnançlar Çalıştayı”ında sunulan “Tarihsellik Bağlamında İslam Düşüncesi” başlıklı yayınlanmamış tebliğin genişletilmiş halidir. / This article is an expanded version of the unpublished paper titled “Islamic Thought in the Context of Historicity” presented at the “Workshop on Religious Beliefs in Contemporary Turkish Thought” organized by Uludağ University Faculty of Theology in Bursa in 2022. Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur. / Ethical principles were followed during the preparation of this study.

A Critical Approach to the Historicist Perspective in the Context of the Early Experiential Legacy of Islamic Thought

https://izlik.org/JA78GM77SW

Öz

Islamic thought is based on an experiential legacy accumulated through the practices of the earliest addressees of revelation, together with its divine foundation. This article examines the relationship between the metaphysical (divine) and historical dimensions at the core of Islamic thought, questioning the shortcomings of modern historicist approaches. Islamic thought, as the manifestation of transcendent revelation in human history, establishes a balance between unchanging divine principles and changing historical contexts. This balance protects Islam from being reduced to either a fixed dogma or an overly interpretive philosophy of history. The Sunnah of the Prophet provides a methodological framework that allows Qur’anic verses to acquire new meanings in different contexts, endowing Islamic thought with a capacity for renewal. Therefore, Islam is not merely a religion confined to history but a system that maintains its relevance and universality under the determining authority of the divine center. The article argues that this unique structure enables Islam to remain faithful to its essence while also responding to the needs of the time. Contrary to the claims of historicism, the search for renewal does not require models external to Islam, because Islamic thought already possesses a strong potential for renewal and development, shaped within itself under the guidance of divine revelation.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Tebyīn al-Sunnah (Clarifying Sunnah) , Islamic Thought , Historical , Historicist

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed during the preparation of this study and all the studies utilized are mentioned in the bibliography.

Kaynakça

• Aktay, Yasin, "Türk İslam İlahiyatında Tarihselcilik Tartışması", Tezkire 68 (2019) 9-29.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybanî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnâut, Âdil Mürşid vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
• Bakkal, Mustafa Cihad. “Mâtürîdî’ni̇n İbti̇dâen Nüzûl Anlayışı”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/41 (Aralık 2018), 62-74.
• el-Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. el-Câmi’u’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr. 9 Cilt. Beyrut: Dâru Tavkı’n-necât, 2001.
• Fazlur Rahman, İslam ve Çağdaşlık, (İslam Eğitim Tarihinde Fikrî Bir Geleneğin Değişimi) çev. Hayri Kırbaşoğlu Ankara: Ankara Okulu Yay. , 1990.
• Güvel, Orhan. “Sebeb-i Nüzulle Yetinmenin Âyetlerin Nesnel Anlamlarını Tespitte Yol Açtığı Sorunlar: Hucurât 49/12. Âyeti Örneği”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (Mart 2025), 72-92. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1569413
• İbn Ebî Hâtim, Abdurrahmân b. Muhammed Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘azîm, thk. Es‘ad Muhammed Tayyib. Mekke-Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1997.
• İbn Kesîr, İmâduddîn Ebû’l-Fidâ İsmâîl ed-Dımaşkî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Mustafa es-Seyyîd Muhammed vd. 15 Cilt. Kahire: Müessesetu Kurtuba, 2000.
• el-İsfehanî, Râgıp, el-Müfredat fî Garîbi’l-Kur’an, Mekke: Mektebetu Nezar Mustafa el-Bazî, ts.
• Kara, İrfan. “Kur’an’ın Ezeliliği Bağlamında Sebeb-i Nüzûle Dair Çağdaş Değerlendirmeler”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 55 (Haziran 2021), 17-37. https://doi.org/10.29288/ilted.873521
• Kotan, Şevket, Bir Müslüman Kur’an ve Tarihsellik’e Nasıl Bakmalı?, İstanbul: Beyan Yayınları, 2021.
• _______. "Bir Kurtuluş Teolojisi Olarak Tarihselci İslam". Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Ahmed-i Hani Sempozyumu “İslam Bilim ve Kültür Tarihçisi Olarak Prof. Dr. Fuat Sezgin” . Ağrı, Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Yayınları 2019.
• _______. "Maûn Sûresi Özelinde Bir Kur’ân Hermenötiği Denemesi". Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 26/2 (Aralık 2022), 803-824. https://doi.org/10.18505/cuid.1162608.
• _______. “İnsan Sûresi Bağlamında Rivâyet İhtilafları: Hz. Peygamber’in Tebyin Sünneti Ekseninde Bir Çözüm Teklifi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 23/1 (Mart 2023), 367-397. https://doi.org/10.33415/daad.1213266.
• Kutub, Seyyid. Hasaisu’t-tasavvuri’l-İslamî. (Kahire: Dâru’ş-şurûk, ts.) İslam Düşüncesi. çev. Akif Nuri. İstanbul: Diriliş Yayınları, 1979.
• Mertoğlu, A. Suat. "İslam’ın Anlaşılmasını Kur’an İle Sınırlandırma Eğilimini Ortaya Çıkaran Temel Dinamikler". Dı̇nî Hükümlerı̇n Kaynağı ve Dı̇nî Metı̇nlerı̇n Anlaşılması Konusundakı̇ Çağdaş Yaklaşımlar Çalıştayı. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
• Mahmood, Rawad Muhammed Mahmood, Kur’ân’ın Felsefi Okunuşu: İbn-İ Rüşd Örneği, Doktora Tezi, (İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022).
• Müferrih b. Süleyman b. Abdullah el-Kûsi, çev. Ali Karataş vd. , “İslam Düşüncesinde Tecdit -Meşrûiyyeti, Alanları ve Şartları-”, Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2014, Yıl: 1, Sayı: 1, 102-125.
• Müslim, Ebû’l-Hüseyn Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1956.
• Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb en-. es-Sünen. thk. Abdulfettâh Ebu Gudde. 9 Cilt. Halep: Mektebetu’l-matbûâtu’l-İslâmiyye, 1986.
• Özlem, Doğan, "Evrenselcilik Mitosu ve Sosyal Bilimler", Sosyal Bilimleri Yeniden Düşünmek Sempozyumu. İstanbul: Metis yayınları, 1998.
• Tatar. Burhanettin. İslam Düşüncesine Giriş. İstanbul: Değerler Eğitimi Yayınları, 2009.
• _______. İslam Düşüncesinin Mahiyeti ve Özgünlüğü Üzerine, https://www.youtube.com/watch?v=0_e11BXqUo4.
• Varlık, Sehal Deniz. “Üstün Ahlakın Hedefleri̇ni̇ Beli̇rleyen Kur’an ve Güzel Ahlakı Tamamlamak İçi̇n Gönderi̇len Hz. Muhammed (as)”. İslam ve Medeni̇yet Seri̇si̇: 4 Ahlâk. 1/565-583. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
• Yetkin, Vedat. “Tefsir Kâidelerinin Rivayet Kaynaklı Tefsir İhtilaflarını Çözümlemedeki Yeterlilik Problemi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 9/1 (Nisan 2025), 1-30. https://doi.org/10.31121/tader.1641022
• Yüksek, Muhammed İsa. “Tefsirde Sebeb-i Nüzulün Bağlayıcılığı ve İşlevi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/34 (Aralık 2018), 407-438. https://doi.org/10.14395/hititilahiyat.496029