19. Yüzyıl Yarsan Edebiyatında Hacı Bektâş-i Veli İmgesi

Öz

Sultan Sehâk döneminde (15. yy.) son şeklini aldığı kabul edilen Yarsan inancı, şiirsel geleneğe dayanan bir din ve inanış biçimidir. Yarsanlarca kutsal sayılan ve kelâm olarak adlandırılan bu edebi geleneğin şiirlerinde genel olarak Yarsan inancı ve gelenekleri yer almaktadır. Bunun yanı sıra kelâmlarda bazı dini/tasavvufi şahsiyetlerin isimlerine rastlamak da mümkündür. Bahsi geçen düşünsel geleneğin en etkili temsilcilerinden biri de Hacı Bektaş-i Velî olarak öne çıkmaktadır. Hacı Bektaş-i Veli mevzubahis kelâmlarda Hünkâr, Şah Hünkâr, Şah Bektaş ya da Begteş gibi lakaplarla anılmaktadır. Yarsan kelâmlarında Hacı Bektaş’ın isminin zikredildiği ilk örnekler, 8-9 Hicri (15-16) yüzyılarda söylendikleri kabul edilen kelâmlardır. Lakin adı geçen dönemden 19. yüzyıla kadar Yarsan kelâmlarında onun adına rastlanmamaktadır. Yarsanlarca Yerî Tenî devri olarak bilinen 19. yüzyıla ait kelâmlarda ise ismi zikredilen başat şahsiyetlerden biri haline gelmektedir. 37 farklı defterden oluşan ve günümüze kadar elyazmaları halinde bulunan bu dönemin kelâmları incelendiğinde, Hacı Bektaş-i Veli’den tanrısal öz/cevherin yeryüzündeki tecellisi olarak bahsedildiği açıkça görülmektedir. Diğer önemli bir nokta ise bu dönemin Osmanlı coğrafyasında Bektaşi Tekkelerinin kapatılması, şeyhleri ve dervişlerinin sürülmesi olaylarına denk gelmesidir. Bu çalışmanın amacı, 19. yüzyıl Yarsan metinlerinde Hacı Bektaş’ın varlığını, önemini vurgulamak ve söz konusu önemin tarihi nedenlerine değinmektir.

Anahtar Kelimeler

• Hacı Bektâş-i Veli
• Yarsan
• Ehl-i Hak
• Yerî Tenî Devri
• Tecelli.

The Image of Haj Baktash Vali in 19th Century Yarsan Literature

Öz

Yarsan belief, which is accepted to have taken its final form during the reign of Sultan Sehak, is a form of religion and belief based on poetic tradition. The poems of this literary tradition, which are considered sacred by the Yarsans and called kalām, generally include Yarsan beliefs and traditions. In addition, it is also possible to come across the names of some religious / Sufi personalities in the kalāms. One of the most important and prominent of these figures is Haj Baktash Vali. Haj Baktash Vali is referred to with nicknames such as, Shah Hünkâr, Shah Bektaş or Begteş in these kalāms. The first examples in which Haj Baktash's name is mentioned in the Yarsan kalāms are the kalāms that are considered to have been uttered in the 8th-9th/15th-16th centuries. However, after the aforementioned period, it is not found in Yarsan kalāms until the 19th century. In the kalāms belonging to this period, known as the Yerī Tenī period by the Yarsans, he becomes one of the main figures whose name is mentioned. When the kalāms of this period, which consist of 37 different Daftar and have survived to the present day in manuscripts, are examined, it is clearly seen that Haj Baktash Vali is mentioned as the manifestation of the divine essence/jewel on earth. Another important point is that this period coincided with the closure of Baktashi lodges and the expulsion of Baktashi sheikhs and dervishes in the Ottoman geography. The aim of this study is to draw attention to the presence/importance of Haj Baktash in these texts, which have not been the subject of academic study until today, as well as to the use of his name in historical sources.

Anahtar Kelimeler

• Haj Baktash Vali
• Yarsan
• Ahl-i Hak
• Yeri Teni Periode
• Transfiguration.

Kaynakça

1. Ahmed Lûtfî Efendi. Vak'anüvîs Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi. Cilt 1. Tarih Vakû- İstanbul: Yapı Kredi Yayınlan, 1999.
2. Aksan, Virginia. “War and Peace”. The Cambridge History of Turkey, The Later Ottoman Empire, 1603-1839. ed. S.N. Farooqhi. 3/81-117. Cambridge University Press, 2006.
3. Algar, Hamid. “Bektaşî ve İran: Temaslar ve Bağlantılar”. Tarihi ve Kültürel Boyutlarıyla Türkiye’de Alevîler, Bektaşiler, Nusayrîler. haz. İ. Kurt, S. A. Tüz. 135-150. İstanbul: Ensar Neşriyat, 1999.
4. Âşık Paşazade. Osmanoğulları’nın Tarihi. haz. K. Yavuz, Y. Sara, İstanbul: K Kitaplığı, 2003.
5. Aşikar, Mustafa. “Reenkarnasyon (Tenasüh) meselesi ve Mutasavvıfların Bu Konuya Bakışlarının Değerlendirilmesi”. Tasavvuf Dergisi 3 (2000), 85-100.
6. Azamat, Nihat. “Kaygusuz Abdal”. TDV İslam Ansiklopedisi. 25/74-76. Ankara: TDV, 2002.
7. Babacan, İsrafil. “İran Türkleri Arasında Yaygın Bir İnanç: Ehl-i Hak ve Kutsal Kitapları Bayrak Kuşçuoğlu'nun Kelâmları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 11/33 (2005), 213-230.
8. Berkes, Niyazi. Türkiye’de Çağdaşlaşma. haz. A. Kuyaş. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 23. baskı, 2016.

9. Bilgili, A.S., Beşe, A. “Hacı Bektash Veli’s Son: Pir Saltuk Zaviye Foundation In Iran”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 50 (2009), 37-76.
10. Defterê Perdîverî (elyazması). Elîmîr Dervîşî nüshası, 1347/1968.
11. Derviş Duste Beyameyî. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası, 1366/1987.
12. Derviş Farik Kirmanşahî. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası, 1373/1994.
13. Derviş Heyder Paydar. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası, 1364/1985.
14. Derviş Kemer Beyameyî. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası, 1365/1986.
15. Derviş Kerim Gehvareyî. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası, 1363/1984.
16. Derviş Kerim Halil Tûtşamî. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası,1365/1986.
17. Derviş Hodaverdi. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası, 1363/1984.
18. Derviş Laçîn Ebbasvendi. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası, 1373/1994.
19. Derviş Nevroz Soran. Defter (elyazması). Rehim Kakayî nüshası, 1314/1935.
20. Derviş Rustem Kerendî. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası, 1364/1985.
21. Derviş Şah Nezer Bervendi. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası,1364/1985.
22. Derviş Şîrhan Kerendî. (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası, t.s.
23. Derviş Ocak Beyameyî. Defter (elyazması). Me’arif Emîrî nüshası, 1365/1986.
24. DİA. “Hünkâr”. TDV İslam Ansiklopedisi, 18/486. İstanbul: TDV, 1998.
25. Doja, Albert. “A Political History of Bektashism from Ottoman Anatolia to Contemporary Turkey“, Journal of Church and State 48/2 (2006), 423-450.
26. Duran, Hamiye (haz). Velâyetnâme Hacı Bektaş-i Veli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2007.
27. During, Jean. "Notes Sur L'Angéologie Ahl-e Haqq", Syncrétisme et Hérésies Dans l'Orient Seldjoukide et Ottoman (XIVe-XVIIIe Siècles). Actes du Colloque du Collège de France, octobre 2001, Sous la direction de Gilles Venstein. Paris: Peeters, 2005, 129-151.
28. el-Eflaki el-Ârifî, Şemseddin Ehmed, Menaqib’ul-‘Ârifîn, 1. Cilt, haz. T. Yazıcı. Tahran: Donya-yi Kitab, 2. Baskı, 1362/1983.
29. Elvan Çelebi, Menâkibu'l-Kudsiyye fî Menâsib'i-Ünsiyye (Baba Ilyâs-I Horâsânî ve sülâlesinin menkabevî tarihi). haz. İ. E. Erünsal- A. Y. Ocak. 268-270. İstanbul, Türk Tarih Kurumu, 2. baskı, 2014.
30. Erduğan, Serkan. “Bektaşi Tekkelerinin Kapatılması ve Hamdullah Efendi”. Alevîlik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi 17 (2018), 193-210.
31. Evliyâ Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi. Kitap 4, 1 Cilt. haz. S.A. Kahraman- Y. Dağlı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2001.
32. _______. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi, Kitap 4, 2 Cilt. haz. S.A. Kahraman- Y. Dağlı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2005.
33. Gökbel, Ahmet. Ansiklopedik Alevî Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: AKDTYK Yayınları, 2019.
34. Gölpınarlı, Abdulbaki (haz). Manakıb-i Hacı Bektâş-i Velî, Vilâyet-Nâme. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1958.
35. _______. Alevî-Bektaşi Nefesleri. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1963.
36. _______. Mevlana’dan Sonra Mevlevîlik. İstanbul: İnkılap ve Aka Kitabevleri, gözden geçirilmiş 2. Baskı, 1983.
37. Hasluck, Frederick William, Christianity and Islam Under the Sultans, Vol. 1, ed. by M.M. Hasluck. Oxford: 1929.
38. Huseynî, Seyyid Muhemmed (haz). Diwane Gewre. Kirmanşah: İntişarat-i Bagh-i Ney, 1382/2003.
39. Kaçalin, Mustafa. “Gülbaba”, TDV İslam Ansiklopedisi. 14/227-228. İstanbul: TDV, 1996.
40. Hâjeddîn, Mohammad Ali. Sarsepordagan, Tarikh ve Şerh-i Aqaîdüi înî-yi Ehl-i Heq. Tebrîz: Çapkhane-yi Khorshid, 1970.
41. Hamûşî, S. Îman. Defter-i Kelâm-i Seyid Ekâbir-Seyid Hamûş. y.s., 1384/2005.
42. Kara, Bülent. “Mutasavvıf Çizgide Bir Hoca: Lokman-ı Perende”. Turkish Studies 11/13 (2016), 317-228.
43. Köprülü, Mehmet Fuad, Anadolu'da İslamiyet, haz. M. Kanar, İstanbul: Alfa Basım, 2013.
44. Mahtumkolî. Divan-i Mahtumkolî (metn-i intikadî), tashîh: Nur Muhammed Aşurpur, haz.: Yusuf Kocek. 1 Cilt. Gorgan: İntişarat-i Mahtumkolî Firaghî, 1378/2008.
45. Mehmed Esad Efendi. Üss-i Zafer. 1243/1828.
46. Mélikoff, Irene. Hacı Bektaş, Efsaneden Gerçeğe. çev. Turan Alptekin. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 7. Baskı, 2010.
47. Mélikoff, Irene, Hadji Bektach, Un Mythe et Ses Avatars, Genese et évolution du soufisme en Turquie, Leiden: Brill, 1998.
48. Minorsky, V. “The Gûrân”. Bulletin of School of Oriental & African Studies, University of London. 11/1 (1943), 75-103.
49. _______. “The Sect of the Ahl-i Hakk”. Iranica 775 (1964), 306-316.
50. Mokri, M. La Grande Assemblée Des Fidèles de Vérité au tribunal sur le Mont Zagros en Iran (Dawra-y Dîwâna Gawra), Livre Sacré et Inédit en Gourani Ancien, Texte Critique, Traduction, Introduction et Commentaires avec des Notes Linguistiques et Glossaire, Etudes d’Hérésiologie Islamique et de Thèmes Mythico-Religieux Iraniens. Paris: Librairie Klincksieck, 1977.
51. Mokri, Mohammad. “L'idée de l'incarnation chez les Ahl-i Haqq”. Akten Des Vierundzwanzigsten Internationalen Orientalisten-Kongresses München (28. August Bis 4 September, 1957). Herausgegeben von Herbert Frank,
52. Mission Bei Franz Steiner Verlag, GMBH. Deutsche. 496-499. Wiesbaden: Morgenlandische Gesellschaft, 1959.
53. Moosa, Matti. Extremist Shiites, The Ghulat Sects. New York: Syracuse University Press, 1988.
54. Nakdi, Reza. “Bektaşiyye ve Âsitan-i Kuds-i Rezevî”. Mutali’at-i Tarikh-i İslam 6/22 (1393), 154- 176.
55. Nasr, Seyyed Hossein, “Religion in Safavid Persia“, Iranian Studies 7/1 (1974), 271-286.
56. Nefîsî, Se’îd. Serçeşme-yi Tesevvuf der İran. Tehran: Ketabfirûşi-yi Forûgî, 1343/1964.
57. Neumann, Christoph K. “Political and Diplomatic Developments”. The Cambridge History of Turkey, Vol. 3, The Later Ottoman Empire, 1603-1839 . ed. S.N. Farooqhi. 44-62. Cambridge University Press, 2006.
58. Ocak, Ahmet Yaşar. Alevî ve Bektaşi İnançlarının İslam Öncesi Temelleri. İstanbul: İletişim yayınları, 3. Baskı, 2002.
59. _______. Babailer İsyani, Alevîliğin Tarihsel Altyapısı yahut Anadolu'da İslam-Türk Heterodoksisinin Tesekkülü. İstanbul: Dergah Yayınları, 5. baskı, 2011.
60. _______. Türkiye Sosyal Tarihinde İslam’ın Macerası. İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.
61. Ortaylı, İlber. İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı. İstanbul: İletişim Yayınları, 19. baskı, 2004.
62. Öz, Baki. Osmanlı’da Alevî Ayaklanmaları. İstanbul: Ant Yayınları, 1992.
63. Özmen, İsmail. Alevî-Bektaşi Şiirleri Antolojisi (17.-18. Yüzyıl). 3 Cilt. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1998.
64. Roux, J.-P. “Les Fidèles de Vérité et les croyances religieuses des Turcs”, Revue de l'histoire des religions 176/1 (1969), 61-95.
65. Safizadeh, Sadigh. Dâneşnâme-yi Nâmâverân-i Yârsân, Ehvâl ve Athâr-i Meşâhîr. Tarikh, Ketabhâ ve Estelâhât-i ‘Irfânî. Tehran: Enteşârat-i Hîrmand, 1376/1997.
66. Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Sultanları. İstanbul: Alfa Yayınları, 2015.
67. Sarı, Emre. Aşıklarımız. Net Medya Yayıncılık, 2016.
68. Shahidi, Hamideh. “Dervîşan-i Bektaşi der Esnad-i Teşkilat-i İdari-yi âstân-i Kuds-i Rezevî ez Sefeviyye ta Kacar”. Mutali’at-i Tarikh-i İslam 9/33 (1396/2017), 76-99.
69. Şirazî, Muhammed Masum. Terâyik’ul-Hekayik. 2 Cilt. haz. M.J. Mahcûb, Ketabhane-yi Senâî. Tahran: 1339/1960.
70. Şîrvanî, Zeynelabidîn. Bostan el-Siyahe. Tahran: Ketabhane-yi Senâî, t.s.
71. Soltani, Mohammad Ali. “Ehl-i Hakk’ın Görüş ve Eserlerinde Hacı Bektaş Veli: Ehl-i Hakk, Bektaşiyye ve Haksariye Arasındaki Benzerlikler”. Edeb Erkan 4/2023, 83-91.
72. Soltani, Muhammed Ali. Tarih-i Kandanha-yi Hakikat. Tahran: İntişarat-i Soha, 1374/1995.
73. Soyyer, A. Yılmaz. 19. Yüzyılda Bektaşilik. İzmir: Akademi Kitabevi, 2005.
74. Sunar, Mehmet Mert. Cauldron of Dissent: A Study of the Janissary Corps 1807-1826. State University of New York, 2006.
75. Taşğın, Ahmet. “Ehlihaklar ve Kelamlarında Hacı Bektaş”. Yedi İklim Çar Köşede Hacı Bektaş Veli. ed. A.Taşğın, E. Aksoy, A. Kültür, H. Taşğın. 91-121.Leiden: Sota Yayınları, 2022.
76. Tebîbî, H. “Tesîrê Heft Emşaspend der ‘Ayînê Kurdan-i Ehl-i Hekk”. Zemîme Mecelle Berresî hayê Tarîhî. 34 (1350/1971), 41-52.
77. Vali, Shahab. “La littérature religieuse des Kurdes Yarsan”. Etudes Kurdes 11 (2012), 57-65.
78. _______. “Yarsan mı? Ehl-i Hak mı? Kürt İnançlarının İsimlendirilmesi Üzerine”. Kürt Çalışmaları Bahar Akademisi 1. ed. Güllistan Arkın. 161-179. İstanbul: İBV Vakfı yayınları, 2020.
79. _______. “Zincîreya Tecelliya di Baweriya Yarsanan da: Mînaka Hecî Begteş”. Kavramlar ve Kuramlar Din Bilimleri, ed. Kamuran Gökdağ, Sıracettin Aslan, Ahmet Ceylan, Nadir Edelbi. 487-515. Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları, 2020. _______. Les Yârsâns: Aspects Mythologiques–Aspects Doctrinaux. Saarbrücken: Editions Universitaires Européennes, 2011. van Bruinessen, Martin. “Haji Bektash, Sultan Sahak, Shah Mina Sahib and Various Avatars Of A Running Wall”. Turcica XXI-XXIII, 1991, 55-69. _______. “When Haji Bektash Still Bore The Name Of Sultan Sahak: Notes On The Ahl-i Haqq Of The Guran District”. Bektachiyya: études sur l’ordre mystique des Bektachis et les groupes relevant de Hadji Bektach. Alexandre Popovic & Gilles Veinstein (eds). Istanbul: Éditions Isis, 1995, 117-138. _______. Agha, Shaikh and State, The Social and Political Structures of Kurdistan. USA: Zed Books, 1992.