16. Yüzyıl Etiyopya’sında Dinî Rekabetin Temelleri: Kıptî Ortodoks Kilisesi ve Katolik Misyonerliği Üzerinden Bir İnceleme

Öz

Kızıldeniz havzası; 16. yüzyılda Memlükler, Etiyopya Krallığı ve Portekiz arasında karmaşık dinî ve siyasî etkileşimlerin yaşandığı bir bölge olmuştur. Kıptî Ortodoks Kilisesi, özellikle Etiyopya Kilisesi üzerindeki etkisi ve Memlükler ile Etiyopya arasındaki diplomatik ilişkilerde merkezi bir rol oynamıştır. Portekizlilerin Preste João efsanesi üzerinden Etiyopya ile kurduğu temaslar dinî emellerle başlasa da temelinde ticarî ve stratejik çıkarlar bulunmaktaydı. 16. yüzyılın ikinci yarısında Etiyopya kralları ile Katolik misyonerler arasında dinî farklılıklara dayalı gerilimler ortaya çıkmıştır. Özellikle Cizvit misyonerlerin Etiyopya'daki faaliyetleri tepkiyle karşılaşmış ve tam anlamıyla başarıya ulaşamamıştır. Osmanlı Devleti'nin bölgedeki yükselişi ve Portekiz ile Etiyopya arasındaki ilişkilerdeki çalkantılar, Etiyopya için dinî ve siyasî açıdan son derece karmaşık bir dönem olmasına yol açmıştır. Bu süreçte dinî liderlikler, siyasî güçlerle iç içe geçerek bölgedeki jeopolitik dengelerin şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Bu çalışma; 16. yüzyılda Etiyopya Krallığının Memlükler ve Portekiz ile olan dinî temasları hakkında Portekiz kaynakları ve dönemin anlatıları çerçevesinde özgün bir çalışma yapılması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Etiyopya Krallığı
• Memlükler
• Portekiz
• Ortodoks Kıptî Kilisesi
• Misyoner

The Foundations of Religious Rivalry in 16th-Century Ethiopia: An Examination through the Coptic Orthodox Church and Catholic Missionary Activity

Öz

The Red Sea basin, in the 16th century, was a region of complex religious and political interactions between the Mamluks, the Kingdom of Ethiopia and Portugal. The Coptic Orthodox Church played a central role in diplomatic relations between the Mamluks and Ethiopia, especially through its influence on the Ethiopian Church. Although the Portuguese contacts with Ethiopia through the legend of Preste João started with religious ambitions, they were based on commercial and strategic interests. In the second half of the 16th century, tensions arose between Ethiopian kings and Catholic missionaries based on religious differences. Especially the activities of the Jesuit missionaries in Ethiopia were met with reactions and did not fully succeed. The rise of the Ottoman Empire in the region and the turmoil in the relations between Portugal and Ethiopia led to an extremely complex religious and political period for Ethiopia. In this process, religious leaderships intertwined with political powers and played an important role in shaping the geopolitical balances in the region. This study aims to provide information about the religious contacts of the Ethiopian Kingdom with the Mamluks and Portugal in the 16th century. In this respect, it is aimed to make an original study within the framework of Portuguese sources and narratives of the period.

Anahtar Kelimeler

• Kingdom of Ethiopia
• Mamluks
• Portuguese
• Orthodox Coptic Church
• Missionary

Kaynakça

1. Arquivo Nacional da Torre do Tombo (ANTT)
2. ANTT, Colecção de cartas, Núcleo Antigo 881/ 251.
3. ANTT, Fragmentos, cx. 1, Maço 2/ 21.,
4. ANTT, Corpo Cronológico, Parte I, Maço 91/ 88.
5. ANTT, Corpo Cronológico, Parte I, Maço 91/ 89.
6. ANTT, Corpo Cronológico, Parte I, Maço 102/ 53.
7. ANTT, Corpo Cronológico, Parte I, Maço 105/ 63.
8. ANTT, Colecção de cartas, Núcleo Antigo 876/ 93.

9. ANTT, Armário Jesuítico, liv. 28, s. 66.
10. Álvares, Francisco. Verdadeira informação das terras do Preste João das Indias Pelo Padre Francisco Álvares (Nova edição). Lisboa: Imprensa Nacional, 1883.
11. Bermudes, João. Esta he Huma Breue Relação da Embaixada que o Patrıarcha Dõ Ioão Bermudez Trouxe Do Emperador Da Ethıopıa Chamado Vulgarmente Preste Ioão, ao Christianissimo, & Zelador da Fee de Chrısto Rey de Portugal Dom Ioão o Terceiro deste nome. Lixboa: en casa de Francisco Correa İmpressor do Cardal Infante, 1565.
12. Castanheda, Fernão Lopes de. Historia do Descobrimento e Conquista da India pelos Portuguezes, Fielmente Reimpressa por Francisco José dos Santos Marrocos. Tomo I. Lisboa: Na Offic. de Simão Thaddeo Ferreira, 1797.
13. Couto, Diogo do. Da Asia: Dos Feitos que os Portuguezes Fizeram na Conquista e Descubrimento das Terras e Mares do Oriente. Decada VII Parte II. Lisboa: Na Regia Officina Typografica, 1783.
14. Maria Esteves Pereira, Francisco. Historia de Minás Ademas Sagad Rei de Ethiopia Texto Ethiopico Publicado, Trazduzido e Annotado, Imprensa Nacional. Lisboa: 1888.
15. Páez, Pedro. História da Etiópia. edição de Isabel Boavida vd. Lisboa: Assírio & Alvim, 2008.
16. Sihab ad-Din Ahmad bin Abd al-Qader bin Salem bin Utman. Futūḥ al- Ḥabasha: The Conquest of Abyssinia [16th Century]. Translated by Paul Lester Stenhouse with annoatations by Richard Pankhurst. U.S.A.: Tsehai Publishers, 2000.
17. Alonso Romo, Eduardo Javier. “Andrés de Oviedo, patriarca de Etiopía,” Revista de Estudos Ibéricos, 3 (2006), 215-231.
18. Aregay, Merid Wolde. Two inedited letters of Galawdewos, emperor of Ethiopia (1540-1559). Lisboa: Centro de Estudos Históricos Ultramarinos, 1964.
19. Aydın, Mehmet. Hristiyan Genel Konsilleri ve II. Vatikan Konsili. Konya: Selçuk Üniversitesi Basımevi, 1991.
20. Aykıt, Dursun Ali. “Yahudi Hıristiyanlığı’nın Ayak İzlerinde: Etiyopya Kilisesi”. İslâmî İlimler Dergisi 11/11 (2016), 127-142.
21. Beshah, Girma - Aregay, Merid Wolde, The Question of the Union of the Churches Luso- Ethiopian Relations (1500-1632). Lisbon: Junta de Investigações do Ultramar and Centro de Estudos Históricos Ultramarinos, 1964.
22. Beyene, Solomon Gebreyes. The Chronicle of King Gälawdewos (1540–1559): A Critical Edition with Annotated Translation. Hamburg: Hamburg University, Faculty of Humanities at the University of Hamburg, Doktora Tezi, 2016.
23. Charles Ralph Boxer, The Portuguese Seaborne Empire 1415-1825. London: Hutchinson of London, 1969.
24. Cipolla, Carlo. Yelken ve Top. çev. Aslı Kayabal. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2003.
25. Costa e Sousa, Luis. Campanha da Etiópia 1541-1543: 400 Portugueses em socorro do Preste João. Lisboa: Tribuna da História, 2008.
26. Darcan, Hasan. Athanasius ve İsa Anlayışı (Kristolojisi). Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
27. d’Alòs-Moner- Andreu Martínez. “La misión jesuita a Etiopía (1557-1632), entre la ambición y la utopía.” Anuario del Instituto Ignacio de Loyola: Loiolako Inazio Institutuen Urtekaria. vol. 15. 201-228. España, 2008.
28. DİA. “Kıptîler.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/ 423-424. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
29. Erdem, Mustafa. “Kıpti Kilisesi Üzerine bir Araştırma”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 36 (1997),143-178. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.659192
30. Gök, Murat. “Abbâsîler Dönemine kadar Mısır’da Kıptîler ve Müslümanlarla İlişkileri”. Mütefekkir 6/12 (2019), 441-470. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.659192
31. Hrbek, Ivan. “Egypt, Nubia and the Eastern Deserts.” The Cambridge History of Africa (from c.1050 to c.1600). vol. 3, ed: Roland Oliver. 10-97. Cambridge University Press, 2008.
32. Loiseau, Julien. “Ethiopia and Nubia in Islamic Egypt: Connected Histories of Northeastern Africa”. Northeast African Studies 19/1 (2019), 1-8. https://doi.org/10.14321/nortafristud.19.1.0001
33. Mota Curto, Pedro. História dos Portugueses na Etiópia (1490-1640). Porto: Campo das Letras, 2008.
34. Orhonlu, Cengiz. Habeş Eyaleti. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1996.
35. Pennec, Hervé. Des jésuites au royaume du prêtre Jean (Ethiopie): stratégies, rencontres et tentatives d'implantation, 1495-1633. 46 (1) Paris: Centre Culturel Calouste Gulbenkian, 2003.
36. Pennec, Hervé. An Ethiopian Mille-feuille: Unearthing the history of the Jesuit mission to Ethiopia (21st-16th centuries). Lisboa: Centro de Estudos Internacionais, 2022.
37. Ramos, Manuel João. Um Mundo de Contrarios: Preste João/ Negusa Negast. Lisboa: Sociedade de Geografia de Lisboa, 1991.
38. Rossini, Carlo Conti. Historia Regis Sarsa Dengel: (Malak Sagad). Paris: Typographeo Reipublicae, 1907.
39. Salvadore, Matteo. The African Prester John and the Birth of Ethiopian-European Relations 1402-1555. New York: Routledge, 2017.
40. Sert, Ekrem. Mısır’da Araplaşan Hıristiyanlar: Kıptîler. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
41. Sobania, Neal W. “Adopted and Adapted: Ethiopian Orthodox Christianity”. Peregrinations: Journal of Medieval Art and Architecture 8/1 (2022), 52-66.
42. Suryal Atiya, Atiya. Doğu Hıristiyanlığı Tarihi. çev. Nurettin Hiçyılmaz. İstanbul: Doz Yayınları, 2005.
43. Tamene, Getnet. “Features of the Ethiopian Ortodox Church and the Clergy”. Asian and African Studies 7 (1998), 87-104.
44. Tamrat, Taddesse. Church and State in Ethiopia 1270-1527. London: University of London, Doktora Tezi, 1968.
45. _______. “Ethiopia, the Red Sea and the Horn”. The Cambridge History of Africa, vol. 3, ed. J. D. Fage and Roland Oliver. 98-182. Cambridge: Cambridge University Press, 2008.
46. The book of the saints of the Ethiopian Church: a translation of the Ethiopic synaxarium Maṣḥafa senkesār [transliterated from Ethiopic]/ made from the manuscripts Oriental 660 and 661 in the British Museum, vol. I, translated by Ernest Alfred Wallis Budge. Cambridge: 1928.
47. Trimingham, John Spencer. Islam in Ethiopia. Oxford: Oxford University Press, 1952.
48. Turan, Ayat. İbn-i İyâs'ın Bedâ'i'uz-Zuhûr fî Vakâ'i'ud-Duhûr adlı Eserinin Beşinci Cüz 3-102 Sayfalar Arası Tercümesi. Mersin: Mersin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2020.
49. Wallis Budge, Ernest Alfred. “The Book of the Saints of the Ethiopian Church. A translation of the Ethiopic Synaxarium made from the manuscripts Oriental 660 and 661 in the British Museum”, African Affairs XXVII/ CVIII (1928), 418-419. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.afraf.a100563.
50. Wick, Alexis. The Red Sea in Serach of Lost Space. California: University of California Press, 2016.
51. Yıldırım, Münir. “Afrika’da Kadim Bir Kilise: Etiyopya Ortodoks Kilisesi”. Milel ve Nihal 10/2 (2013), 113-151.